https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332کودتای 28 مرداد 1332 - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T02:07:18Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332&diff=5221&oldid=prevSamei در ۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۸2025-05-01T08:58:33Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۸</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">خط ۲:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[کودتای 28 مرداد 1332]]'''ش، کودتای طراحی شده انگلستان و ایالات متحده برای سرنگونی حکومت ملی دکتر [[محمد مصدق]]<sup>*</sup>، نخستوزیر وقت. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[کودتای 28 مرداد 1332]]'''ش، کودتای طراحی شده انگلستان و ایالات متحده برای سرنگونی حکومت ملی دکتر [[محمد مصدق]]<sup>*</sup>، نخستوزیر وقت. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در پی شکلگیری [[جبهه ملی]]<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملی کردن صنعت نفت ایران، هدف اصلی مبارزات قرار گرفت. برای دستیابی به این هدف [[جبهه ملی]] و نیروهای ملیگرا تحت رهبری مصدق و نیروهای مذهبی تحت رهبری [[سید ابوالقاسم کاشانی]]<sup>*</sup> به همکاری با یکدیگر پرداختند. با ترور رزمآرا<sup>*</sup> در 20 اسفند 1329ش توسط [[فدائیان اسلام]]<sup>*</sup>، مهمترین عامل عدم تحقق ملی شدن صنعت نفت، از میان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لایحه [[ملی شدن صنعت نفت]] به تصویب [[مجلس شورای ملی]]<sup>*</sup> و [[مجلس سنا|سنا]]<sup>*</sup> رسید. این امر کوتاه شدن ایادی بیگانگان مخصوصاً انگلستان را که بیشترین بهره را از نفت ایران میبرد، به همراه داشت. در اردیبهشت 1330ش، [[محمد مصدق]] به نخستوزیری رسید و تشکیل دولت داد. برنامه او اجرای کامل طرح ملی شدن صنعت نفت بود که کشمکشهای بسیاری را با قدرتهای خارجی در پی داشت. استواری پایه حکومت و محبوبیت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو کشور امریکا و انگلستان به عنوان بیشترین ضرر دیدگان از اوضاع حاکم بر ایران، به منظور ساقط کردن حکومت مصدق با یکدیگر به توافق برسند و برنامهای مشخص برای این منظور طرح کنند<ref>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، ص 15، 16-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">21؛ </del>وودهاوس، سی. ام. '''''اسرار کودتای 28 مرداد ـ شرح عملیات چکمه (آجاکس)'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 60-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">73؛ </del>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378، ص 257-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">261؛ </del>عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرداد، </del>ترجمه ابوالقاسم راهچمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.</ref>. این امر با روی کار آمدن چرچیل در انگلستان و آیزنهاور در امریکا تحقق یافت. در تیر 1332ش فرمان آغاز عملیات کودتایی بر ضد حکومت مصدق، که قبلاً طراحی و زمینهچینی شده بود، توسط برادران دالس[ Allen Dulles and John Foster Dulles ] (رئیس سیا و وزیر خارجه امریکا) داده شد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> زعیم. کورش</del>. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">266؛ </del>روزولت، کرومیت. '''''کودتا در کودتا'''''. ترجمه علی اسلامی، تهران: جاما، 1359، ص 6-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">24؛ </del>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 46-59؛ وودهاوس، سی. ام. همان. ص 67 و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">68؛ </del>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367. ص 29. </ref>. این عملیات از مدتی قبل با ایجاد ناامنی و بیثباتی در ایران و قتل افرادی همچون محمود افشار طوس رئیس شهربانی دولت مصدق، آغاز شده بود. کرومیت روزولت[Kermit Roosevelt] (مسئول اجرای کودتا در ایران) به ایران وارد شد و [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] را از حمایتهای امریکا و انگلیس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضلالله زاهدی<sup>*</sup> به عنوان عامل عملیاتی کودتا دیدار و مذاکره کرد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زعیم.</del>کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 275-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">277؛ </del>'''''عملیات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آژاکس</del>'''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. همان، </del>ص 22 و 23.</ref>. متعاقب آن هم بر اساس هماهنگیهای انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخستوزیری زاهدی را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدی داد و خودش به کلاردشت پناه برد<ref>زعیم. کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 275-279. </ref>. در این زمان مصدق مجلس را به عنوان مرکز اصلی مخالفان، طی یک همهپرسی، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دوره هیجدهم را میخواست<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 271-275.</ref>. در روز 24 مرداد عملیات کودتا به فرماندهی سرهنگ نعمتالله نصیری آغاز شد، اما پس از دستگیری فاطمی<sup>*</sup> و چند تن از یاران مصدق، به هنگام حمله به خانه مصدق و انجام مرحله پایانی عملیات، نصیری دستگیر شد و کودتا شکست خورد. با انتشار خبر شکست کودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثریا) ایران را به مقصد عراق و سپس رُم ترک کردند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 279-286.</ref>. خبر فرار شاه در سراسر کشور منتشر شد و مردم به شادمانی پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملکت در نبود شاه و با حضور تظاهرات تودهایها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشههای کودتاگران، بحرانی شد. از سوی دیگر کودتاگران با بازگشت هندرسن[Loy Henderson] سفیر امریکا به ایران، برنامه خود را پیگیری کردند و آشوبهایی چند در شهر ترتیب دادند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 286-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">300؛ </del>'''''عملیات آژاکس'''''.ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364 ، ص 26-32.</ref>. این امر از صبح روز 28 مرداد پی گرفته شد و با حضور سرکردگان گروهی اوباش و اراذل همچون شعبان جعفری<sup>*</sup>، معروف به شعبان بی مخ شدت گرفت<ref>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 191-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">196؛ </del>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن'''''. تهران: علمی، 1378، ص 266-276.</ref>. سرانجام در پی حضور تانکهای هواخواه شاه و کودتاگران در سطح شهر و اشغال رادیو، دولت مصدق سقوط کرد و نخستوزیری زاهدی اعلام شد. به دنبال آن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مصدق، </del>فاطمی و دیگر اعضای کابینه بازداشت شدند. بدین ترتیب کودتای 28 مرداد رقم خورد. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در پی شکلگیری [[جبهه ملی]]<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملی کردن صنعت نفت ایران، هدف اصلی مبارزات قرار گرفت. برای دستیابی به این هدف [[جبهه ملی]] و نیروهای ملیگرا تحت رهبری مصدق و نیروهای مذهبی تحت رهبری [[سید ابوالقاسم کاشانی]]<sup>*</sup> به همکاری با یکدیگر پرداختند. با ترور رزمآرا<sup>*</sup> در 20 اسفند 1329ش توسط [[فدائیان اسلام]]<sup>*</sup>، مهمترین عامل عدم تحقق ملی شدن صنعت نفت، از میان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لایحه [[ملی شدن صنعت نفت]] به تصویب [[مجلس شورای ملی]]<sup>*</sup> و [[مجلس سنا|سنا]]<sup>*</sup> رسید. این امر کوتاه شدن ایادی بیگانگان مخصوصاً انگلستان را که بیشترین بهره را از نفت ایران میبرد، به همراه داشت. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در اردیبهشت 1330ش، [[محمد مصدق]] به نخستوزیری رسید و تشکیل دولت داد. برنامه او اجرای کامل طرح ملی شدن صنعت نفت بود که کشمکشهای بسیاری را با قدرتهای خارجی در پی داشت. استواری پایه حکومت و محبوبیت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو کشور امریکا و انگلستان به عنوان بیشترین ضرر دیدگان از اوضاع حاکم بر ایران، به منظور ساقط کردن حکومت مصدق با یکدیگر به توافق برسند و برنامهای مشخص برای این منظور طرح کنند<ref>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، ص 15، 16-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">21.</ref><ref></ins>وودهاوس، سی. ام. '''''اسرار کودتای 28 مرداد ـ شرح عملیات چکمه (آجاکس)'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 60-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">73.</ref><ref></ins>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378، ص 257-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">261.</ref><ref>'''''</ins>عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرداد'''''، </ins>ترجمه ابوالقاسم راهچمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این امر با روی کار آمدن چرچیل در انگلستان و آیزنهاور در امریکا تحقق یافت. در تیر 1332ش فرمان آغاز عملیات کودتایی بر ضد حکومت مصدق، که قبلاً طراحی و زمینهچینی شده بود، توسط برادران دالس[ Allen Dulles and John Foster Dulles ] (رئیس سیا و وزیر خارجه امریکا) داده شد<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زعیم،کورش</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''''</ins>جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''''</ins>. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">266.</ref><ref></ins>روزولت، کرومیت. '''''کودتا در کودتا'''''. ترجمه علی اسلامی، تهران: جاما، 1359، ص 6-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">24.</ref><ref></ins>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 46-59؛ وودهاوس، سی. ام. همان. ص 67 و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">68.</ref><ref></ins>گازیوروسکی، مارک. '''''کودتای 28 مرداد 1332'''''. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367. ص 29. </ref>. این عملیات از مدتی قبل با ایجاد ناامنی و بیثباتی در ایران و قتل افرادی همچون محمود افشار طوس رئیس شهربانی دولت مصدق، آغاز شده بود. کرومیت روزولت[Kermit Roosevelt] (مسئول اجرای کودتا در ایران) به ایران وارد شد و [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] را از حمایتهای امریکا و انگلیس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضلالله زاهدی<sup>*</sup> به عنوان عامل عملیاتی کودتا دیدار و مذاکره کرد<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زعیم، </ins>کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 275-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">277.</ref><ref></ins>'''''عملیات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 مرداد</ins>'''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، ترجمه ابوالقاسم راهچمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، </ins>ص 22 و 23.</ref>. متعاقب آن هم بر اساس هماهنگیهای انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخستوزیری زاهدی را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدی داد و خودش به کلاردشت پناه برد<ref>زعیم. کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 275-279. </ref>. در این زمان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد مصدق|</ins>مصدق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>مجلس را به عنوان مرکز اصلی مخالفان، طی یک همهپرسی، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دوره هیجدهم را میخواست<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 271-275.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در روز 24 مرداد عملیات کودتا به فرماندهی سرهنگ نعمتالله نصیری آغاز شد، اما پس از دستگیری فاطمی<sup>*</sup> و چند تن از یاران مصدق، به هنگام حمله به خانه مصدق و انجام مرحله پایانی عملیات، نصیری دستگیر شد و کودتا شکست خورد. با انتشار خبر شکست کودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثریا) ایران را به مقصد عراق و سپس رُم ترک کردند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 279-286.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خبر فرار شاه در سراسر کشور منتشر شد و مردم به شادمانی پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملکت در نبود شاه و با حضور تظاهرات تودهایها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشههای کودتاگران، بحرانی شد. از سوی دیگر کودتاگران با بازگشت هندرسن[Loy Henderson] سفیر امریکا به ایران، برنامه خود را پیگیری کردند و آشوبهایی چند در شهر ترتیب دادند<ref>زعیم، کورش. '''''جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد'''''. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 286-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">300.</ref><ref></ins>'''''عملیات آژاکس'''''.ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364 ، ص 26-32.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این امر از صبح روز 28 مرداد پی گرفته شد و با حضور سرکردگان گروهی اوباش و اراذل همچون شعبان جعفری<sup>*</sup>، معروف به شعبان بی مخ شدت گرفت<ref>'''''عملیات آژاکس'''''. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 191-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">196.</ref><ref></ins>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن'''''. تهران: علمی، 1378، ص 266-276.</ref>. سرانجام در پی حضور تانکهای هواخواه شاه و کودتاگران در سطح شهر و اشغال رادیو، دولت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد </ins>مصدق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|مصدق]] </ins>سقوط کرد و نخستوزیری زاهدی اعلام شد. به دنبال آن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد مصدق|مصدق]]، </ins>فاطمی و دیگر اعضای کابینه بازداشت شدند. بدین ترتیب کودتای 28 مرداد رقم خورد. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l17">خط ۱۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جعفر گلشن</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جعفر گلشن</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم سیاسی]]</ins></div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-4486:rev-5221:php=table -->
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332&diff=4486&oldid=prevKarimian در ۲۵ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۶2025-04-25T19:06:16Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۵ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l11">خط ۱۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</div></td></tr>
</table>Karimianhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332&diff=4485&oldid=prevKarimian در ۲۵ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۵2025-04-25T19:05:47Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332&diff=4485&oldid=1125">نمایش تغییرات</a>Karimianhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_28_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_1332&diff=1125&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی « '''كودتاي 28 مرداد 1332'''ش، كودتاي طراحي شدة انگلستان و ايالات متحده براي سرنگوني حكومت ملي دكتر محمد مصدق<sup>*</sup>، نخستوزير وقت. در پي شكلگيري جبهة ملي<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملي كردن صنعت نفت ايران، هدف اصلي مبارزات قرار گرفت. براي دستيابي ب...» ایجاد کرد2024-08-14T23:00:02Z<p>صفحهای تازه حاوی « '''كودتاي 28 مرداد 1332'''ش، كودتاي طراحي شدة انگلستان و ايالات متحده براي سرنگوني حكومت ملي دكتر محمد مصدق<sup>*</sup>، نخستوزير وقت. در پي شكلگيري جبهة ملي<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملي كردن صنعت نفت ايران، هدف اصلي مبارزات قرار گرفت. براي دستيابي ب...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div> <br />
'''كودتاي 28 مرداد 1332'''ش، كودتاي طراحي شدة انگلستان و ايالات متحده براي سرنگوني حكومت ملي دكتر محمد مصدق<sup>*</sup>، نخستوزير وقت. <br />
<br />
در پي شكلگيري جبهة ملي<sup>*</sup> در اول آبان 1328ش، ملي كردن صنعت نفت ايران، هدف اصلي مبارزات قرار گرفت. براي دستيابي به اين هدف جبهة ملي و نيروهاي مليگرا تحت رهبري مصدق و نيروهاي مذهبي تحت رهبري سيد ابوالقاسم كاشاني<sup>*</sup> به همكاري با يكديگر پرداختند. با ترور رزمآرا<sup>*</sup> در 20 اسفند 1329ش توسط فدائيان اسلام<sup>*</sup>، مهمترين عامل عدم تحقق ملي شدن صنعت نفت، از ميان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لايحة ملي شدن صنعت نفت به تصويب مجلس شوراي ملي<sup>*</sup> و سنا<sup>*</sup> رسيد. اين امر كوتاه شدن ايادي بيگانگان مخصوصاً انگلستان را كه بيشترين بهره را از نفت ايران ميبرد، به همراه داشت. در ارديبهشت 1330ش، محمد مصدق به نخستوزيري رسيد و تشكيل دولت داد. برنامة او اجراي كامل طرح ملي شدن صنعت نفت بود كه كشمكشهاي بسياري را با قدرتهاي خارجي در پي داشت. استواري پاية حكومت و محبوبيت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو كشور امريكا و انگلستان به عنوان بيشترين ضرر ديدگان از اوضاع حاكم بر ايران، به منظور ساقط كردن حكومت مصدق با يكديگر به توافق برسند و برنامهاي مشخص براي اين منظور طرح كنند.<sup>1</sup> اين امر با روي كار آمدن چرچيل در انگلستان و آيزنهاور در امريكا تحقق يافت. در تير 1332ش فرمان آغاز عمليات كودتايي بر ضد حكومت مصدق، كه قبلاً طراحي و زمينهچيني شده بود، توسط برادران دالس[1] (رئيس سيا و وزير خارجة امريكا) داده شد.<sup>2</sup> اين عمليات از مدتي قبل با ايجاد ناامني و بيثباتي در ايران و قتل افرادي همچون محمود افشار طوس رئيس شهرباني دولت مصدق، آغاز شده بود. كروميت روزولت[2] (مسئول اجراي كودتا در ايران) به ايران وارد شد و محمدرضا شاه را از حمايتهاي امريكا و انگليس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضلالله زاهدي<sup>*</sup> به عنوان عامل عملياتي كودتا ديدار و مذاكره كرد.<sup>3</sup> متعاقب آن هم بر اساس هماهنگيهاي انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخستوزيري زاهدي را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدي داد و خودش به كلاردشت پناه برد.<sup>4</sup> در اين زمان مصدق مجلس را به عنوان مركز اصلي مخالفان، طي يك همهپرسي، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دورة هيجدهم را ميخواست.<sup>5</sup> در روز 24 مرداد عمليات كودتا به فرماندهي سرهنگ نعمتالله نصيري آغاز شد، اما پس از دستگيري فاطمي<sup>*</sup> و چند تن از ياران مصدق، به هنگام حمله به خانة مصدق و انجام مرحلة پاياني عمليات، نصيري دستگير شد و كودتا شكست خورد. با انتشار خبر شكست كودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثريا) ايران را به مقصد عراق و سپس رُم ترك كردند.<sup>6</sup> خبر فرار شاه در سراسر كشور منتشر شد و مردم به شادماني پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملكت در نبود شاه و با حضور تظاهرات تودهايها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشههاي كودتاگران، بحراني شد. از سوي ديگر كودتاگران با بازگشت هندرسن[3] سفير امريكا به ايران، برنامة خود را پيگيري كردند و آشوبهايي چند در شهر ترتيب دادند.<sup>7</sup> اين امر از صبح روز 28 مرداد پي گرفته شد و با حضور سركردگان گروهي اوباش و اراذل همچون شعبان جعفري<sup>*</sup>، معروف به شعبان بي مخ شدت گرفت.<sup>8</sup> سرانجام در پي حضور تانكهاي هواخواه شاه و كودتاگران در سطح شهر و اشغال راديو، دولت مصدق سقوط كرد و نخستوزيري زاهدي اعلام شد. به دنبال آن مصدق، فاطمي و ديگر اعضاي كابينه بازداشت شدند. بدين ترتيب كودتاي 28 مرداد رقم خورد. <br />
<br />
<br />
'''مآخذ:''' <br />
<br />
1- گازيوروسكي، مارك. '''''كودتاي 28 مرداد 1332'''''. ترجمة غلامرضا نجاتي، تهران: شركت سهامي انتشار، 1367، ص 15، 16-21؛ وودهاوس، سي. ام. '''''اسرار كودتاي 28 مرداد ـ شرح عمليات چكمه (آجاكس)'''''. ترجمة نظام دربندي، تهران: راهنما، 1364، ص 60-73؛ زعيم، كورش. '''''جبهة ملي از پيدايش تا كودتاي 28 مرداد'''''. تهران ـ تويسركان: ايرانمهر ـ تاخ، 1378، ص 257-261؛ عمليات آژاكس، بررسي اسناد CIA دربارة كودتاي 28 مرداد، ترجمة ابوالقاسم راهچمني، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.<br />
<br />
2- زعيم. همان. ص 266؛ روزولت، كروميت. '''''كودتا در كودتا'''''. ترجمة علي اسلامي، تهران: جاما، 1359، ص 6-24؛ '''''عمليات آژاكس'''''. همان، ص 46-59؛ وودهاوس، سي. ام. همان. ص 67 و 68؛ گازيوروسكي، مارك. همان. ص 29. <br />
<br />
3- زعيم. همان. ص 275-277؛ '''''عمليات آژاكس'''''. همان، ص 22 و 23.<br />
<br />
4- زعيم. همان. ص 275-279. <br />
<br />
5- همان. ص 271-275.<br />
<br />
6- همان. ص 279-286.<br />
<br />
7- همان. ص 286-300؛ '''''عمليات آژاكس'''''. همان، ص 26-32.<br />
<br />
8- '''''عمليات آژاكس'''''. همان، ص 191-196؛ مكي، حسين. '''''كودتاي 28 مرداد 1332 و رويدادهاي متعاقب آن'''''. تهران: علمي، 1378، ص 266-276.<br />
<br />
<br />
جعفر گلشن<br />
----[1]. Allen Dulles and John Foster Dulles <br />
<br />
[2]. Kermit Roosevelt <br />
<br />
[3]. Loy Henderson </div>Samei