آزادی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۸

در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.

در قرآن که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله^[۱]. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته است^[۲]، که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند[1]. در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!^[۳]

هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به جبر می‌گراید و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم^[۴]، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار است ای صنم^[۵]، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود^[۶]. مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد^[۷].

پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار^[۸].

از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی و انواع مختلف آزادی‌های سیاسی و مدنی، به‌حقیقت از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند و شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند و در زیستن و انجام‌دادن کارها به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و همان آزادی‌هایی است که در فرمان امام علی به مالک اشتر، رساله‌الحقوق امام سجاد و کتاب‌های روایی و عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و قانون اساسی جمهوری اسلامی 1358 تضمین شده است^[۹].

نیز نگاه کنید به

پاورقی

[1]. مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.

مآخذ

↑ سوره انسان، آیه 30.
↑ آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.
↑ جعفری تبریزی، محمّدتقی. جبر و اختیار. شرکت سهامی انتشار، 1342.
↑ مثنوی. دفتر اول، بیت 38.
↑ مثنوی. دفتر اول، بیت 1327.
↑ مثنوی. دفتر اول، بیت 938.
↑ هجویری. کشف‌المحجوب. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.
↑ مثنوی. دفتر اول، بیت 618.
↑ امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، ماهنامه‌حافظ. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

سیدحسن امین

[1] سوره انسان، آیه 30.

[2] آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.

[3] جعفری تبریزی، محمّدتقی. جبر و اختیار. شرکت سهامی انتشار، 1342.

[4] مثنوی. دفتر اول، بیت 38.

[5] مثنوی. دفتر اول، بیت 1327.

[6] مثنوی. دفتر اول، بیت 938.

[7] هجویری. کشف‌المحجوب. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.

[8] مثنوی. دفتر اول، بیت 618.

[9] امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، ماهنامه‌حافظ. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''آزادي،''' در فرهنگ اسلامي به‌طور عام و در حوزة علم كلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معناي اختيار مكلّف در انتخاب و برگزيدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختيار به‌كار مي‌رود. در سنّت ديني، سخن از اين است كه آيا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفريده است، يا در عالم زر براي هر يك از افراد بشر سرنوشتي محتوم رقم زده است؟ در اين‌جا مقصود از آزادي، آن است كه بشر در فعل و ترك امري آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطة دلايل و جهات نفع و خيريت، فعل را بر ترك ترجيح دهد، يا به‌عكس، با در نظر گرفتن زيان‌ها و مخاطره‌ها ترك را بر فعل مقدّم بدارد. اين مفهوم مثبت آزادي و اختيار، مؤيد اين عقيده است كه انسان با نظرورزي و انديشه، حق انتخاب در زيستن و كار كردن و روابط اجتماعي خود دارد. به‌عبارت ديگر، در اين بحث، اختيار به‌معناي آزادي ناشي از انديشه و انتخاب سنجيده و نه صرفِ اراده و تصميم شخصي است.
+در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.
-در قرآن كه نخستين مرجع مسلمانان براي فهم بحث جبر و اختيار است، نزديك چهل آيه وجود دارد كه ظاهر آن‌ها حاكي از عدم اختيار بشر است. براي مثال يك‌جا به‌صراحت مي‌گويد كه بشر از خود اختياري ندارد و هرچه خداوند اراده كند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما يشاء الله.<sup>1</sup> امّا در مقابل، آيات بسياري نيز هست كه ضلالت و گمراهي افراد بشر را در نتيجة سوءاختيار آنان دانسته است،<sup>2</sup> كه همه اين مفهوم را تكرار و تأييد مي‌كنند كه خداوند به كسي ستم نمي‌كند، ولي مردم به خويش ستم مي‌كنند. باري، احاديث اسلامي هم كه دومين مرجع مهم شرح و تفصيل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضي فساد و تباهي و گمراهي بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او مي‌داند و بعضي سعادت و شقاوت را معلول مشيت الهي مي‌گمارد و به‌عبارت ديگر هدايت را موقوف به ارادة خدا مي‌كند.<sup>3</sup> در حوزة علم كلام، معتزليان به آزادي و اختيار بشر معتقدند و مي‌گويند بشر در افعال ارادي خود، اختيار تام دارد، و اشعريان به جبر معتقدند و مي‌گويند بشر به هيچ روي قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت كسب ـ ندارد و در ظهور فعل، ميان انسان و جماد، تفاوتي نيست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و كردة خداوند است. شيعيان با قبول اصل «امر بين الامرين» معتقدند كه خدا بشر را مجبور كرد كه مختار باشد!<sup>4</sup> هم‌چنين حكيمان، عارفان و شاعران مسلمان نيز بر دو دسته‌اند، چنان‌كه مولوي گاهي در مقامي به جبر مي‌گرايد و مي‌گويد: ما همه شيران ولي شير علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<sup>5</sup>، و گاهي بر آزاد و مختاربودن انسان تأكيد مي‌ورزد و مي‌گويد: اين‌كه گويي اين كنم يا آن كنم / اين دليل اختيار است اي صنم<sup>6</sup>، و در جاي ديگر در همين مقام مي‌گويد: سعي، شكر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انكار آن نعمت بود<sup>7</sup>.
+در [[قرآن]] که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله<ref>سوره انسان، آیه 30.</ref>. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته است<ref>آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.</ref>، که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند[1]. در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!<ref>جعفری تبریزی، محمّدتقی. '''''جبر و اختیار'''''. شرکت سهامی انتشار، 1342.</ref>
-مولوي با آن‌كه از نظر فلسفي به‌تصريح به اختيار بشر قائل است و سعي و كوشش و مجاهدت و پويش را براي كسب كمال واجب مي‌داند و از اين رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترك مجاهدت بلكه ترك طاعت و عبادت مي‌شناسد، امّا از منظر عرفاني به «جبر محمود» معتقد است؛ يعني اين‌كه عارف به‌قول هجويري اختيار و تقدير حق را بر اختيار و تدبير خود ترجيح بدهد.<sup>8</sup> پس عارف مي‌داند كه به جبر و اضطرار اموري بر او تحميل شده و از اين رهگذر از يك سوي براي رهاي از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاري و دعا و نيايش به درگاه خداوند مي‌پردازد و از سوي ديگر از اين‌كه در مواردي به سوءاختيار و انتخاب خويش مرتكب كارهاي ناشايسته شده است، احساس شرمساري و خجلت در پيشگاه خداوند مي‌كند؛ چنان‌كه مولوي مي‌گويد: زاريِ ما شد دليل اضطرار.<sup>9</sup>
+هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به جبر می‌گراید و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 38.</ref>، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار است ای صنم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 1327.</ref>، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 938.</ref>. مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد<ref>هجویری. '''''کشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.</ref>.
-از لحاظ حقوقي مفهوم آزادي و انواع مختلف آزادي‌هاي سياسي و مدني، به‌حقيقت از آن‌جا سرچشمه مي‌گيرد كه آيا حكومت تا چه اندازه حق دارد كه در انتخاب و آزادي شهروندان محدوديت ايجاد كند و شهروند تا چه اندازه مستحق است كه از مداخلة حكومت در امان بماند و در زيستن و انجام‌دادن كارها به خواستة خود آزادي داشته باشد؟ اين مباحث كه در روابط شهروندان با حكومت در حقوق داخلي كشورها ضمن قوانين اساسي دولت‌ها حل‌ مي‌شود و همان آزادي‌هايي است كه در فرمان امام علي به مالك اشتر، رسالة‌الحقوق امام سجاد و كتاب‌هاي روايي و عرفاني به‌صورت توصيه‌هاي اخلاقي ذكر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسي مشروطيت 1325 ق و قانون اساسي جمهوري اسلامي 1358 تضمين شده است.<sup>10</sup>
+پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 618.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی و انواع مختلف آزادی‌های سیاسی و مدنی، به‌حقیقت از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند و شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند و در زیستن و انجام‌دادن کارها به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و همان آزادی‌هایی است که در فرمان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|امام علی]] به مالک اشتر، رساله‌الحقوق [[امام زین العابدین(ع)|امام سجاد]] و کتاب‌های روایی و عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی جمهوری اسلامی]] 1358 تضمین شده است<ref>امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، '''''ماهنامه‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63</ref>.
-# سورة انسان، آية 30.
+== نیز نگاه کنید به ==
-# مانند آية 44 سورة يونس، آية 14 سورة اسراء و آية 101 سورة هود.
-# مانند حديث: السعيد سعيد في بطن‌الله و الشقي شقي في بطن امه.
-# جعفري تبريزي، محمّدتقي. '''''جبر و اختيار'''''. شركت سهامي انتشار، 1342.
-# '''''مثنوي'''''. دفتر اول، بيت 38.
-# '''''همان'''''. دفتر اول، بيت 1327.
-# '''''همان‌'''''. دفتر اول، بيت 938.
-# هجويري. '''''كشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوكوفسكي، طهوري، 1358، ص 503.
-# '''''مثنوي'''''. دفتر اول، بيت 618.
-# امين، سيّدحسن. «تأملي در مفهوم، مختصات و انواع آزادي»، '''''ماهنامة‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63.
+* [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)]]
+* [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]
+* [[امام زین العابدین(ع)]]
+== پاورقی ==
+[1]. مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 سیدحسن امین
+[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]