تسخیر لانه جاسوسی
تسخير لانه جاسوسي
اشغال سفارت آمريكا در تهران و گروگانگيري ديپلماتهاي آمريكايي در13 آبان 1358، بصورتحركتي كاملاً خود جوش از سوي گروهي از دانشجويان انقلابي مسلمان انجام گرفت، كه پس از تصرفسفارت خود را دانشجويان مسلمان پيرو خط امام ناميدند .
تا پيش از حاكميت يافتن رژيم پهلوي در ايران، جنبشهاي مردمي عمدتاً خصلتي ضد استبدادي داشتند.انقلاب مشروطه، آخرين نمونه از اين دست بود. پس از به تخت نشستن رضاخان و روي كار آمدنخاندان پهلوي، قدرتهاي استعماري نيز در كنار عوامل استبدادي، بر جامعه استيلا يافتند. نهضت مليشدن صنعت نفت، نخستين تجربه جامعه ايران در مبارزه همزمان با استبداد و استعمار بود. انقلاباسلامي ملت ايران به رهبري امام خميني (ره) در واقع مبارزهاي بود با دو وجه استبدادي و استعماريرژيم پهلوي، كه با پيروزي انقلاب رضاشاه پهلوي بُعد ضد استبدادي انقلاب به ثمر نشست اما جنبهاستعماري انقلاب همچنان باقي بود كه با اشغال «لانه جاسوسي» (صحيفه نور، ج 10، ص 139) بعدضد استعماري انقلاب نيز به ثمر نشست و خط «نه شرقي و نه غربي» امام (ره) را بر سياست خارجيجمهوري اسلامي ايران حاكم كرد .
عملكرد دولت موقت به رياست مهندس بازرگان اين احساس را درميان دانشجويان مسلمان تقويت كردكه اداره امور كشور با انديشهها و آراي امام فاصله ميگيرد، دانشجويان جهت مقابله با اين وضعيت درصدد بر آمدند كه يك جريان متشكل دانشجويي ايجاد كنند و به نحوي خود را با امام مرتبط سازند، ازامام رهنمود بگيرند و آن را در دانشگاهها دنبال كنند (ستوده دكاوياني، صص 56 ـ 55 به نقل از سخنانمحسن ميردامادي)
پذيرفته شدن شاه مخلوع در آمريكا از يك سو و ملاقات هئيت ايراني (مهندس بازرگان، ابراهيم يزديوزير امور خارجه و مصطفي چمران وزير دفاع) با برژينسكي، مشاور امنيت ملي كارتر در 10 آبان ماه1358 در الجزاير از سوي ديگر، خشم نيروهاي انقلابي ايران را بر انگيخت و دانشجويان پيرو خط امامتصميم گرفتند با حمله به سفارت آمريكا به اين امر اعتراض كرده و نشان دهند كه هيچگونه سازش ومذاكرهاي را با آمريكا، بويژه تا هنگامي كه شاه در پناه آمريكايي هاست نميپذيرند (باقي، صص 24 ـ21)
در پي سخنان امام خميني در 10 آبان 1358 به مناسبت سالروز 13 آبان كه دانشجويان و طلاب رادعوت به بسيج عمومي عليه امپرياليزم مينمود (صحيفه نور، ج 10، ص 97) عدهاي از دانشجويانتصميم به اشغال سفارت آمريكا گرفتند.
سه تن از آنها (ميردامادي، بيطرف، اصغرزاده) آقاي موسوي خوئينيها را در جريان امر قرارداده و از ويدرخواست كردند امام (ره) را مطلع نمايند اما وي با طرح قضيه خدمت امام مخالفت نمود و قرار شدپس از تصرف سفارت اين امر را به اطلاع امام برسانند وچنانچه مخالفت كردند سريعاً محل راترك كنند(مجله حضور، ص 2)
روز13 آبان 1358 تظاهراتي از سوي دانشجويان مسلمان دانشگاهها برگزار ميشد و عدهاي ازدانشجويان كه از قبل طرح حمله به سفارت راداشتند از ديوارها بالا رفته و باهمراهي ساير دانشجويان،كه به حدود 300 الي 400 تن ميرسيدند، همه ساختمانها را ظرف 2 الي 3 ساعت تصرف كردند (باقيص 25) دانشجويان عمدتاً به قصد يك حركت اعتراض آميزكه شايد فقط چند ساعت سفارت را دراختيار داشته باشند دست به اين عمل زدند (ابتكار، ص 42) و هرگز تصور تبديل شدن يك حركتاعتراضآميز را به يك واقعه عظيم بين المللي و طولاني (444 روز) در تاريخ سياسي جهان نميكردند.امام خميني (ره) طي سخناني در 14 آبان ماه اقدام دانشجويان مسلمان پيرو خط امام را تأييد نمود وآمريكا را «شيطان بزرگ» ناميد و به سفارت آمريكا لقب «لانه جاسوسي» داد (صحيفه نور، ج 10، ص139) مهندس بازرگان در همان روز استفعا داد و در 17 آبان علل استعفاي خود را تشريح كرد (اطلاعات17 آبان 1358
آمريكا هيئتي را شامل رمزي كلارك دادستان پيشين آمريكا و ويليام ميلر از كاركنان سابق وزارت خارجه،جهت حل مسئله و آزادي گروگانها اعزام نمود. امام خميني طي بيانيهاي اعلام كرد كه هيچ كس حقمذاكره با هيأت آمريكايي را ندارد (اطلاعات 17 آبان 1358 شماه 15997)
هيئت آمريكايي از تركيه به آمريكا بازگشت (ابتكار، صص 162 ـ 160) خواسته اصلي دانشجويان كه باتأييد امام خميني (ره) همراه شد، قطع مداخله آمريكا، تحريم تجاري ايران از سوي آمريكا و توقيف كليهداراييها و ذخاير ارزي ايران در آمريكا و مؤسسات آمريكايي در سراسر جهان يعني بيرون از حوزهصلاحيت قضايي آن كشور انجاميد»(احمدي داستاني، ص 13)
امام خميني در 27 و 29 آبان دستور آزادي 13 تن از گروگانها (سياه پوستان و زنان) را صادر نمودند و 52تن از گروگانها در سفارت ماندند (باقي، ص 54)
شوراي امنيت سازمان ملل متحد با صدور قطعنامه 457 از دولت ايران خواست گروگانهاي آمريكايي رادراسرع وقت آزاد نمايند. عدم توجه مقامات ايراني موجب شدتا اداره مهاجرت آمريكا اخراج 9 هزارتبعه ايراني از آمريكا را در دستور كار خود قرار دهد (ستوده و كاوياني، ص 125، باقي ص 49)
كارتر عمليات نظامي را جهت آزادي گروگانها تدارك ميديد و (برژينسكي، ص 187 ؛ كلن ص 177)عمليات نظامي آمريكا درايران كه قرار بود در 4 تا 6 ارديبهشت 1359 انجام شود با ماجراي طوفان شنطبس و منفجر شدن يكي از هلي كوپترها و هواپيماهاي حامل سوخت با شكست مواجه گرديد .(بكويث وناكس، ص 398 ـ 393 ؛ جردن صص 171 ـ 170) بنابر اين آمريكا از اقدام نظامي نااميد شدهو بايد از طرِ سياسي مسئله را حل ميكرد (سالينجر، ص 291) حل مشكلات ناشي از بحرانگروگانگيري ورفع توقيف داراييهاي ايران با صلاحديد امام خميني (ره) به مجلس شوراي اسلامي، كهدر شرف تشكيل بود واگذار شد (امام خميني، ج 11، ص 280
در 11 آبان 1359 مجلس شروطي تعيين كرد كه به دولت وقت (دولت شهيد رجايي) امكان حلاختلافات با آمريكا را ميداد. اين شروط از پيام امام خميني (ره) در 21 شهريور 1359 به زائران بيت اللهالحرام برگرفته شده و عبارت بود از: بازپس دادن اموال خانواده محمّد رضا پهلوي، لغو تمام ادعاهايآمريكا عليه ايران، تضمين آمريكا به عدم مداخله سياسي و نظامي در ايران و آزادگذاشتن تماميسرمايههاي ايران (روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران، ش 11589، ص 21)
شاه چندي پيش از آن در 5 مرداد 1359 در مصر درگذشت و بدين ترتيب، شرط استرداد شاه منتفي شد.مهندس بهزاد نبوي (مشاور امور اجرايي نخست وزير وقت) مسئول انجام مذاكرات از طريق دولتجمهوري الجزاير با آمريكا در اين زمينه گرديد و با ميانجيگري دولت الجزاير، زمينه مذاكره و توافقطرفين جهت حل اختلافات فراهم شد و مذاكراتي صورت گرفت كه در نهايت به صدور بيانههايالجزاير كه عهد نامهاي بين المللي تلقي ميشود، در 29 دي 1359 انجاميد (افتخار جهرمي، ص19؛) اين توافق طرفين را ملزم به تعهدات حقوقي خود نموده كه از اعتبار و تداوم دائم برخوردار بوده وطرفين همواره ملزم به آن تلقي ميشوند (احمدي واستاني، ص 15 ؛ يك روز پس از صدور بيانيهها، در30 دي 1359 گروگانها آزاد و از راه الجزاير به آمريكا منتقل شدند (نظر بلند، ص 592) دولت آمريكا نيزبلافاصله مبلغ 955/7 ميليارد دلار از داراييهاي ايران را به حساب اماني مقرر در توافقات انتقال داد(احمدي واستاني، ص 28)
با پيروزي انقلاب اسلامي ايران هر چند رژيم آمريكايي پهلوي سرنگون شده و جمهوري اسلامياستقرار يافت، اما چنانكه از اسناد محرمانه لانه جاسوسي بر ميآيد آمريكا در پي آن بود كه منافع خود رادر ايران بازيابد:«منافع ما در دسترسي مداوم به نفت ايران بايد توسط توانائي دولت جديد دربرقرارينظم درچاههاي نفت و احتياج او به درآمد حفظ گردد. منافع ما در اين كه ايران در آمد نفتش را در آمريكاخرج كند بايد بهبود يابد» (اسنادلانه جاسوسي، ج 16، سند 15، ص 73)
از آنجاكه با افشاي شاه و اطرافيانش اهداف آمركيا در ايران فاش شده بودامكان آنكه آمريكا بتواند باهمان روشهاي سابقش قدم پيش بگذارد نبود و پيروزي سريع انقلاب نيز باعث شد سران آمريكا نتواننددر ايران بعد از انقلاب به طرح نقشهاي كه كاملاً با منافعشان سازگار باشد بپردازند، لذا تصميم گرفتند تامدتي كوتاه سكوتي نسبي اختيار كرده و در خظ دست به اقداماتي عليه جمهوري اسلامي زده و هماوضاع را بهتر بررسي نمايند (همان، سند شماره 16) اما بعد از مدتي سكوت و شناخت چهرههايمختلفي كه به نحوي در اداره ايران دست داشتند، اولين قدم را جهت بسط سلطه دوبارهاش در ايران وبرقراري روابط سياسي مجدد برداشته و تلاش ميكند با عوامل بالقوه و بالفعلش در ايران تماس برقرارنمايد .لذا دست به اقدامات جهت برقراري روابط سياسي ميزند (اسناد لانه جاسوسي، ج 15، سندشماره :10/19/33/18) البته علت علاقه آمريكا در برقراري اين روابط آنهم در اولين ماههاي بعد ازپيروزي انقلاب آن است كه در رأس امور افرادي را مشاهده ميكند كه از قبل از انقلاب آنها را به خوبيميشناخته و از موضع محتاطانه آنها در قبال منافعش اصلاح داشت و ميدانست كه حتي اگر خودش دربرقراري روابط عجلهاي نداشته باشد ممكن است دولت موقت در اين امر پيشقدم شود. البته در كناردولت موقت از امام خميني (ره) نيز غافل نبوده و پيوسته از ايشان بعنوان يك نيروي مخالف منافع غربو آمريكا ياد ميكردند (اسناد لانه جاسوسي ج 16، سند شماره 2) و آمريكا به انقلاب و امام تنها بهچشم تهدي نسبت به منافعش در ايران نگاه نميكند بلكه پيوسته تأثير رهنمودهاي امام (ره) را بعنوانمحرك حركتهاي اسلامي كه اسلاس حكومتهاي دست نشانده آمريكا در منطقه را متزلزل مينمايد درنظر دارد(همان، سند شماره 15) لذا درصدد است كه با برقراري رابطه رسمي با دولت سرقت ونيروهاي غربزده در ايران، آنها را تقويت نمايد تا هم زمينه رشد براي گروههاي غربزده سياسي فراهمشود و هم بدين وسيله نقش امام در اجتماع را تضعيف نمايند (همان، سند شماره 2، 6)
بهر حال آمريكا از بعد ازانقلاب تا زمان اشغال لانه جاسوسي اينگونه كه اسناد حكايت ميكنند روشها وشيوههاي گوناگوني را در پيش ميگيرد تا بلكه منافع از دست رفته را دوباره بازيابد و مشاهده ميشود كهبا تسخير لانه جاسوسي هر چند آمريكا دست از توطئه هايش عليه انقلاب اسلامي ايران بر نداشت، امامركز توطئههاي آمريكا در منطقه از بين رفت و نيز وحدت و يكپارچگي مردم ايران با محوريت امامخميني و خط امام دو چندان شد و به شعار «بعد از شاه نوبت آمريكاست تحققي عيني بخشيد و خط«نهشرقي و نه غربي» امام خميني (ره) را بر سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران حاكم كرد .
مآخذ:
1 ـ ابتكار، معصومه ؛ تسخير (اولين روايت مكتوب از درون سفارت تسخير شده آمريكا در تهران) تهران،اطلاعات، 1379
2 ـ امام خميني، روح الله، صحيفه نور، ج 10 و ج 11، تهران، 1361
3 ـ باقي، عماد الدين، انقلاب وتنازع بقا (پژوهشي در زمينهها و پيامدهاي اشغال سفارت آمريكا درتهران)، نشر عروج، تهران، 1376
4 ـ برژينسكي، زبيكينف، توطئه در ايران، ترجمه محمود شرقي، تهران، هفته، بي تا
5 ـ بكويث، چارلي و ناكس، دونالد، نيروي دلتا (از پل ميتا طبس) ترجمه رضافاضل زرندي، تهران،اميركبير، 1365 .
6 ـ سالينجر، پير، آمريكا دربند، تهران، كتاب سرا، 1363
7 ـ ستوده، اميررضا، كاوياني، حميد، بحران 444 روزه در تهران، ذكر، تهران 1379
8 ـ دانشجويان مسلمان پيرو خط امام، اسناد لانه جاسوسي، قم، انتشارات حوزه علميه قم، ج 15، 16،بي تا .
9 ـ روزنامه اطلاعات، 17 آبان ماه 1358، شماره 15997
10 ـ افتخارجهرمي، گودرز، ديوان داوري دعاوي ايران، ايالات متحده و عملكرد آن در قلمرو حقوِ بينالملل، مجله حقوقي، ش 16 ـ 17 (1371 ـ 1372 ش)
11 ـ روزنامه جمهوري اسلامي ايران، ش 11589، ص 21، 18 آذر 1363
12 ـ مجله حضور، شماره 2، آبان 1370
13 ـ روزنامه عصر آزادگان، 20 آبان 1378 هـ.ش
14 ـ نظر بلند، غلامرضا، ديوان داوري دعاوي ايران ـ ايالات متحده، مجله سياست خارجي، سال 4،ش 4 (زمستان 1369)
15 ـ دانشنامه جهان اسلام، ذيل واژه بيانيههاي الجزاير