کردی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۹

2025-05-14T13:09:58Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۹
خط ۱:		خط ۱:
	[[کردی]] / kordi /، از زبان‌های ایرانی شمال غربی و شاخه‌ای از زبان‌های هند و ایرانی<ref>Payne, John. "Iranian Languages". The world's major Languages. ed. Bernard Comrie. London & New York: Rout ledge, 1987. P 514.</ref><ref name=":0">Kreyen Broek, P. G. "Kurdish" ''the Encyclopeadia of languages & linguistics.'' ed. RE. Asher. Oxford. Pergaman, 1944. vol 4, p 1880.</ref>. گویش‌های [[کردی]] معمولاً به سه گروه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شوند. گویش‌های شمال غربی یا کِرمانْجی در [[آذربایجان غربی]]، [[استان کردستان\|کردستان]] و خراسان [[ایران]]، بلوچستان، ~~افغانستان،~~ ترکیه و سوریه و گویش‌های شمال شرقی معروف به بادینانی در جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، قرقیزستان، گرجستان و نیز شمال [[استان کردستان\|کردستان]] عراق رواج دارند<ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548-549.</ref>. گروه مرکزی [[کردی]] که «سورانی» نامیده می‌شود در نواحی مرزی [[استان کردستان]] به ویژه مهاباد و سنندج و در نواحی جنوبی آذربایجان [[ایران]] و نیز در ~~اردبیل،~~ سلیمانیه و کرکوک عراق رواج دارد. سایر گویش‌های [[کردی]] در گروه جنوبی قرار می‌گیرند، از جمله [[کردی]] بختاران (کرمانشاهان)<ref name=":0" /><ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548. </ref>.		[[کردی]] / kordi /، از زبان‌های ایرانی شمال غربی و شاخه‌ای از زبان‌های هند و ایرانی<ref>Payne, John. "Iranian Languages". The world's major Languages. ed. Bernard Comrie. London & New York: Rout ledge, 1987. P 514.</ref><ref name=":0">Kreyen Broek, P. G. "Kurdish" ''the Encyclopeadia of languages & linguistics.'' ed. RE. Asher. Oxford. Pergaman, 1944. vol 4, p 1880.</ref>. گویش‌های [[کردی]] معمولاً به سه گروه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شوند. گویش‌های شمال غربی یا کِرمانْجی در [[آذربایجان غربی]]، [[استان کردستان\|کردستان]] و خراسان [[ایران]]، بلوچستان، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، ترکیه و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87 سوریه] و گویش‌های شمال شرقی معروف به بادینانی در جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، قرقیزستان، [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 گرجستان] و نیز شمال [[استان کردستان\|کردستان]] [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] رواج دارند<ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548-549.</ref>. گروه مرکزی [[کردی]] که «سورانی» نامیده می‌شود در نواحی مرزی [[استان کردستان]] به ویژه مهاباد و سنندج و در نواحی جنوبی آذربایجان [[ایران]] و نیز در [[اردبیل]]، سلیمانیه و کرکوک عراق رواج دارد. سایر گویش‌های [[کردی]] در گروه جنوبی قرار می‌گیرند، از جمله [[کردی]] بختاران ([[کرمانشاه\|کرمانشاهان]])<ref name=":0" /><ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548. </ref>.

	از تعداد کل گویشوران کرد زبان در دنیا آمار دقیقی در دست نیست. این تعداد در منابع مختلف 14 میلیون،<ref name=":1">Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 925</ref> بیش از 15 میلیون<ref>''The New Encyclopaedia Britannica'', 15th Ed. Chicago: Joseph J. Esposito Pwolishing Group. 1994. vol 6, p. 40.</ref> و حدود 20 میلیون نفر ذکر شده است؛<ref name=":0" /> در بعضی از منابع اینترنتی نیز تعداد کل گویشوران را تا حدود 30 میلیون نفر تخمین زده‌اند<ref>برگرفته از [https://www.godaddy.com/forsale/thepedia.com?utm_source=TDFS_BINNS2&utm_medium=parkedpages&utm_campaign=x_corp_tdfs-binns2_base&traffic_type=TDFS_BINNS2&traffic_id=binns2& https://www.godaddy.com]</ref><ref>برگرفته از https://en.wikipedia.org//wiki/Kurds</ref>. در مورد تعداد گویشوران کرد زبان [[ایران]] نیز آمار متفاوتی وجود دارد؛ به نظر می‌رسد بین 7 تا 10 درصد جمعیت ایران کرد هستند<ref>برگرفته از https://www.ethnologue.com</ref><ref>برگرفته از https://www.lexicorient.com</ref><ref>برگرفته از[https://it.rutgers.edu/virtual-computer-labs/ https://it.rutgers.edu/virtual-computer-labs]</ref><ref>برگرفته از<nowiki/>https://www.factmonster.com</ref><ref>برگرفته از [https://www.ipl.org/encyclopaedia-of-the-orient/ https://www.ipl.org/encyclopaedia-of-the-orient]</ref>. اخیراً به عنوان یکی از دو زبان رسمی در عراق پذیرفته شده است(قانون اساسی عراق مصوب 28 اوت 2005.).گرچه ادبیات مکتوب به [[کردی]] از اوایل قرن هفدهم موجود است، تفاوت‌های گویشی مانع از شکل‌گیری یک گونه معیار کردی شده است<ref name=":0" />.		از تعداد کل گویشوران کرد زبان در دنیا آمار دقیقی در دست نیست. این تعداد در منابع مختلف 14 میلیون،<ref name=":1">Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 925</ref> بیش از 15 میلیون<ref>''The New Encyclopaedia Britannica'', 15th Ed. Chicago: Joseph J. Esposito Pwolishing Group. 1994. vol 6, p. 40.</ref> و حدود 20 میلیون نفر ذکر شده است؛<ref name=":0" /> در بعضی از منابع اینترنتی نیز تعداد کل گویشوران را تا حدود 30 میلیون نفر تخمین زده‌اند<ref>برگرفته از [https://www.godaddy.com/forsale/thepedia.com?utm_source=TDFS_BINNS2&utm_medium=parkedpages&utm_campaign=x_corp_tdfs-binns2_base&traffic_type=TDFS_BINNS2&traffic_id=binns2& https://www.godaddy.com]</ref><ref>برگرفته از https://en.wikipedia.org//wiki/Kurds</ref>. در مورد تعداد گویشوران کرد زبان [[ایران]] نیز آمار متفاوتی وجود دارد؛ به نظر می‌رسد بین 7 تا 10 درصد جمعیت ایران کرد هستند<ref>برگرفته از https://www.ethnologue.com</ref><ref>برگرفته از https://www.lexicorient.com</ref><ref>برگرفته از[https://it.rutgers.edu/virtual-computer-labs/ https://it.rutgers.edu/virtual-computer-labs]</ref><ref>برگرفته از<nowiki/>https://www.factmonster.com</ref><ref>برگرفته از [https://www.ipl.org/encyclopaedia-of-the-orient/ https://www.ipl.org/encyclopaedia-of-the-orient]</ref>. اخیراً به عنوان یکی از دو زبان رسمی در عراق پذیرفته شده است(قانون اساسی عراق مصوب 28 اوت 2005.).گرچه ادبیات مکتوب به [[کردی]] از اوایل قرن هفدهم موجود است، تفاوت‌های گویشی مانع از شکل‌گیری یک گونه معیار کردی شده است<ref name=":0" />.

	برای نگارش [[کردی]] در عراق و [[ایران]] از الفبای [[عربی]]، در ترکیه و سوریه از الفبای لاتینی و در جمهوری‌های شوروی سابق از الفبای سیریلی استفاده می‌شود<ref name=":2">ارانسکی، م. یوسیف: ''زبان‌های ایرانی''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.</ref><ref>Grimes, Barbara. (ed) Ethnologue (languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institute, 1992. P 641.</ref>.		برای نگارش [[کردی]] در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] و [[ایران]] از الفبای [[عربی]]، در ترکیه و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87 سوریه] از الفبای لاتینی و در جمهوری‌های شوروی سابق از الفبای سیریلی استفاده می‌شود<ref name=":2">ارانسکی، م. یوسیف: ''زبان‌های ایرانی''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.</ref><ref>Grimes, Barbara. (ed) Ethnologue (languages of the world), 12<sup>th</sup> edition. Texas: Summer institute, 1992. P 641.</ref>.

	[[کردی]] از بسیاری جهات شبیه [[فارسی]] نو است، گرچه بررسی‌های آواشناختی نشان می‌دهد کردی مادر (Proto kwash) متفاوت از زبان [[فارسی]] و مادی در دوران ایران باستان است<ref name=":0" />. [[کردی]] شمالی هم از نظر آوایی و هم به لحاظ ساخت صرفی و نحوی ویژگی‌های قدیمی بیشتری را در خود حفظ کرده است؛ از طرف دیگر کلمات قرضی [[عربی]] و [[ترکی]] در [[کردی]] شمالی بیشتر دیده می شود. تغییر بیشتر گویش‌های مرکزی و جنوبی احتمالاً به علت تماس نزدیک‌تر آن‌ها با سایر زبان‌های ایرانی بوده است<ref name=":3">D. N. Mackenzie, "kurd", "kurdestān", ''Encyclopeadia of Islam'', LEIDEN E. J. BRLII. 1998. vol 5, p 479.</ref>.		[[کردی]] از بسیاری جهات شبیه [[فارسی]] نو است، گرچه بررسی‌های آواشناختی نشان می‌دهد کردی مادر (Proto kwash) متفاوت از زبان [[فارسی]] و مادی در دوران [[ایران باستان]] است<ref name=":0" />. [[کردی]] شمالی هم از نظر آوایی و هم به لحاظ ساخت صرفی و نحوی ویژگی‌های قدیمی بیشتری را در خود حفظ کرده است؛ از طرف دیگر کلمات قرضی [[عربی]] و [[ترکی]] در [[کردی]] شمالی بیشتر دیده می شود. تغییر بیشتر گویش‌های مرکزی و جنوبی احتمالاً به علت تماس نزدیک‌تر آن‌ها با سایر زبان‌های ایرانی بوده است<ref name=":3">D. N. Mackenzie, "kurd", "kurdestān", ''Encyclopeadia of Islam'', LEIDEN E. J. BRLII. 1998. vol 5, p 479.</ref>.

	به‌طور کلی ویژگی بارز [[کردی]] نسبت به [[فارسی]] نظام آوایی آن است؛ نظام واکه‌ای [[کردی]] از سه واکه کوتاه/ i, ε, u/ و پنج واکه کشیده /i, e(ε), a, o, u/ تشکیل شده است. در کرمانجی میان همخوان‌های نادمیده /p, t, k, s/ و جفت دمیده آن‌ها نیز تمایز وجود دارد<ref name=":1" />.		به‌طور کلی ویژگی بارز [[کردی]] نسبت به [[فارسی]] نظام آوایی آن است؛ نظام واکه‌ای [[کردی]] از سه واکه کوتاه/ i, ε, u/ و پنج واکه کشیده /i, e(ε), a, o, u/ تشکیل شده است. در کرمانجی میان همخوان‌های نادمیده /p, t, k, s/ و جفت دمیده آن‌ها نیز تمایز وجود دارد<ref name=":1" />.
خط ۱۳:		خط ۱۳:
	در [[کردی]] حروف اضافه ممکن است ساده باشند مانند / be/ «به» یا مشتق مانند پیرواند/ Le…da/ به معنای «در»: le Kurdistan. i. emroda/ / «در [[استان کردستان\|کردستان]] امروز»<ref name=":6">Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 928</ref>		در [[کردی]] حروف اضافه ممکن است ساده باشند مانند / be/ «به» یا مشتق مانند پیرواند/ Le…da/ به معنای «در»: le Kurdistan. i. emroda/ / «در [[استان کردستان\|کردستان]] امروز»<ref name=":6">Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 928</ref>

	در برخی از گویش‌های [[کردی]] مانند کرمانجی ساخت ارگاتیو در صرف زمان گذشته افعال متعدی به‌کار می‌رود که در آن فعل متعدی با مفعول مطابقت می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود مانند: "name. yek. im nušt" «نامه‌ای نوشتم»<ref name=":6" /> افعال کردی مانند فارسی دارای دو بن ماضی و مضارع هستند که هنگام صرف شدن، شناسه‌ها به آن‌ها افزوده می‌شوند<ref name=":2" />. در زبان کردی همانند فارسی صورت بی‌نشان ترتیب کلمات در جمله فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref name=":6" />. از شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی به دو زبان دیگر باید اشاره کرد:		در برخی از گویش‌های [[کردی]] مانند کرمانجی ساخت ارگاتیو در صرف زمان گذشته افعال متعدی به‌کار می‌رود که در آن فعل متعدی با مفعول مطابقت می‌کند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل می‌شود مانند: "name. yek. im nušt" «نامه‌ای نوشتم»<ref name=":6" /> افعال کردی مانند فارسی دارای دو بن ماضی و مضارع هستند که هنگام صرف شدن، شناسه‌ها به آن‌ها افزوده می‌شوند<ref name=":2" />. در زبان کردی همانند فارسی صورت بی‌نشان ترتیب کلمات در جمله فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref name=":6" />. از شاخه شمال غربی [[زبان های ایرانی\|زبان‌های ایرانی]] به دو زبان دیگر باید اشاره کرد:

	زازا یا دیمیلی (در میان کردهای ترکیه) و گورانی که شامل اورامانی (در غرب ~~سنندج،~~ در پاوه و نوسود) و باجلانی (در اطراف سر پل زهاب، قصرشیرین و...)، کندوله‌ای (در شمال شرق [[کرمانشاه]]) و گورانی (در شمال [[کرمانشاه]]) می‌شود. گوارانی (در شمال [[کرمانشاه]]) می‌شود. گرچه گویشوران گورانی وزازا عموماً به عنوان کرد تلقی می‌شوند، از نظر تاریخی زبان آ‌نها ریشه در [[کردی]] ندارد<ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549. </ref><ref>Mackenzie, D. N. "Gurani", EncyclopÆdia IRANICA. ed. E. Yarshater, New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2003, Volume XI. P 401</ref>.		زازا یا دیمیلی (در میان کردهای ترکیه) و گورانی که شامل اورامانی (در غرب [[سنندج]]، در پاوه و نوسود) و باجلانی (در اطراف سر پل زهاب، قصرشیرین و...)، کندوله‌ای (در شمال شرق [[کرمانشاه]]) و گورانی (در شمال [[کرمانشاه]]) می‌شود. گوارانی (در شمال [[کرمانشاه]]) می‌شود. گرچه گویشوران گورانی وزازا عموماً به عنوان کرد تلقی می‌شوند، از نظر تاریخی زبان آ‌نها ریشه در [[کردی]] ندارد<ref>رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های ایرانی»، ''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549. </ref><ref>Mackenzie, D. N. "Gurani", EncyclopÆdia IRANICA. ed. E. Yarshater, New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2003, Volume XI. P 401</ref>.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* ~~'''~~[[سنندجی]]~~'''~~		* [[زبان های ایرانی]]
			* [[سنندجی]]

	* ~~'''~~[[مهابادی]]~~'''~~		* [[مهابادی]]

	* ~~'''~~[[کرمانشاهی]]~~'''~~		* [[کرمانشاهی]]

	* ~~'''~~[[هورامی]]~~'''~~		* [[هورامی]]

	* ~~'''~~[[گیلکی]]~~'''~~		* [[گیلکی]]

	* ~~'''~~[[لری]]~~'''~~		* [[لری]]

	* ~~'''~~[[ممسنی]]~~'''~~		* [[ممسنی]]

	* ~~'''~~[[بختیاری]]~~'''~~		* [[بختیاری]]

	* ~~'''~~[[لکی]]~~'''~~		* [[لکی]]

	* ~~'''~~[[مازندرانی]]~~'''~~		* [[مازندرانی]]

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
خط ۴۸:		خط ۴۹:
	آتوسا رستم بیک		آتوسا رستم بیک
	[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
			[[رده:زبان شناسی]]

Karimian در ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۶

2025-05-13T19:26:54Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۶
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	آتوسا رستم بیک		آتوسا رستم بیک
	[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
	~~[[رده:زبان شناسی]]~~

Karimian در ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۴

2025-05-13T05:44:30Z

@@ خط ۱۹: / خط ۱۹: @@
 == نیز نگاه کنید به ==
-== مآخذ ==
+* '''[[سنندجی]]'''
 آتوسا رستم بیک

Karimian در ‏۱۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۱

2025-05-13T05:41:37Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۳۵

2025-05-08T16:35:13Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «كردي / kordi /، از زبان‌هاي ايراني شمال غربي و شاخه‌اي از زبان‌هاي هند و ايراني.¹ گويش‌هاي كردي معمولاً به سه گروه اصلي شمالي، مركزي و جنوبي تقسيم مي‌شوند. گويش‌هاي شمال غربي يا كِرمانْجي در آذربايجان غربي، كردستان و خراسان ايران، بلوچس...» ایجاد کرد

2024-08-12T14:12:54Z

صفحه‌ای تازه حاوی «كردي / kordi /، از زبان‌هاي ايراني شمال غربي و شاخه‌اي از زبان‌هاي هند و ايراني.1 گويش‌هاي كردي معمولاً به سه گروه اصلي شمالي، مركزي و جنوبي تقسيم مي‌شوند. گويش‌هاي شمال غربي يا كِرمانْجي در آذربايجان غربي، كردستان و خراسان ايران، بلوچس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

كردي / kordi /، از زبان‌هاي ايراني شمال غربي و شاخه‌اي از زبان‌هاي هند و ايراني.1 گويش‌هاي كردي معمولاً به سه گروه اصلي شمالي، مركزي و جنوبي تقسيم مي‌شوند. گويش‌هاي شمال غربي يا كِرمانْجي در آذربايجان غربي، كردستان و خراسان ايران، بلوچستان، افغانستان، تركيه و سوريه و گويش‌هاي شمال شرقي معروف به باديناني در جمهوري آذربايجان، ارمنستان، تركمنستان، قرقيزستان، گرجستان و نيز شمال كردستان عراق رواج دارند.2 گروه مركزي كردي كه «سوراني» ناميده مي‌شود در نواحي مرزي استان كردستان به ويژه مهاباد و سنندج و در نواحي جنوبي آذربايجان ايران و نيز در اردبيل، سليمانيه و كركوك عراق رواج دارد. ساير گويش‌هاي كردي در گروه جنوبي قرار مي‌گيرند، از جمله كردي بختاران (كرمانشاهان).3

از تعداد كل گويشوران كرد زبان در دنيا آمار دقيقي در دست نيست. اين تعداد در منابع مختلف 14 ميليون،4 بيش از 15 ميليون5 و حدود 20 ميليون نفر ذكر شده است؛6 در بعضي از منابع اينترنتي نيز تعداد كل گويشوران را تا حدود 30 ميليون نفر تخمين زده‌اند.7 در مورد تعداد گويشوران كرد زبان ايران نيز آمار متفاوتي وجود دارد؛ به نظر مي‌رسد بين 7 تا 10 درصد جمعيت ايران كرد هستند.8 اخيراً به عنوان يكي از دو زبان رسمي در عراق پذيرفته شده است.* گرچه ادبيات مكتوب به كردي از اوايل قرن هفدهم موجود است، تفاوت‌هاي گويشي مانع از شكل‌گيري يك گونه معيار كردي شده است.9

براي نگارش كردي در عراق و ايران از الفباي عربي، در تركيه و سوريه از الفباي لاتيني و در جمهوري‌هاي شوروي سابق از الفباي سيريلي استفاده مي‌شود.10

كردي از بسياري جهات شبيه فارسي نو است، گرچه بررسي‌هاي آواشناختي نشان مي‌دهد كردي مادر [1] متفاوت از زبان فارسي و مادي در دوران ايران باستان است.11 كردي شمالي هم از نظر آوايي و هم به لحاظ ساخت صرفي و نحوي ويژگي‌هاي قديمي بيشتري را در خود حفظ كرده است؛ از طرف ديگر كلمات قرضي عربي و تركي در كردي شمالي بيشتر ديده مي شود. تغيير بيشتر گويش‌هاي مركزي و جنوبي احتمالاً به علت تماس نزديك‌تر آن‌ها با ساير زبان‌هاي ايراني بوده است.12

به‌طور كلي ويژگي بارز كردي نسبت به فارسي نظام آوايي آن است؛ نظام واكه‌اي كردي از سه واكة كوتاه/ i, ε, u/ و پنج واكة كشيده /i, e(ε), a, o, u/ تشكيل شده است. در كرمانجي ميان همخوان‌هاي نادميده /p, t, k, s/ و جفت دميدة آن‌ها نيز تمايز وجود دارد.13

ويژگي‌هاي صرفي كهن مانند حالت و جنس در كردي شمالي حفظ شده است. تفاوت جنس به وضوح در تركيب‌هاي اضافي آشكار مي‌شود. مانند: xušk-a mən «خواهر من» و bəra- e mən «برادر من» در اين تركيب‌ها –a نشانة اضافه در اسم‌هاي مؤنث منفرد و –e براي اسم‌هاي مذكر مفرد است. جنس و حالت در كردي جنوبي از بين رفته است.15و14 اسامي ار نظر معرفه يا نكره بودن نيز نشاندار هستند.16 پسوند نكره در گويش‌هاي شمالي –ak و جنوبي و مركزي –ek)17 مانند: مردي "pyāwek".18 پسوند معرفه فقط در گويش‌هاي شمالي و جنوبي به چشم مي‌خورد،19 كه با پسوند –akā نشان داده مي‌شود، مانند: مرد (معرفه) "pyāwakā" 20

در كردي حروف اضافه ممكن است ساده باشند مانند / be/ «به» يا مشتق مانند پيرواند/ Le…da/ به معناي «در» : le Kurdistan. i. emroda/ / «در كردستان امروز»21

در برخي از گويش‌هاي كردي مانند كرمانجي ساخت ارگاتيو در صرف زمان گذشتة افعال متعدي به‌كار مي‌رود كه در آن فعل متعدي با مفعول مطابقت مي‌كند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل مي‌شود مانند: "name. yek. im nušt" «نامه‌اي نوشتم»22 افعال كردي مانند فارسي داراي دو بن ماضي و مضارع هستند كه هنگام صرف شدن، شناسه‌ها به آن‌ها افزوده مي‌شوند.23 در زبان كردي همانند فارسي صورت بي‌نشان ترتيب كلمات در جمله فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است.24 از شاخة شمال غربي زبان‌هاي ايراني به دو زبان ديگر بايد اشاره كرد:

زازا يا ديميلي (در ميان كردهاي تركيه) و گوراني كه شامل اوراماني (در غرب سنندج، در پاوه و نوسود) و باجلاني (در اطراف سر پل زهاب، قصرشيرين و...)، كندوله‌اي (در شمال شرق كرمانشاه) و گوراني (در شمال كرمانشاه) مي‌شود. گواراني (در شمال كرمانشاه) مي‌شود. گرچه گويشوران گوراني وزازا عموماً به عنوان كرد تلقي مي‌شوند، از نظر تاريخي زبان آ‌نها ريشه در كردي ندارد.25

مآخذ:

1. Payne, John. "Iranian Languages". The world's major Languages. ed. Bernard Comrie. London & New York: Rout ledge, 1987. P 514.

و نك Kreyen Broek, P. G. "Kurdish" ''the Encyclopeadia of languages & linguistics.'' ed. RE. Asher. Oxford. Pergaman, 1944. vol 4, p 1880.

2. رضايي باغ بيدي، حسن. «زبان‌هاي ايراني»، ''دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي''. تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 1380، جلد دهم، ص 548-549.

3. Kreyen Broek , P. G, p. 1880

و رضايي باغ بيدي، حسن. ص 548.

4. Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 925.

5. ''The New Encyclopaedia Britannica'', 15th Ed. Chicago: Joseph J. Esposito Pwolishing Group. 1994. vol 6, p. 40.

6. kreyen broek , P. G, p. 1880

7. <nowiki>http://thepedia.com/define/kurd</nowiki> , <nowiki>http://en.wikipedia.org/wiki/kurds</nowiki>

8. www.Factmonster.Com/CeG/world/Ao828382.html. , Encyclopaedia of the orient:, www.Lexicorient.Com , <nowiki>http://gc2000.Rutgers.edn/GC2000/MODULES/minority</nowiki>. , www.ethnologue.com

9. kreyen broek, P. G. p. 1880.

10. ارانسكي، م. يوسيف: ''زبان‌هاي ايراني''. ترجمة علي اشرف صادقي، تهران: سخن، ص127.

و نيز:

- Grimes, Barbara. (ed) Ethnologue (languages of the world), 12th edition. Texas: Summer institute, 1992. P 641.

11. kreyn broek, P. G. p. 1880

12. D. N. Mackenzie, "kurd", "kurdestān", ''Encyclopeadia of Islam'', LEIDEN E. J. BRLII. 1998. vol 5, p 479.

13. Campbell. G. L. p 925.

14. D. N. Mackenzie, p 479.

15. ارانسكي. ''زبان‌هاي ايراني''. ترجمة علي اشرف صادقي، ص127.

16. mccarus, Ernest. "Kurdish", ''International Encyclopeadia of linguistics.'' ed. W. Bright, oxford: oxford university press. 1994.

17. D. N. Mackenzie, p 480.

18. Mccarus, Ernest, p 291.

19. D. N. Mackenzie, p 480.

20. Mccarus, Ernest, p 291.

21. Campbell, G. L. p 928.

22. Campbell, G. L. p 928.

23. ارانسكي. ''زبان‌هاي ايراني''. ترجمة علي‌اشرف صادقي، ص127.

24. Campbell, G. L. p 928.

25. رضايي باغ‌بيدي، حسن. ص549.

و نك:

- Mackenzie, D. N. "Gurani", EncyclopÆdia IRANICA. ed. E. Yarshater, New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2003, Volume XI. P 401.

----* قانون اساسي عراق مصوب 28 اوت 2005.

[1]. Proto kwash

آتوسا رستم بیک