کاغذ: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۰

کاغذ، ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است^[۱]. گفته‌اند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشته‌اند که اصل آن را می‌باید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است^[۲]. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقه‌ای نازک که از خمیر کردن خرده‌های مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته می‌شود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده می‌شود و ماده کاغذ را تشکیل می‌دهد. شواهد و دلایل باستان‌شناسی نشان می‌دهد که آدمی از زمان‌های قبل در پی یافتن راه‌هایی بوده است که مقاصد و اندیشه‌های خود را بر آن‌ها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آن‌ها استفاده می‌‌شد^[۳]. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخه‌نویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبوده‌اند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده می‌کرده‌اند^[۴].

پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عده‌ای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آن‌جا به سرزمین‌های دیگر نیز رسید^[۵]. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانه‌های کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت^[۴].

از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ‌ كُنان معروف بوده است^[۶]. مهم‌ترین كاغذهایی كه پس از ورود كاغذ به ایران تولید شد، عبارت است از:

كاغذ فرعونی: از انواع كاغذ‌های ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجری رواج داشت و این نوع كاغذ با پاپیروس مصری رقابت می‌كرد.
كاغذ جعفری: از جمله كاغذهای خراسانی در زمان برمكیان ساخته می‌‌شد و به جعفر برمكی منسوب است.
كاغذ سمرقندی: نوعی كاغذ خوب و بسیار نیكو بود كه در سمرقند ساخته و به بیشتر شهرهای اسلامی صادر می‌شد.
كاغذ طاهری: از كاغذهای خراسانی و منسوب به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان است.
كاغذ طلحی: نوعی كاغذ خراسانی كه به طلحه بن طاهر منسوب است.
كاغذ سلطانی: نوعی كاغذ كه به دلیل مرغوب بودنش به این نام شهرت یافته بود. برخی معتقدند به سبب قطع آن به این نام معروف شده است.
كاغذ خطایی یا ختایی: نوعی كاغذ كه در ختا ساخته می‌‌شد و كاغذیان و كاتبان خراسانی با آن آشنا بودند و از آن استفاده می‌كردند. این نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چینی معروف بود.
كاغذ خراسانی: كاغذهایی از كتان كه در خراسان ساخته می‌شد. ابن ندیم می‌گوید كه این كاغذها در زمان امویان و به قولی در عهد بنی‌عباس رواج یافته است.
كاغذ خونجی: نوعی كاغذ ایرانی بود كه در خونا یا خونج از شهرهای آذربایجان ساخته می‌شد.
كاغذ مأمونی: ظاهراً از كاغذهای خراسانی بود كه به روزگار مأمون خلیفه ساخته می‌شده است.
كاغذ منصوری: گونه‌ای از كاغذهای خراسانی كه به منصور كاغذی(د423ق/ 1031م) از اهالی سمرقند منسوب بوده است^[۷].

این نوع كاغذها در بسیاری از شهرهای ایران استفاده می‌شدند تا این‌كه برای تولید كاغذ تحریر و چاپ و انواع دیگر آن در 1346 شركتی به نام شركت سهامی كاغذ پارس تشكیل و در هفت تپه خوزستان اقدام به تأسیس كارخانه كاغذسازی كرد^[۶]، كه از تفاله نیشكر، كاغذ چاپ و تحریر تولید می‌كند. كارخانه‌های دیگری نیز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگل‌های شمال ایران، چوب صنوبر، تفاله نیشكر و كاغذهای باطله، كاغذهای چاپ و تحریری تولید می‌كند. همچنین طرح‌هایی برای بازیافت كاغذ از مواد مصرف شده و زاید در دست بررسی است. ایران امكانات لازم را برای خودكفایی در تولید كاغذ دارد و اگر بخواهد نیازهای خود را با تولید داخلی و بدون واردات از كشورهای دیگر تأمین كند، خواسته‌اش با احداث چند كارخانه كاغذسازی به خوبی تأمین خواهد شد.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ معين، محمد. فرهنگ فارسی. ذيل «كاغذ».
↑ مايل‌هروی، نجيب. كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372، ص 736.
↑ آذرنگ، عبدالحسين. آشنايی با چاپ و نشر. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ مايل‌هروی، نجيب. كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372،ص 737.
↑ آذرنگ، عبدالحسين. مبانی نشر كتاب. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.
↑ ^۶٫۰ ^۶٫۱ مصاحب، غلامحسين. دايره‌المعارف فارسی. ذيل «كاغذ».
↑ مزينانی، علی. كتابخانه و كتابداری. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

میترا صمیعی

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علامه طباطبائی

[1] معين، محمد. فرهنگ فارسی. ذيل «كاغذ».

[2] مايل‌هروی، نجيب. كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372، ص 736.

[3] آذرنگ، عبدالحسين. آشنايی با چاپ و نشر. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.

[:0-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ مايل‌هروی، نجيب. كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372،ص 737.

[5] آذرنگ، عبدالحسين. مبانی نشر كتاب. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.

[:1-6] ۶٫۰ ^۶٫۱ مصاحب، غلامحسين. دايره‌المعارف فارسی. ذيل «كاغذ».

[7] مزينانی، علی. كتابخانه و كتابداری. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''کاغذ،''' ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژة چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است.<sup>1</sup> گفته‌اند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشته‌اند که اصل آن را می‌باید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است.<sup>2</sup> کاغذ نوعی بافتة گیاهی و ورقه‌ای نازک که از خمیر کردن خرده‌های مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته می‌شود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحلة تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده می‌شود و مادة کاغذ را تشکیل می‌دهد. شواهد و دلایل باستان‌شناسی نشان می‌دهد که آدمی از زمان‌های قبل در پی یافتن راه‌هایی بوده است که مقاصد و اندیشه‌های خود را بر آن‌ها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آن‌ها استفاده می‌‌شد.<sup>3</sup> پیش از نیمة نخست سدة 2ق، کاتبان و نسخه‌نویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبوده‌اند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده می‌کرده‌اند.<sup>4</sup> پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عده‌ای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آن‌جا به سرزمین‌های دیگر نیز رسید.<sup>5</sup> دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانه‌های کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت.<sup>6</sup>  از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ‌ كُنان معروف بوده است.<sup>7</sup> مهم‌ترين كاغذهايي كه پس از ورود كاغذ به ايران توليد شد، عبارت است از: كاغذ فرعوني: از انواع كاغذ‌هاي ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجري رواج داشت و اين نوع كاغذ با پاپيروس مصري رقابت مي‌كرد. كاغذ جعفري: از جمله كاغذهاي خراساني در زمان برمكيان ساخته مي‌‌شد و به جعفر برمكي منسوب است. كاغذ سمرقندي: نوعي كاغذ خوب و بسيار نيكو بود كه در سمرقند ساخته و به بيشتر شهرهاي اسلامي صادر مي‌شد. كاغذ طاهري: از كاغذهاي خراساني و منسوب به طاهر دوم از امراي طاهري خراسان است. كاغذ طلحي: نوعي كاغذ خراساني كه به طلحة بن طاهر منسوب است. كاغذ سلطاني: نوعي كاغذ كه به دليل مرغوب بودنش به اين نام شهرت يافته بود. برخي معتقدند به سبب قطع آن به اين نام معروف شده است. كاغذ خطايي يا ختايي: نوعي كاغذ كه در ختا ساخته مي‌‌شد و كاغذيان و كاتبان خراساني با آن آشنا بودند و از آن استفاده مي‌كردند. اين نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چيني معروف بود. كاغذ خراساني: كاغذهايي از كتان كه در خراسان ساخته مي‌شد. ابن نديم مي‌گويد كه اين كاغذها در زمان امويان و به قولي در عهد بني‌عباس رواج يافته است. كاغذ خونجي: نوعي كاغذ ايراني بود كه در خونا يا خونج از شهرهاي آذربايجان ساخته مي‌شد. كاغذ مأموني: ظاهراً از كاغذهاي خراساني بود كه به روزگار مأمون خليفه ساخته مي‌شده است. كاغذ منصوري: گونه‌اي از كاغذهاي خراساني كه به منصور كاغذي (د423ق/ 1031م) از اهالي سمرقند منسوب بوده است.<sup>8</sup> اين نوع كاغذها در بسياري از شهرهاي ايران استفاده مي‌شدند تا اين‌كه براي توليد كاغذ تحرير و چاپ و انواع ديگر آن در 1346 شركتي به نام شركت سهامي كاغذ پارس تشكيل و در هفت تپة خوزستان اقدام به تأسيس كارخانة كاغذسازي كرد،<sup>9</sup> كه از تفالة نيشكر، كاغذ چاپ و تحرير توليد مي‌كند. كارخانه‌هاي ديگري نيز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگل‌هاي شمال ايران، چوب صنوبر، تفالة نيشكر و كاغذهاي باطله، كاغذهاي چاپ و تحريري توليد مي‌كند. همچنين طرح‌هايي براي بازيافت كاغذ از مواد مصرف شده و زايد در دست بررسي است. ايران امكانات لازم را براي خودكفايي در توليد كاغذ دارد و اگر بخواهد نيازهاي خود را با توليد داخلي و بدون واردات از كشورهاي ديگر تأمين كند، خواسته‌اش با احداث چند كارخانة كاغذسازي به خوبي تأمين خواهد شد.
+'''کاغذ،''' ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است<ref>معين، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. گفته‌اند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشته‌اند که اصل آن را می‌باید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است<ref>مايل‌هروی، نجيب. '''''كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372، ص 736.</ref>. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقه‌ای نازک که از خمیر کردن خرده‌های مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته می‌شود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده می‌شود و ماده کاغذ را تشکیل می‌دهد. شواهد و دلایل باستان‌شناسی نشان می‌دهد که آدمی از زمان‌های قبل در پی یافتن راه‌هایی بوده است که مقاصد و اندیشه‌های خود را بر آن‌ها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آن‌ها استفاده می‌‌شد<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''آشنايی با چاپ و نشر'''''. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.</ref>. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخه‌نویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبوده‌اند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده می‌کرده‌اند<ref name=":0">مايل‌هروی، نجيب. '''''كتاب‌آرايی در تمدن اسلامی'''''. مشهد: آستان قدس رضوی، 1372،ص 737.</ref>.
+پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عده‌ای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آن‌جا به سرزمین‌های دیگر نیز رسید<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''مبانی نشر كتاب'''''. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.</ref>. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانه‌های کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت<ref name=":0" />.
-'''مآخذ:'''
+ از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ‌ كُنان معروف بوده است<ref name=":1">مصاحب، غلامحسين. '''''دايره‌المعارف فارسی'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. مهم‌ترین كاغذهایی كه پس از ورود كاغذ به ایران تولید شد، عبارت است از:
-.    معين، محمد. '''''فرهنگ فارسي'''''. ذيل «كاغذ».
+* كاغذ فرعونی: از انواع كاغذ‌های ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجری رواج داشت و این نوع كاغذ با پاپیروس مصری رقابت می‌كرد.
+* كاغذ جعفری: از جمله كاغذهای خراسانی در زمان برمكیان ساخته می‌‌شد و به جعفر برمكی منسوب است.
+* كاغذ سمرقندی: نوعی كاغذ خوب و بسیار نیكو بود كه در سمرقند ساخته و به بیشتر شهرهای اسلامی صادر می‌شد.
+* كاغذ طاهری: از كاغذهای خراسانی و منسوب به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان است.
+* كاغذ طلحی: نوعی كاغذ خراسانی كه به طلحه بن طاهر منسوب است.
+* كاغذ سلطانی: نوعی كاغذ كه به دلیل مرغوب بودنش به این نام شهرت یافته بود. برخی معتقدند به سبب قطع آن به این نام معروف شده است.
+* كاغذ خطایی یا ختایی: نوعی كاغذ كه در ختا ساخته می‌‌شد و كاغذیان و كاتبان خراسانی با آن آشنا بودند و از آن استفاده می‌كردند. این نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چینی معروف بود.
+* كاغذ خراسانی: كاغذهایی از كتان كه در خراسان ساخته می‌شد. ابن ندیم می‌گوید كه این كاغذها در زمان امویان و به قولی در عهد بنی‌عباس رواج یافته است.
+* كاغذ خونجی: نوعی كاغذ ایرانی بود كه در خونا یا خونج از شهرهای آذربایجان ساخته می‌شد.
+* كاغذ مأمونی: ظاهراً از كاغذهای خراسانی بود كه به روزگار مأمون خلیفه ساخته می‌شده است.
+* كاغذ منصوری: گونه‌ای از كاغذهای خراسانی كه به منصور كاغذی(د423ق/ 1031م) از اهالی سمرقند منسوب بوده است<ref>مزينانی، علی. '''''كتابخانه''''' '''''و''''' '''''كتابداری'''''. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.</ref>.
-.    مايل‌هروي، نجيب. '''''كتاب‌آرايي در تمدن اسلامي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372، ص 736.
+این نوع كاغذها در بسیاری از شهرهای ایران استفاده می‌شدند تا این‌كه برای تولید كاغذ تحریر و چاپ و انواع دیگر آن در 1346 شركتی به نام شركت سهامی كاغذ پارس تشكیل و در هفت تپه خوزستان اقدام به تأسیس كارخانه كاغذسازی كرد<ref name=":1" />، كه از تفاله نیشكر، كاغذ چاپ و تحریر تولید می‌كند. كارخانه‌های دیگری نیز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگل‌های شمال ایران، چوب صنوبر، تفاله نیشكر و كاغذهای باطله، كاغذهای چاپ و تحریری تولید می‌كند. همچنین طرح‌هایی برای بازیافت كاغذ از مواد مصرف شده و زاید در دست بررسی است. ایران امكانات لازم را برای خودكفایی در تولید كاغذ دارد و اگر بخواهد نیازهای خود را با تولید داخلی و  بدون واردات از كشورهای دیگر تأمین كند، خواسته‌اش با احداث چند كارخانه كاغذسازی به خوبی تأمین خواهد شد.
-.    آذرنگ، عبدالحسين. '''''آشنايي با چاپ و نشر'''''. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.
+== نیز نگاه کنید به ==
-.    مايل‌هروي. همان. ص 737.
+* [[مُلَطّفه]]
+* [[کتاب]]
+* [[اخبار]]
-.    آذرنگ، عبدالحسين. '''''مباني نشر كتاب'''''. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.
+== مآخذ ==
+<references />
-.    مايل‌هروي. همان.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
-.    مصاحب، غلامحسين. '''''دايرة‌المعارف فارسي'''''. ذيل «كاغذ».
+== نویسنده مقاله ==
+[https://aris.atu.ac.ir/samiei میترا صمیعی]
-.    مزيناني، علي. '''''كتابخانه''''' '''''و''''' '''''كتابداري'''''. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.
+[https://aris.atu.ac.ir/samiei دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علامه طباطبائی]
+[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
-.    مصاحب. همانجا.
-میترا صمیعی