کوه ها - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۵۲

2025-05-12T04:52:41Z

Maedeh در ‏۱۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۶

2025-05-11T15:46:59Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۶
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:دماوند.jpg\|بندانگشتی\|کوه [[دماوند]] ، قابل بازیابی از https://www.saat24.news/]]		[[پرونده:دماوند.jpg\|بندانگشتی\|کوه [[دماوند]] ، قابل بازیابی از https://www.saat24.news/]]
	[[کشور ایران\|ایران]] کشوری کوهستانی است که رشته کوه‌های گوناگون بیش از نیمی از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 کمـ مساحت ایران<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس‌ زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). ص1.</ref>، 882150 کمـ، یعنی 5/54 درصد آن کوهستانی است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتا‌شناسی ایران.''''' ج1'''''، کوه‌ها و کوهنامه ایران.''''' چ2'''''،''''' تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص16.</ref>.[[فلات پهناور ایران]] که محدوده جغرافیایی کنونی ایران حدود 90 درصد آن را تشکیل می‌دهد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتا‌شناسی ایران.''''' ج3، '''''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران.''''' چ1'''''،''''' تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص885.</ref>،سرزمینی بلند و کوهستانی است که در جنوب غربی آسیا و در پیوند با فلات ارمنستان و آناتولی در غرب و فلات‌های پامیر و تبت قرار دارد. یکی از ویژگی‌های اساسی [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]]، تعلق آن به سامانه بزرگ کوه‌های چین‌خورده اور آسیا است که رشته کوه‌های عظیم [[زاگرس\|زاگروس]] و [[البرز]] نمونه‌ای از آن است. اسکلت ناهمواری‌های به واسطه نیروهای درونی زمین در اواخر دوران سوم زمین‌شناسی به صورت قطعی تثبیت شده و پس از آن در دوره کواترنری (دوران چهارم)، عوامل فرسایش چهره کنونی ناهمواری‌ها را تکامل بخشیده است<ref~~>منبع 1. ص1.<~~/~~ref~~>.		[[کشور ایران\|ایران]] کشوری کوهستانی است که رشته کوه‌های گوناگون بیش از نیمی از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 کمـ مساحت ایران<ref name=":0">سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس‌ زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). ص1.</ref>، 882150 کمـ، یعنی 5/54 درصد آن کوهستانی است<ref name=":1">جعفری، عباس. '''''گیتا‌شناسی ایران.''''' ج1'''''، کوه‌ها و کوهنامه ایران.''''' چ2'''''،''''' تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص16.</ref>.[[فلات پهناور ایران]] که محدوده جغرافیایی کنونی ایران حدود 90 درصد آن را تشکیل می‌دهد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتا‌شناسی ایران.''''' ج3، '''''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران.''''' چ1'''''،''''' تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص885.</ref>،سرزمینی بلند و کوهستانی است که در جنوب غربی آسیا و در پیوند با فلات ارمنستان و آناتولی در غرب و فلات‌های پامیر و تبت قرار دارد. یکی از ویژگی‌های اساسی [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]]، تعلق آن به سامانه بزرگ کوه‌های چین‌خورده اور آسیا است که رشته کوه‌های عظیم [[زاگرس\|زاگروس]] و [[البرز]] نمونه‌ای از آن است. اسکلت ناهمواری‌های به واسطه نیروهای درونی زمین در اواخر دوران سوم زمین‌شناسی به صورت قطعی تثبیت شده و پس از آن در دوره کواترنری (دوران چهارم)، عوامل فرسایش چهره کنونی ناهمواری‌ها را تکامل بخشیده است<ref name=":0" />.

	کوه‌های ایران از چهار قوس شمالی، غربی ـ جنوبی، شرقی و مرکزی تشکیل یافته‌اند و ارتفاع بسیاری از قلل آن‌ها از 3500 متر بیشتر است. فواصل میان ارتفاعات بلند را دره‌های مرتفع، دشت‌ها، شوره‌زارها (کویرها)، شنزارها و دریاچه‌ها، مثل [[دشت کویر]]، [[کویر لوت]]، [[دریاچه نمک]]، دریاچه هامون، [[هامون جازموریان\|دریاچه جازموریان]]، باتلاق گاوخونی و... پوشانده است<ref>نجفی‌کانی، علی‌اکبر. '''''مقدمه‌ای بر جغرافیای طبیعی ایران'''''. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص8.</ref>.		کوه‌های ایران از چهار قوس شمالی، غربی ـ جنوبی، شرقی و مرکزی تشکیل یافته‌اند و ارتفاع بسیاری از قلل آن‌ها از 3500 متر بیشتر است. فواصل میان ارتفاعات بلند را دره‌های مرتفع، دشت‌ها، شوره‌زارها (کویرها)، شنزارها و دریاچه‌ها، مثل [[دشت کویر]]، [[کویر لوت]]، [[دریاچه نمک]]، دریاچه هامون، [[هامون جازموریان\|دریاچه جازموریان]]، باتلاق گاوخونی و... پوشانده است<ref>نجفی‌کانی، علی‌اکبر. '''''مقدمه‌ای بر جغرافیای طبیعی ایران'''''. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص8.</ref>.

	- کوه‌های شمالی ایران: این کوه‌ها بخشی از چین‌خوردگی‌های بزرگ آلپ و هیمالیا هستند که به صورت رشته طویلی از آذربایجان خاوری شروع شده و رو به سوی خاور از کرانه‌های جنوبی [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] می‌گذرد و در شمال خراسان به کوه‌های خاوری [[کشور ایران\|ایران]] می‌پیوندند. این کوه‌ها، در آذربایجان خاوری با رشته‌های [[سبلان]]، جلفا، سهند بزقوش و کوهستان ارسباران آغاز شده و در کرانه‌های جنوب غربی [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] خاوری رشته کوه عظیم [[البرز]] را تشکیل می‌دهند و سرانجام در جنوب خاوری [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] به دامنه‌های باختری رشته کوه‌های [[استان خراسان شمالی\|خراسان شمالی]] یعنی رشته‌های هزار مسجد و [[بینالود]] منتهی می‌گردد<ref~~>منبع 2. ص16.<~~/~~ref~~>. در تعریفی دیگر می‌توان گفت که کوه‌های شمالی ایران بخشی از کمربند عظیم چین‌خورده آلپ هیمالیا است که از کوه‌های آرارات در مرز ترکیه شروع شده و با امتداد باختری ـ خاوری به طول تقریبی 1800 کم تا کوه‌های هندوکش در افغانستان کشیده شده است. کوه‌های شمالی [[کشور ایران\|ایران]] دربرگیرنده کوه‌های آذربایجان، کردستان شمالی، تالش، رشته کوه البرز و [[استان خراسان شمالی\|خراسان شمالی]] است و هر کدام دارای مشخصه‌های زیر هستند<ref>~~منبع 1~~. ص4-2.</ref>:		- کوه‌های شمالی ایران: این کوه‌ها بخشی از چین‌خوردگی‌های بزرگ آلپ و هیمالیا هستند که به صورت رشته طویلی از آذربایجان خاوری شروع شده و رو به سوی خاور از کرانه‌های جنوبی [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] می‌گذرد و در شمال خراسان به کوه‌های خاوری [[کشور ایران\|ایران]] می‌پیوندند. این کوه‌ها، در آذربایجان خاوری با رشته‌های [[سبلان]]، جلفا، سهند بزقوش و کوهستان ارسباران آغاز شده و در کرانه‌های جنوب غربی [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] خاوری رشته کوه عظیم [[البرز]] را تشکیل می‌دهند و سرانجام در جنوب خاوری [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] به دامنه‌های باختری رشته کوه‌های [[استان خراسان شمالی\|خراسان شمالی]] یعنی رشته‌های هزار مسجد و [[بینالود]] منتهی می‌گردد<ref name=":1" />. در تعریفی دیگر می‌توان گفت که کوه‌های شمالی ایران بخشی از کمربند عظیم چین‌خورده آلپ هیمالیا است که از کوه‌های آرارات در مرز ترکیه شروع شده و با امتداد باختری ـ خاوری به طول تقریبی 1800 کم تا کوه‌های هندوکش در افغانستان کشیده شده است. کوه‌های شمالی [[کشور ایران\|ایران]] دربرگیرنده کوه‌های آذربایجان، کردستان شمالی، تالش، رشته کوه البرز و [[استان خراسان شمالی\|خراسان شمالی]] است و هر کدام دارای مشخصه‌های زیر هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس‌ زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور).ص4-2.</ref>:

	کوه‌های آذربایجان که در شمال باختری کشور قرار گرفته در نتیجه دو دسته از عوامل کوهزایی که یکی تحولات دوران سوم زمین‌شناسی و دیگری فرآیندهای آتشفشانی است، پدید آمده‌اند. عامل اول موجب ایجاد کوه‌های کم ارتفاع و عامل بعدی باعث ظهور کوه‌های مرتفع و عظیمی مانند [[سبلان]] با 4811 متر ارتفاع و سهند با 3710 متر ارتفاع شده‌اند. کوه زکی‌داغ به ارتفاع 3600 متر در باختر شهر خوی و رشته کوه ارسباران یا قره‌داغ در شمال واحد کوهستانی آذربایجان، از دیگر کوه‌های این واحد کوهستانی است.		کوه‌های آذربایجان که در شمال باختری کشور قرار گرفته در نتیجه دو دسته از عوامل کوهزایی که یکی تحولات دوران سوم زمین‌شناسی و دیگری فرآیندهای آتشفشانی است، پدید آمده‌اند. عامل اول موجب ایجاد کوه‌های کم ارتفاع و عامل بعدی باعث ظهور کوه‌های مرتفع و عظیمی مانند [[سبلان]] با 4811 متر ارتفاع و سهند با 3710 متر ارتفاع شده‌اند. کوه زکی‌داغ به ارتفاع 3600 متر در باختر شهر خوی و رشته کوه ارسباران یا قره‌داغ در شمال واحد کوهستانی آذربایجان، از دیگر کوه‌های این واحد کوهستانی است.
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	کوه‌های باختری و جنوبی [[کشور ایران\|ایران]]، واحد بزرگ کوهستانی است که بخش عمده‌‌ای از جبهه جنوبی [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]] را در بر می‌گیرد. این کوه‌ها از کردستان جنوبی در مرز [[کشور ایران\|ایران]] و عراق شروع شده و تا مرز [[کشور ایران\|ایران]] و پاکستان در جنوب خاوری امتداد دارد. کوه‌های باختری و جنوبی ایران به دو بخش جداگانه [[زاگرس]] و مکران تقسیم می‌شود. کوه‌های [[زاگرس]] به عنوان بزرگ‌ترین واحد کوهستانی ایران در طول 1350 کمـ از محل «تراست اصلی» (راندگی بزرگ [[زاگرس]]) شروع و تا گسل زندان (میناب) در شمال [[تنگه هرمز]] گسترده شده است. کوه‌های [[زاگرس]] 5/1 مساحت کل [[کشور ایران\|ایران]] را در بر گرفته است. [[کشور ایران\|زاگروس]] به عنوان شاخه جنوبی کوه‌هایی که [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]] را در بر گرفته‌اند خود از گره کوهستانی ارمنستان و کوه‌های آذربایجان منشعب می‌گردد. [[زاگرس]] اصلی که از جنوب [[دریاچه ارومیه]] شروع می‌شود، با ساخت حوضه‌ای متواتر خود مشخص می‌گردد. این رشته کوه از تعداد زیادی کوه‌های موازی و دنبال هم تشکیل شده است که به وسیله ناودیس‌ها و در برخی نقاط دره‌های عمیق بریده شده و از یکدیگر جدا می‌شوند. هر چند که در مجموع ارتفاع آن‌ها به ارتفاع کوه‌های [[البرز]] نمی‌رسد، لیکن برخی از آن‌ها ارتفاعی بیش از 4000 متر نیز دارند: زردکوه 4547 متر، کوه دینار 4404 متر، کوه کَربوش 4294 متر، کوه کلار 4298 متر و اشترانکوه 4328 متر<ref>اهلرز، دکارت'''''. ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی'''''. ج1، '''''جغرافیای طبیعی.''''' تهران: 1365، سحاب، ص36و37.</ref>.		کوه‌های باختری و جنوبی [[کشور ایران\|ایران]]، واحد بزرگ کوهستانی است که بخش عمده‌‌ای از جبهه جنوبی [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]] را در بر می‌گیرد. این کوه‌ها از کردستان جنوبی در مرز [[کشور ایران\|ایران]] و عراق شروع شده و تا مرز [[کشور ایران\|ایران]] و پاکستان در جنوب خاوری امتداد دارد. کوه‌های باختری و جنوبی ایران به دو بخش جداگانه [[زاگرس]] و مکران تقسیم می‌شود. کوه‌های [[زاگرس]] به عنوان بزرگ‌ترین واحد کوهستانی ایران در طول 1350 کمـ از محل «تراست اصلی» (راندگی بزرگ [[زاگرس]]) شروع و تا گسل زندان (میناب) در شمال [[تنگه هرمز]] گسترده شده است. کوه‌های [[زاگرس]] 5/1 مساحت کل [[کشور ایران\|ایران]] را در بر گرفته است. [[کشور ایران\|زاگروس]] به عنوان شاخه جنوبی کوه‌هایی که [[فلات پهناور ایران\|فلات ایران]] را در بر گرفته‌اند خود از گره کوهستانی ارمنستان و کوه‌های آذربایجان منشعب می‌گردد. [[زاگرس]] اصلی که از جنوب [[دریاچه ارومیه]] شروع می‌شود، با ساخت حوضه‌ای متواتر خود مشخص می‌گردد. این رشته کوه از تعداد زیادی کوه‌های موازی و دنبال هم تشکیل شده است که به وسیله ناودیس‌ها و در برخی نقاط دره‌های عمیق بریده شده و از یکدیگر جدا می‌شوند. هر چند که در مجموع ارتفاع آن‌ها به ارتفاع کوه‌های [[البرز]] نمی‌رسد، لیکن برخی از آن‌ها ارتفاعی بیش از 4000 متر نیز دارند: زردکوه 4547 متر، کوه دینار 4404 متر، کوه کَربوش 4294 متر، کوه کلار 4298 متر و اشترانکوه 4328 متر<ref>اهلرز، دکارت'''''. ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی'''''. ج1، '''''جغرافیای طبیعی.''''' تهران: 1365، سحاب، ص36و37.</ref>.

	[[زاگرس]] خود به دو بخش [[زاگرس]] مرتفع و [[زاگرس]] چین‌خورده تقسیم شده است<ref>~~منبع 1~~. ص4و5.</ref>.در بخش اول به استثنای چند دشت کم وسعت و بسیار بلند، پهنه‌های هموار وجود ندارد. بلندترین کوه‌های این بخش اشتران کوه با ارتفاع 4050 متر، [[قله دنا\|کوه دنا]] با بلندای 4035 متر، کوه میش‌پرور با 3606 متر و کوه پَررو با ارتفاع 3357 متر هستند. [[زاگرس]] چین‌خورده، در جنوب واحد [[زاگرس]] مرتفع جای دارد و مهم‌ترین کوه‌های آن، کوه سفید، کوه مونگَشْت و کوه تیر بازَک و کوه‌های سبزپوشان هستند. زاگرس چین خورده نسبت به [[زاگرس]] مرتفع از پهنای بیشتری برخوردار است. کوه‌های مکران از [[تنگه هرمز]] آغاز شد و با جهت عمومی باختری- خاوری تا مرز جنوب شرقی ایران ادامه می‌یابد. بلندترین کوه‌های بخش شمالی این بخش که بشاگرد و فنوج نامیده می‌شود عبارتند از: کوه مزدوری با ارتفاع 1870 متر و کوه راسک با ارتفاع 1812 متر و در بخش جنوبی که مکران نامیده می‌شود، کوه‌ها ارتفاع کمتری دارند و دامنه‌های جنوبی آن بر دریای عمان مشرف است و بلندترین آن‌ها عبارتند از کوه کاهانک با 1863 متر و کوه بارِشک با 1012 متر.		[[زاگرس]] خود به دو بخش [[زاگرس]] مرتفع و [[زاگرس]] چین‌خورده تقسیم شده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس‌ زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور).ص4و5.</ref>.در بخش اول به استثنای چند دشت کم وسعت و بسیار بلند، پهنه‌های هموار وجود ندارد. بلندترین کوه‌های این بخش اشتران کوه با ارتفاع 4050 متر، [[قله دنا\|کوه دنا]] با بلندای 4035 متر، کوه میش‌پرور با 3606 متر و کوه پَررو با ارتفاع 3357 متر هستند. [[زاگرس]] چین‌خورده، در جنوب واحد [[زاگرس]] مرتفع جای دارد و مهم‌ترین کوه‌های آن، کوه سفید، کوه مونگَشْت و کوه تیر بازَک و کوه‌های سبزپوشان هستند. زاگرس چین خورده نسبت به [[زاگرس]] مرتفع از پهنای بیشتری برخوردار است. کوه‌های مکران از [[تنگه هرمز]] آغاز شد و با جهت عمومی باختری- خاوری تا مرز جنوب شرقی ایران ادامه می‌یابد. بلندترین کوه‌های بخش شمالی این بخش که بشاگرد و فنوج نامیده می‌شود عبارتند از: کوه مزدوری با ارتفاع 1870 متر و کوه راسک با ارتفاع 1812 متر و در بخش جنوبی که مکران نامیده می‌شود، کوه‌ها ارتفاع کمتری دارند و دامنه‌های جنوبی آن بر دریای عمان مشرف است و بلندترین آن‌ها عبارتند از کوه کاهانک با 1863 متر و کوه بارِشک با 1012 متر.

	کوه‌های خاوری [[کشور ایران\|ایران]]، دربرگیرنده مجموعه کوه‌های [[استان خراسان جنوبی\|خراسان جنوبی]]، [[استان سیستان و بلوچستان\|سیستان و بلوچستان]] است که توسط گسله‌های بزرگ از شمال و باختر به ترتیب از کوه‌های شمال خاوری و کوه‌های مرکزی جدا شده‌اند. کو‌ه‌های (خاف- آهنگران) و فردوس- سیمرغ و گناباد- بیرجند در شمال این واحد جای گرفته‌اند که توسط گسل بزرگ دوروند از واحد شمال خاوری جدا می‌شوند. بلندترین قله در کوه‌های خاوری ایران، تفتان به ارتفاع 4042 متر است.		کوه‌های خاوری [[کشور ایران\|ایران]]، دربرگیرنده مجموعه کوه‌های [[استان خراسان جنوبی\|خراسان جنوبی]]، [[استان سیستان و بلوچستان\|سیستان و بلوچستان]] است که توسط گسله‌های بزرگ از شمال و باختر به ترتیب از کوه‌های شمال خاوری و کوه‌های مرکزی جدا شده‌اند. کو‌ه‌های (خاف- آهنگران) و فردوس- سیمرغ و گناباد- بیرجند در شمال این واحد جای گرفته‌اند که توسط گسل بزرگ دوروند از واحد شمال خاوری جدا می‌شوند. بلندترین قله در کوه‌های خاوری ایران، تفتان به ارتفاع 4042 متر است.
خط ۴۴:		خط ۴۴:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	کبری حکیمیان		کبری حکیمیان
	[[رده:جغرافیا]]		[[index.php?title=رده:جغرافیا]]

Maedeh در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۵۰

2025-05-10T17:50:42Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۳۵

2025-05-10T17:35:44Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۳۴

2025-05-08T00:34:31Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «ايران كشوري كوهستاني است كه رشته كوه‌هاي گوناگون بيش از نيمي از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 كمـ مساحت ايران،¹ 882150 كمـ، يعني 5/54 درصد آن كوهستاني است.² فلات پهناور ايران كه محدودة جغرافيايي كنوني اير...» ایجاد کرد

2024-08-14T19:21:15Z

صفحه‌ای تازه حاوی «ايران كشوري كوهستاني است كه رشته كوه‌هاي گوناگون بيش از نيمي از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 كمـ مساحت ايران،1 882150 كمـ، يعني 5/54 درصد آن كوهستاني است.2 فلات پهناور ايران كه محدودة جغرافيايي كنوني اير...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

ايران كشوري كوهستاني است كه رشته كوه‌هاي گوناگون بيش از نيمي از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 كمـ مساحت ايران،1 882150 كمـ، يعني 5/54 درصد آن كوهستاني است.2 فلات پهناور ايران كه محدودة جغرافيايي كنوني ايران حدود 90 درصد آن را تشكيل مي‌دهد،3 سرزميني بلند و كوهستاني است كه در جنوب غربي آسيا و در پيوند با فلات ارمنستان و آناتولي در غرب و فلات‌هاي پامير و تبت قرار دارد. يكي از ويژگي‌هاي اساسي فلات ايران، تعلق آن به سامانة بزرگ كوه‌هاي چين‌خوردة اور آسيا است كه رشته كوه‌هاي عظيم زاگروس و البرز نمونه‌اي از آن است. اسكلت ناهمواري‌هاي به واسطة نيروهاي دروني زمين در اواخر دوران سوم زمين‌شناسي به صورت قطعي تثبيت شده و پس از آن در دورة كواترنري (دوران چهارم)، عوامل فرسايش چهرة كنوني ناهمواري‌ها را تكامل بخشيده است.4

كوه‌هاي ايران از چهار قوس شمالي، غربي ـ جنوبي، شرقي و مركزي تشكيل يافته‌اند و ارتفاع بسياري از قلل آن‌ها از 3500 متر بيشتر است. فواصل ميان ارتفاعات بلند را دره‌هاي مرتفع، دشت‌ها، شوره‌زارها (كويرها)، شنزارها و درياچه‌ها، مثل دشت كوير، كوير لوت، درياچة نمك، درياچة هامون، درياچة جازموريان، باتلاق گاوخوني و... پوشانده است.5

- '''كوه‌هاي شمالي ايران:''' اين كوه‌ها بخشي از چين‌خوردگي‌هاي بزرگ آلپ و هيماليا هستند كه به صورت رشتة طويلي از آذربايجان خاوري شروع شده و رو به سوي خاور از كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر مي‌گذرد و در شمال خراسان به كوه‌هاي خاوري ايران مي‌پيوندند. اين كوه‌ها، در آذربايجان خاوري با رشته‌هاي سبلان، جلفا، سهند بزقوش و كوهستان ارسباران آغاز شده و در كرانه‌هاي جنوب غربي درياي خزر خاوري رشته كوه عظيم البرز را تشكيل مي‌دهند و سرانجام در جنوب خاوري درياي خزر به دامنه‌هاي باختري رشته كوه‌هاي خراسان شمالي يعني رشته‌هاي هزار مسجد و بينالود منتهي مي‌گردد.6 در تعريفي ديگر مي‌توان گفت كه كوه‌هاي شمالي ايران بخشي از كمربند عظيم چين‌خوردة آلپ هيماليا است كه از كوه‌هاي آرارات در مرز تركيه شروع شده و با امتداد باختري ـ خاوري به طول تقريبي 1800 كم تا كوه‌هاي هندوكش در افغانستان كشيده شده است. كوه‌هاي شمالي ايران دربرگيرندة كوه‌هاي آذربايجان، كردستان شمالي، تالش، رشته كوه البرز و خراسان شمالي است و هر كدام داراي مشخصه‌هاي زير هستند:7

'''كوه‌هاي آذربايجان''' كه در شمال باختري كشور قرار گرفته در نتيجه دو دسته از عوامل كوهزايي كه يكي تحولات دوران سوم زمين‌شناسي و ديگري فرآيندهاي آتشفشاني است، پديد آمده‌اند. عامل اول موجب ايجاد كوه‌هاي كم ارتفاع و عامل بعدي باعث ظهور كوه‌هاي مرتفع و عظيمي مانند سبلان با 4811 متر ارتفاع و سهند با 3710 متر ارتفاع شده‌اند. كوه زكي‌داغ به ارتفاع 3600 متر در باختر شهر خوي و رشته كوه ارسباران يا قره‌داغ در شمال واحد كوهستاني آذربايجان، از ديگر كوه‌هاي اين واحد كوهستاني است.

'''كوه‌هاي كردستان شمالي،''' در جنوب كوه‌هاي آذربايجان قرار دارد و مهم‌ترين بلندي‌هاي آن، كوه‌هاي چهل‌چشمه با بيش از 2500 متر ارتفاع و كوه آبيدر با ارتفاع 2550 متر هستند كه در جنوب باختري سنندج قرار دارند.

'''كوه‌هاي تالش،''' در كنارة باختري درياي خزر و با امتداد شمالي- جنوبي قرار دارد. درة سفيدرود، مرز اين رشته كوه با كوهستان البرز است. بكروداغ [بُغروداغ] با ارتفاع 3300 متر در نزديكي درة قزل‌اوزن، بلندترين قلة آن است.

'''كوه‌هاي البرز،''' مهم‌ترين واحد كوهستاني شمال كشور با دره‌هاي عميق و قله‌هاي بسيار مرتفع به صورت قوسي عظيم با امتداد باختري- خاوري به طول تقريبي 600 كم، فلات مركزي ايران را از درياي خزر جدا مي‌كند. قلة آتشفشاني دماوند با 5610 متر در بخش‌ مياني رشته كوه البرز قرار دارد. از مهم‌ترين مشخصات البرز وجود تفاوت‌هاي اساسي از نظر شرايط آب و هوايي، توپوگرافي، پوشش گياهي و شبكة آب‌ها در دامنه‌هاي شمالي و جنوبي آن است. كوه‌هاي البرز خود به قسمت‌هاي البرز باختري شامل مجموعه كوه‌هايي با روند باختري- خاوري از درة سفيدرود تا درة چالوس، البرز مركزي، به عنوان وسيع‌ترين و پهن‌ترين بخش كوهستاني البرز بين دره‌هاي كرج و چالوس در باختر و رود تالار در خاور و بالاخره البرز خاوري كه از درة تالار در باختر شروع شده و با امتداد كوه‌ها به سوي شمال خاوري نهايتاً به تاش رود منتهي مي‌شود، تقسيم مي‌شود. از مهم‌ترين قله‌ها در البرز باختري مي‌توان به قلّه علم‌ كوه به ارتفاع 4850 متر و در البرز مركزي، علاوه بر قلة مرتفع دماوند به كوه‌هاي پالون گردن و در البرز خاوري به گِردِه كوه به ارتفاع 3204 متر و به سفيدكوه به ارتفاع 2863 متر اشاره كرد.

'''كوه‌هاي شمال خاوري ايران،''' قسمت پاياني كوه‌هاي شمالي ايران است كه به صورت رشته كوه‌هاي موازي از كوه شاهوار با ارتفاع 3945 متر و با جهت عمومي شمال باختري- جنوب خاوري تا كوه‌هاي هندوكش در افغانستان ادامه مي‌يابد. در بخش شمالي كوه‌هاي شمال خاوري ايران، در مرز ايران و تركمنستان، كوه‌هاي هزارمسجد، كُپه‌داغ و كلات نادري قرار دارند. كوه سنجربيگ با 2820 متر ارتفاع و كوه اَمرودَك با 2345 متر ارتفاع از مهم‌ترين بلندي‌هاي آن است. قلة گودرز با ارتفاع 3249 متر و كوه شاه جهان با ارتفاع 3051 متر از قله‌هاي بينالود و كوه چهل‌تن با ارتفاع 3013 متر به عنوان بلندترين قلة كوه‌هاي جام ـ سبزوار در بخش‌ جنوبي واحد كوه‌هاي شمال خاوري ايران شناخته مي‌شوند.

'''كوه‌هاي باختري و جنوبي ايران،''' واحد بزرگ كوهستاني است كه بخش عمده‌‌اي از جبهة جنوبي فلات ايران را در بر مي‌گيرد. اين كوه‌ها از كردستان جنوبي در مرز ايران و عراق شروع شده و تا مرز ايران و پاكستان در جنوب خاوري امتداد دارد. كوه‌هاي باختري و جنوبي ايران به دو بخش جداگانة زاگرس و مكران تقسيم مي‌شود. كوه‌هاي زاگرس به عنوان بزرگ‌ترين واحد كوهستاني ايران در طول 1350 كمـ از محل «تراست اصلي» (راندگي بزرگ زاگرس) شروع و تا گسل زندان (ميناب) در شمال تنگة هرمز گسترده شده است. كوه‌هاي زاگرس 5/1 مساحت كل ايران را در بر گرفته است. زاگروس به عنوان شاخة جنوبي كوه‌هايي كه فلات ايران را در بر گرفته‌اند خود از گره كوهستاني ارمنستان و كوه‌هاي آذربايجان منشعب مي‌گردد. زاگرس اصلي كه از جنوب درياچة اروميه شروع مي‌شود، با ساخت حوضه‌اي متواتر خود مشخص مي‌گردد. اين رشته كوه از تعداد زيادي كوه‌هاي موازي و دنبال هم تشكيل شده است كه به وسيلة ناوديس‌ها و در برخي نقاط دره‌هاي عميق بريده شده و از يكديگر جدا مي‌شوند. هر چند كه در مجموع ارتفاع آن‌ها به ارتفاع كوه‌هاي البرز نمي‌رسد، ليكن برخي از آن‌ها ارتفاعي بيش از 4000 متر نيز دارند: زردكوه 4547 متر، كوه دينار 4404 متر، كوه كَربوش 4294 متر، كوه كلار 4298 متر و اشترانكوه 4328 متر.8

زاگرس خود به دو بخش زاگرس مرتفع و زاگرس چين‌خورده تقسيم شده است.9 در بخش اول به استثناي چند دشت كم وسعت و بسيار بلند، پهنه‌هاي هموار وجود ندارد. بلندترين كوه‌هاي اين بخش اشتران كوه با ارتفاع 4050 متر، كوه دنا با بلنداي 4035 متر، كوه ميش‌پرور با 3606 متر و كوه پَررو با ارتفاع 3357 متر هستند. زاگرس چين‌خورده، در جنوب واحد زاگرس مرتفع جاي دارد و مهم‌ترين كوه‌هاي آن، كوه سفيد، كوه مونگَشْت و كوه تير بازَك و كوه‌هاي سبزپوشان هستند. زاگرس چين خورده نسبت به زاگرس مرتفع از پهناي بيشتري برخوردار است. كوه‌هاي مكران از تنگة هرمز آغاز شد و با جهت عمومي باختري- خاوري تا مرز جنوب شرقي ايران ادامه مي‌يابد. بلندترين كوه‌هاي بخش شمالي اين بخش كه بشاگرد و فنوج ناميده مي‌شود عبارتند از: كوه مزدوري با ارتفاع 1870 متر و كوه راسك با ارتفاع 1812 متر و در بخش جنوبي كه مكران ناميده مي‌شود، كوه‌ها ارتفاع كمتري دارند و دامنه‌هاي جنوبي آن بر درياي عمان مشرف است و بلندترين آن‌ها عبارتند از كوه كاهانك با 1863 متر و كوه بارِشك با 1012 متر.

'''كوه‌هاي خاوري ايران،''' دربرگيرندة مجموعة كوه‌هاي خراسان جنوبي، سيستان و بلوچستان است كه توسط گسله‌هاي بزرگ از شمال و باختر به ترتيب از كوه‌هاي شمال خاوري و كوه‌هاي مركزي جدا شده‌اند. كو‌ه‌هاي (خاف- آهنگران) و فردوس- سيمرغ و گناباد- بيرجند در شمال اين واحد جاي گرفته‌اند كه توسط گسل بزرگ دوروند از واحد شمال خاوري جدا مي‌شوند. بلندترين قله در كوه‌هاي خاوري ايران، تفتان به ارتفاع 4042 متر است.

'''كوه‌هاي مركزي ايران،''' از دشت رزن شروع شده و تا كوه‌هاي مشرف به چالة جازموريان امتداد دارند. ارتفاع عمومي كوه‌ها از شمال باختري، به سوي جنوب خاوري افزايش مي‌يابد. بلندترين اين كوه‌ها عبارتند از: شيركوه با ارتفاع 4075 متر در جنوب يزد و كوه كركس با ارتفاع 3895 متر در جنوب نطنز را نام برد.

'''مآخذ:'''

1. سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''اطلس‌ زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران).''''' چ1، تهران: 1382، سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). ص1.

2. جعفري، عباس. '''''گيتا‌شناسي ايران.''''' ج1'''''، كوه‌ها و كوهنامة ايران.''''' چ2'''''،''''' تهران: 1379، گيتا‌شناسي، ص16.

3. جعفري، عباس. '''''گيتا‌شناسي ايران.''''' ج3، '''''دايرةالمعارف جغرافيايي ايران.''''' چ1'''''،''''' تهران: 1379، گيتا‌شناسي، ص885.

4. منبع 1. ص1.

5. نجفي‌كاني، علي‌اكبر. '''''مقدمه‌اي بر جغرافياي طبيعي ايران'''''. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، ص8.

6. منبع 2. ص16.

7. منبع 1. ص4-2.

8. اهلرز، دكارت'''''. ايران: مباني يك كشورشناسي جغرافيايي'''''. ج1، '''''جغرافياي طبيعي.''''' تهران: 1365، سحاب، ص36و37.

9. منبع 1. ص4و5.

کبری حکیمیان