مراتب وجود: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۳

مَراتب وجود، در فلسفه، از لوازم اصالت وجود و به معنی اصل بودن وجود واحد در صدق بر موجودات کثير. اين معنی را تشکيک پذير بودن حقيقت وجود خوانده‌اند و مراد از آن اين است که وجود به موجودات گوناگون تعلق مي‌گيرد که هر يک مرتبه و منزلتی دارند و از آن‌جا که اين موجودات گوناگون در تحصل و تعين خارجی خود، بدون وجود چيزی نيستند، بنابر اين، منشاء و اصل اين گوناگونی و تکثر هم در وجود است نه در ماهيات. در واقع حقيقت وجود کثير است در عين آن‌که واحد است و واحد است در عين آن‌که کثير است^[۱].

کثرت در موجودات دو گونه قابل ملاحظه است؛ نخست به اختلافی که در ذات دارند مانند انسان و اسب و درخت؛ ديگر به اختلافی است که در نحوه وجود دارند، مانند تقدم و تأخریک ه متناسب با قوه، فعل، علت، معلول و غيره، به آنان تعلق می گيرد يعنی که وجود امر بالقوه يا بالفعل فرق دارد و وجود علت با معلول و به همين سان. در مورد نخست مذهب اصالت وجود بر ان است که اختلاف و کثرت به کمال و نقص و درجه قابليت ماهيات باز می گردد. در مورد دوم پرسش اين است که کثرت در تقدم و تأخر چگونه با وحدت حقيقت وجود سازگار است؟ در پاسخ گفته می شود که تقدم و تأخر به چند نحو لحاظ مي‌گردد: به ذات، به طبع و به قوه. مثلاً تقدم پدر بر فرزند، تقدم شخص بر شخص که منجر به اصالت ماهيت گردد نيست، بلکه تقدم در معنی پدرین سبت به معنی فرزندی است. همچنين در علت و معلول، وجود علت بر وجود معلول تقدم دارد؛ نيز جوهر بر عرض و بر همين منوال.^[۲] به اين ترتيب وجود دارای مراتبی از شدت و ضعف است و اين کثرت در حقيقت و ذات اوست که بر موجودات تسری می يابد. مانند نور، که هر چيزی به او نزديک‌تر باشد نور و گرمی بيشتری می گيرد و هر چه دورتر باشد کمتر و به سخن ديگر هر چه منبع نور نزديک‌تر باشد قوی تر و هر چه دورتر باشد ضعيف‌تر است. وجود را به لحاظ مراتب کلی به سه گونه می توان تقسيم کرد:

وجود بسيط در خود و برای خود و نياميخته به ماهيت، که بايد منشاء و مبداء همه چيز باشد؛
وجود وابسته به علت (متعلق به غير خود) مانند عقول و نفوس (موجودات مفارق بذات) و طبايع و اجرام و مواد و به طور کلی موجودات حادث؛
وجود منبسط، که بر همه موجودات و ماهيات گسترش يافته و هر يک از آنان به اندازه خود از او بهره می گيرند. اين مرتبه از وجود، اصل و منشاء جهان هستی به شمار می رود.

در هر چيزی که قرار گيرد همانند آن می شود؛ مثلاً در جوهر، جوهر؛ در عرض، عرض؛ در طبع، طبع و در جسم، جسم می شود. نسبت اين مرتبه از وجود به وجود بسيط نخستين مانند نسبت اشعه آفتاب است به آفتاب^[۳].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ طباطبائی، محمدحسين. نهايه ‌الحکمه. قم: دارالتبليغ اسلامی، ص17.
↑ صدرالدين شيرازی. اسفار. قم: 1425ق، ص1/62.
↑ صدرالدين شيرازی. المشاعر، عکسی. به کوشش غلامحسين آهنی، اصفهان: 1340ش، ص55- 59.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

منوچهر پزشک

[1] طباطبائی، محمدحسين. نهايه ‌الحکمه. قم: دارالتبليغ اسلامی، ص17.

[2] صدرالدين شيرازی. اسفار. قم: 1425ق، ص1/62.

[3] صدرالدين شيرازی. المشاعر، عکسی. به کوشش غلامحسين آهنی، اصفهان: 1340ش، ص55- 59.

[۱]

[۲]

[۳]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مَراتب وجود،''' در فلسفه، از لوازم اصالت وجود و به معني اصل بودن وجود واحد در صدق بر موجودات كثير. اين معني را تشكيك پذير بودن حقيقت وجود خوانده‌اند و مراد از آن اين است كه وجود به موجودات گوناگون تعلق مي‌گيرد كه هر يك مرتبه و منزلتي دارند و از آن‌جا كه اين موجودات گوناگون در تحصل و تعين خارجي خود، بدون وجود چيزي نيستند، بنابر اين، منشاء و اصل اين گوناگوني و تكثر هم در وجود است نه در ماهيات. در واقع حقيقت وجود كثير است در عين آن‌كه واحد است و واحد است در عين آن‌كه كثير است.<sup>1</sup> كثرت در موجودات دو گونه قابل ملاحظه است؛ نخست به اختلافي كه در ذات دارند مانند انسان و اسب و درخت؛ ديگر به اختلافي است كه در نحوة وجود دارند، مانند تقدم و تأخري كه متناسب با قوه، فعل، علت، معلول و غيره، به آنان تعلق مي‌گيرد يعني كه وجود امر بالقوه يا بالفعل فرق دارد و وجود علت با معلول و به همين سان. در مورد نخست مذهب اصالت وجود بر آن است كه اختلاف و كثرت به كمال و نقص و درجة قابليت ماهيات باز مي‌گردد. در مورد دوم پرسش اين است كه كثرت در تقدم و تأخر چگونه با وحدت حقيقت وجود سازگار است؟ در پاسخ گفته مي‌شود كه تقدم و تأخر به چند نحو لحاظ مي‌گردد: به ذات، به طبع و به قوه. مثلاً تقدم پدر بر فرزند، تقدم شخص بر شخص كه منجر به اصالت ماهيت گردد نيست، بلكه تقدم در معني پدري نسبت به معني فرزندي است. همچنين در علت و معلول، وجود علت بر وجود معلول تقدم دارد؛ نيز جوهر بر عرض و بر همين منوال.<sup>2</sup> به اين ترتيب وجود داراي مراتبي از شدت و ضعف است و اين كثرت در حقيقت و ذات اوست كه بر موجودات تسري مي‌يابد. مانند نور، كه هر چيزي به او نزديك‌تر باشد نور و گرمي بيشتري مي‌گيرد و هر چه دورتر باشد كمتر و به سخن ديگر هر چه منبع نور نزديك‌تر باشد قوي‌تر و هر چه دورتر باشد ضعيف‌تر است. وجود را به لحاظ مراتب كلي به سه گونه مي‌توان تقسيم كرد: 1) ''وجود بسيط'' در خود و براي خود و نياميخته به ماهيت، كه بايد منشاء و مبداء همه چيز باشد؛ 2) ''وجود وابسته به علت'' (متعلق به غير خود) مانند عقول و نفوس (موجودات مفارق بذات) و طبايع و اجرام و مواد و به طور كلي موجودات حادث؛ 3) ''وجود منبسط''، كه بر همة موجودات و ماهيات گسترش يافته و هر يك از آنان به اندازة خود از او بهره مي‌گيرند. اين مرتبه از وجود، اصل و منشاء جهان هستي به شمار مي‌رود. در هر چيزي كه قرار گيرد همانند آن مي‌شود؛ مثلاً در جوهر، جوهر؛ در عرض، عرض؛ در طبع، طبع و در جسم، جسم مي‌شود. نسبت اين مرتبه از وجود به وجود بسيط نخستين مانند نسبت اشعة آفتابست به آفتاب.<sup>3</sup>
+'''[[مراتب وجود|مَراتب وجود]]،''' در فلسفه، از لوازم اصالت وجود و به معنی اصل بودن وجود واحد در صدق بر موجودات کثير. اين معنی را تشکيک پذير بودن حقيقت وجود خوانده‌اند و مراد از آن اين است که وجود به موجودات گوناگون تعلق مي‌گيرد که هر يک مرتبه و منزلتی دارند و از آن‌جا که اين موجودات گوناگون در تحصل و تعين خارجی خود، بدون وجود چيزی نيستند، بنابر اين، منشاء و اصل اين گوناگونی و تکثر هم در وجود است نه در ماهيات. در واقع حقيقت وجود کثير است در عين آن‌که واحد است و واحد است در عين آن‌که کثير است<ref>طباطبائی، محمدحسين. '''''نهايه''''' '''''‌الحکمه'''''. قم: دارالتبليغ اسلامی، ص17.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+کثرت در موجودات دو گونه قابل ملاحظه است؛ نخست به اختلافی که در ذات دارند مانند انسان و اسب و درخت؛ ديگر به اختلافی است که در نحوه وجود دارند، مانند تقدم و تأخریک ه متناسب با قوه، فعل، علت، معلول و غيره، به آنان تعلق می گيرد يعنی که وجود امر بالقوه يا بالفعل فرق دارد و وجود علت با معلول و به همين سان. در مورد نخست مذهب اصالت وجود بر ان است که اختلاف و کثرت به کمال و نقص و درجه قابليت ماهيات باز می گردد. در مورد دوم پرسش اين است که کثرت در تقدم و تأخر چگونه با وحدت [[حقیقت|حقيقت]] وجود سازگار است؟ در پاسخ گفته می شود که تقدم و تأخر به چند نحو لحاظ مي‌گردد: به ذات، به طبع و به قوه. مثلاً تقدم پدر بر فرزند، تقدم شخص بر شخص که منجر به اصالت [[ماهیت|ماهيت]] گردد نيست، بلکه تقدم در معنی پدرین سبت به معنی فرزندی است. همچنين در علت و معلول، وجود علت بر وجود معلول تقدم دارد؛ نيز جوهر بر عرض و بر همين منوال.<ref>صدرالدين شيرازی. '''''اسفار'''''. قم: 1425ق، ص1/62.</ref> به اين ترتيب وجود دارای مراتبی از شدت و ضعف است و اين کثرت در [[حقیقت|حقيقت]] و ذات اوست که بر موجودات تسری می يابد. مانند نور، که هر چيزی به او نزديک‌تر باشد نور و گرمی بيشتری می گيرد و هر چه دورتر باشد کمتر و به سخن ديگر هر چه منبع نور نزديک‌تر باشد قوی تر و هر چه دورتر باشد ضعيف‌تر است. وجود را به لحاظ مراتب کلی به سه گونه می توان تقسيم کرد:
-. طباطبائي، محمدحسين. '''''نهايه''''' '''''‌الحكمه'''''. قم: دارالتبليغ اسلامي، ص17.
+# ''وجود بسيط'' در خود و برای خود و نياميخته به [[ماهیت|ماهيت]]، که بايد منشاء و مبداء همه چيز باشد؛
+# ''وجود وابسته به علت'' (متعلق به غير خود) مانند عقول و نفوس (موجودات مفارق بذات) و طبايع و اجرام و مواد و به طور کلی موجودات حادث؛
+# ''وجود منبسط''، که بر همه موجودات و ماهيات گسترش يافته و هر يک از آنان به اندازه خود از او بهره می گيرند. اين مرتبه از وجود، اصل و منشاء جهان هستی به شمار می رود.
-. صدرالدين شيرازي. '''''اسفار'''''. قم: 1425ق، ص1/62.
+در هر چيزی که قرار گيرد همانند آن می شود؛ مثلاً در [[جوهر فرد|جوهر]]، جوهر؛ در عرض، عرض؛ در طبع، طبع و در جسم، جسم می شود. نسبت اين مرتبه از وجود به وجود بسيط نخستين مانند نسبت اشعه آفتاب است به آفتاب<ref>صدرالدين شيرازی. '''''المشاعر،''''' '''''عکسی'''''. به کوشش غلامحسين آهنی، اصفهان: 1340ش، ص55- 59.</ref>.
-. همو. '''''المشاعر،''''' '''''عكسي'''''. به كوشش غلامحسين آهني، اصفهان: 1340ش، ص55- 59.
+== نیز نگاه کنید به ==
+* [[جوهر فرد]]
+* [[حقیقت]]
+* [[ماهیت]]
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 منوچهر پزشک
+[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]