رودخانه های ایران: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''رودخانههاي ايران،''' جريانهاي سطحي و به هم پيوستة آبهايي هستند كه با تبعيت از اقليم، توپوگرافي و جنس زمين در شش حوضة آبريز در جغرافياي كنوني ايران به سوي درياها، باتلاقها و شورهزارهاي داخل و يا خارج ازكشور ايران جريان دارند. سرچشمة ب...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''رودخانههای ایران،''' جریانهای سطحی و به هم پیوسته آبهایی هستند که با تبعیت از اقلیم، توپوگرافی و جنس زمین در شش حوضه آبریز در جغرافیای کنونی ایران به سوی دریاها، باتلاقها و شورهزارهای داخل و یا خارج ازکشور ایران جریان دارند. سرچشمه برخی از رودخانههای ایران داخلی است و منشاء برخی نیز خارج از مرزها قرار دارد. از نظر سیستم زهکشی، حوضههای اصلی آبریز ایران مشخصاً به چند زیر حوضه آبریز دیگر تقسیم شدهاند. حوضههای اصلی عبارتند از: | ||
1- | 1- حوضه آبریز دریای خزر؛2- حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان؛3- حوضه آبریز دریاچه اورمیه؛ 4- حوضه آبریز داخلی؛ 5- حوضه آبریز خاور و جنوب خاوری؛ 6- حوضه آبریز شمال خاوری ایران.<sup>1</sup> | ||
حوضه آبریز دریای خزر با رودهای ارس، سفید رود، اترک و گرگان رود به عنوان مهمترین رودهای این حوضه و با بیش از 350 رود کوچک و بزرگ، دارای 200/174 کم وسعت از شمال آذربایجان غربی تا شمال خراسان شمالی امتداد داشته و بیشتر شامل استانهای گیلان، مازندران، زنجان، اردبیل، [[استان کردستان|کردستان]] و دربرگیرنده قسمتهای اندکی از استانهای قزوین، تهران، سمنان وخراسان رضوی نیز میشود. حوضه آبریز خزر دارای 7 زیر حوضه است که در هر کدام مجموعه رودخانهها و ریزآبههای آنها قرار دارند.<sup>2</sup> ارس و اترک دو رود مرزی در شمال غرب و شمال شرق ایران هستند که نخستین رود، قسمتهایی از مرز مشترک ایران با کشورهای آذربایجان و ارمنستان و دومین رود نیز قسمتی از مرز مشترک ایران با کشور ترکمنستان را تشکیل میدهند. سرچشمهها و محل ورود این دو رود به دریای خزر خارج از مرزهای ایران واقع شدهاند. سفید رود با 11 شاخه اصلی و 10 شاخه فرعی به طول 800 کم و با وسعت حوضه 57000 کم<sup>2</sup> بزرگترین جریان آبی حوضه آبریز دریای خزر در ایران است.<sup>3</sup> شاخه اصلی این رود، قزلاوزن نام دارد که از کوههای چهلچشمه کردستان سرچشمه گرفته و پس از پیوند با شاهرود در جنوب رودبار گیلان با نام سفید رود به خزر میریزد. قرهسو (در آذربایجان شرقی و اردبیل)، طالقان رود (در تهران و قزوین)، زنجان رود (در زنجان)، تجن، هراز و تالار (در مازندران) از مهمترین رودهای حوضه آبریز خزر هستند.<sup>4</sup> دومین حوضه آبریز ایران که در آن رودخانههای متعددی از جمله تنها رود قابل کشتیرانی ایران یعنی کارون در آن جاری است، حوضه خلیج فارس و دریای عمان به وسعت 425100 کم<sup>2</sup> است.<sup>5</sup> در این حوضه نیز تعداد 9 زیر حوضه که از جنوب آذربایجان غربی (مرز ترکیه) شروع و پس از پوشاندن تمامی استانهای مرزی غرب و استانهای ساحلی جنوب تا جنوب استان سیستان و بلوچستان (مرز پاکستان) ادامه مییابد. تمام یا قسمتهای بیشتری از استانهای هرمزگان، بوشهر، خوزستان، ایلام، لرستان و چهار محال و بختیاری و کهکیلویه و بویراحمد قسمتهایی از استانهای کرمان، فارس، اصفهان، همدان و کردستان زیر پوشش این حوضه قرار دارند. حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان به عنوان بزرگترین حوضه آبریز ایران و دارای بیشترین مرز آبی، بستر رودخانههای واقع در غرب و جنوب غربی زاگرس و همچنین رودخانههای موجود در ارتفاعات واقع در جنوب استان فارس، کوههای بشاگرد و جنوب بلوچستان است.<sup>6</sup> مهمترین رودخانههای حوضه خلیج فارس و دریای عمان، سیروان، کرخه، کارون، دز، جراحی، زهره، هله، موند، کل، ''میناب'' و ''سرباز'' هستند. این رودخانهها و شاخههای فرعی آن که تعداد آنها به بیش از 700 رشته میرسد تماماً به خلیج فارس و دریای عمان که به آبهای آزاد جهان متصل است، میریزند. تنها رود زاب کوچک در شمالیترین نقطه این حوضه، وارد خاک عراق شده، به دریاچه دوکان منتهی میشود. کارون به عنوان مهمترین رود این حوضه (← کارون) با طولی بیش از 950 کم و حوضهای برابر با 60000 کم<sup>2</sup>، طولانیترین و پرآبترین رود این حوضه است که از کوههای زاگرس سرچشمه گرفته و پس از پیوستن رودخانه دز به آن، در نهایت به اروندرود و خلیج فارس میریزد.<sup>7</sup> حوضه آبریز دریاچه اورمیه با 50850 کم<sup>2</sup> وسعت و نیز با هشت زیر حوضه در اطراف دریاچه اورمیه، بستر رودخانههای متعددی است که زرینه رود و سیمینه رود (در شمال کردستان)، لیلان چای، صوفی چای و تلخه رود (در آذربایجان شرقی) و رود گدار، باراندوز چای، شهر چای، نازلوچای و زولاچی (در آذربایجان غربی) از مهمترین آنهاست. تمام این رودها به دریاچه اورمیه که حد فاصل آذربایجان غربی و شرقی است منتهی میشوند.<sup>8</sup> تلخه رود یا آجیچای از ارتفاعات سبلان و سهند سرچشمه میگیرد و پس از عبور از شمال شهر تبریز و با آبدهی بیشتر نسبت به زرینه رود که از سوی جنوب وارد دریاچه میشود، از سوی شرق به دریاچه اورمیه میپیوندد.<sup>9</sup> حوضه آبریز فلات مرکزی ایران با مساحت 841400 کم<sup>2</sup> و تعداد 8 زیر حوضه کلیه مناطق کویری ایران از جمله تمام یا قسمتهای عمدهای از استانهای یزد، قم، سمنان، کرمان، سیستان و بلوچستان، فارس، تهران، قزوین، مرکزی و خراسان رضوی و جنوبی را زیر پوشش دارد و تمام جریانهای سطحی آن به دریاچههای داخلی، کویرها و دقهای مرکزی تخلیه میشود. رودهای جاجرود، کرج، رود شور، قرهچای و قم رود (در زیر حوضه دریاچه نمک)، رود پر آب و طولانی زاینده رود (در زیر حوضه آبریز باتلاق گاوخونی)، رود کُر (در زیر حوضه دریاچه بختگان)، هَلیل رود (در زیر حوضه آبریز جازموریان) و حَبَله رود و گرمسار، رودبار نیشابور و آب بخشا در کرمان و کال شور خارطوران، مهمترین رودهای زیر حوضه آبریز کویر نمک، دشت لوت و کویرهای مرکزی ایران است.<sup>10</sup> حوضه آبریز شرق ایران با سه زیر حوضه آبریز، بخش عمدهای از مناطق مرزی شرق کشور، از خراسان رضوی تا سیستان و بلوچستان را در بر میگیرد و از خشکترین و کم بارانترین مناطق ایران به شمار میرود. رودخانه نسبتاً پر آب هیرمند که از ارتفاعات افغانستان سرچشمه میگیرد (← هیرمند) بخشی از مرزهای جنوب شرقی ایران با افغانستان را تشکیل میدهد که وارد شمال استان سیستان و بلوچستان شده و نهایتاً پس از آبیاری دشت سیستان در دریاچه هامون در شهرستان زابل، تخلیه میشود.<sup>11</sup> مهمترین رودهای این حوضه با وسعتی معادل 106312کم<sup>2</sup>، عبارتاند از: سیانجان، گزو، تهلاب، سیمش رود، لادیز، تماآب، جالق، سیب سوران و سراوان.<sup>12</sup> این رودخانهها عموماً فصلی و سیلابی هستند. ماشکل (ماشکیل) و کال شور نیز از رودخانههای مهم این حوضه هستند که اولی در پاکستان و دومی در افغانستان و در شورهزارها تخلیه میشوند.<sup>13</sup> حوضه آبریز شمال شرقی ایران با یک زیر حوضه به نام حوضه آبریز قرهقوم با وسعتی معادل 44502 کم<sup>2</sup> در محدوده استانهای خراسان رضوی و شمالی قرار گرفته و با کشورهای ترکمنستان و افغانستان هَم مرز است.<sup>14</sup> رودخانههای درونگر، جام رود، ''کشف رود'' و روس رود، مهمترین رودهای این حوضه آبریز است که مستقیماً و یا پس از پیوستن به رود مرزی هریرود، وارد صحرای قرهقوم در کشور ترکمنستان میشوند. کشف رود مهمترین رود این حوضه است که از ارتفاعات بینالود و هزار مسجد سرچشمه گرفته و پس از عبور از شمال شهر مشهد به رود مرزی هریرود<sup>15</sup> میپیوندد. | |||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1. سازمان | 1. سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس زمینشناسی''''' (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 8. | ||
2. همانجا. | 2. همانجا. | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
3. همانجا. | 3. همانجا. | ||
4. | 4. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 2، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 24-29. | ||
5. '''''اطلس | 5. '''''اطلس زمینشناسی'''''. همان. ص9. | ||
6. سازمان | 6. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1. | ||
7. '''''اطلس | 7. '''''اطلس زمینشناسی'''''. همان. ص9؛ جعفری. همان. ص 29-37. | ||
8. ''''' | 8. '''''جعفری'''''. همان. ص 38. | ||
9. | 9. کلینسلی، دانیل. '''''کویرهای ایران'''''. ترجمه دکتر عباس پاشایی، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص27. | ||
10. '''''اطلس | 10. '''''اطلس زمینشناسی'''''. همان. ص 10 و 11. | ||
11. سازمان پژوهش و | 11. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1381، ص 26 و 62. | ||
12. سازمان | 12. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج5: حوضه آبریز شرق ایران و قرهقوم. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1. | ||
13. ''''' | 13. '''''جعفری'''''. همان. ص 64-67. | ||
14. '''''فرهنگ | 14. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. همان. ص 73. | ||
15. سازمان پژوهش و | 15. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. چ1، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1384، ص 24- 22. | ||
خدیجه مقیمی | خدیجه مقیمی | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۰۵
رودخانههای ایران، جریانهای سطحی و به هم پیوسته آبهایی هستند که با تبعیت از اقلیم، توپوگرافی و جنس زمین در شش حوضه آبریز در جغرافیای کنونی ایران به سوی دریاها، باتلاقها و شورهزارهای داخل و یا خارج ازکشور ایران جریان دارند. سرچشمه برخی از رودخانههای ایران داخلی است و منشاء برخی نیز خارج از مرزها قرار دارد. از نظر سیستم زهکشی، حوضههای اصلی آبریز ایران مشخصاً به چند زیر حوضه آبریز دیگر تقسیم شدهاند. حوضههای اصلی عبارتند از:
1- حوضه آبریز دریای خزر؛2- حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان؛3- حوضه آبریز دریاچه اورمیه؛ 4- حوضه آبریز داخلی؛ 5- حوضه آبریز خاور و جنوب خاوری؛ 6- حوضه آبریز شمال خاوری ایران.1
حوضه آبریز دریای خزر با رودهای ارس، سفید رود، اترک و گرگان رود به عنوان مهمترین رودهای این حوضه و با بیش از 350 رود کوچک و بزرگ، دارای 200/174 کم وسعت از شمال آذربایجان غربی تا شمال خراسان شمالی امتداد داشته و بیشتر شامل استانهای گیلان، مازندران، زنجان، اردبیل، کردستان و دربرگیرنده قسمتهای اندکی از استانهای قزوین، تهران، سمنان وخراسان رضوی نیز میشود. حوضه آبریز خزر دارای 7 زیر حوضه است که در هر کدام مجموعه رودخانهها و ریزآبههای آنها قرار دارند.2 ارس و اترک دو رود مرزی در شمال غرب و شمال شرق ایران هستند که نخستین رود، قسمتهایی از مرز مشترک ایران با کشورهای آذربایجان و ارمنستان و دومین رود نیز قسمتی از مرز مشترک ایران با کشور ترکمنستان را تشکیل میدهند. سرچشمهها و محل ورود این دو رود به دریای خزر خارج از مرزهای ایران واقع شدهاند. سفید رود با 11 شاخه اصلی و 10 شاخه فرعی به طول 800 کم و با وسعت حوضه 57000 کم2 بزرگترین جریان آبی حوضه آبریز دریای خزر در ایران است.3 شاخه اصلی این رود، قزلاوزن نام دارد که از کوههای چهلچشمه کردستان سرچشمه گرفته و پس از پیوند با شاهرود در جنوب رودبار گیلان با نام سفید رود به خزر میریزد. قرهسو (در آذربایجان شرقی و اردبیل)، طالقان رود (در تهران و قزوین)، زنجان رود (در زنجان)، تجن، هراز و تالار (در مازندران) از مهمترین رودهای حوضه آبریز خزر هستند.4 دومین حوضه آبریز ایران که در آن رودخانههای متعددی از جمله تنها رود قابل کشتیرانی ایران یعنی کارون در آن جاری است، حوضه خلیج فارس و دریای عمان به وسعت 425100 کم2 است.5 در این حوضه نیز تعداد 9 زیر حوضه که از جنوب آذربایجان غربی (مرز ترکیه) شروع و پس از پوشاندن تمامی استانهای مرزی غرب و استانهای ساحلی جنوب تا جنوب استان سیستان و بلوچستان (مرز پاکستان) ادامه مییابد. تمام یا قسمتهای بیشتری از استانهای هرمزگان، بوشهر، خوزستان، ایلام، لرستان و چهار محال و بختیاری و کهکیلویه و بویراحمد قسمتهایی از استانهای کرمان، فارس، اصفهان، همدان و کردستان زیر پوشش این حوضه قرار دارند. حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان به عنوان بزرگترین حوضه آبریز ایران و دارای بیشترین مرز آبی، بستر رودخانههای واقع در غرب و جنوب غربی زاگرس و همچنین رودخانههای موجود در ارتفاعات واقع در جنوب استان فارس، کوههای بشاگرد و جنوب بلوچستان است.6 مهمترین رودخانههای حوضه خلیج فارس و دریای عمان، سیروان، کرخه، کارون، دز، جراحی، زهره، هله، موند، کل، میناب و سرباز هستند. این رودخانهها و شاخههای فرعی آن که تعداد آنها به بیش از 700 رشته میرسد تماماً به خلیج فارس و دریای عمان که به آبهای آزاد جهان متصل است، میریزند. تنها رود زاب کوچک در شمالیترین نقطه این حوضه، وارد خاک عراق شده، به دریاچه دوکان منتهی میشود. کارون به عنوان مهمترین رود این حوضه (← کارون) با طولی بیش از 950 کم و حوضهای برابر با 60000 کم2، طولانیترین و پرآبترین رود این حوضه است که از کوههای زاگرس سرچشمه گرفته و پس از پیوستن رودخانه دز به آن، در نهایت به اروندرود و خلیج فارس میریزد.7 حوضه آبریز دریاچه اورمیه با 50850 کم2 وسعت و نیز با هشت زیر حوضه در اطراف دریاچه اورمیه، بستر رودخانههای متعددی است که زرینه رود و سیمینه رود (در شمال کردستان)، لیلان چای، صوفی چای و تلخه رود (در آذربایجان شرقی) و رود گدار، باراندوز چای، شهر چای، نازلوچای و زولاچی (در آذربایجان غربی) از مهمترین آنهاست. تمام این رودها به دریاچه اورمیه که حد فاصل آذربایجان غربی و شرقی است منتهی میشوند.8 تلخه رود یا آجیچای از ارتفاعات سبلان و سهند سرچشمه میگیرد و پس از عبور از شمال شهر تبریز و با آبدهی بیشتر نسبت به زرینه رود که از سوی جنوب وارد دریاچه میشود، از سوی شرق به دریاچه اورمیه میپیوندد.9 حوضه آبریز فلات مرکزی ایران با مساحت 841400 کم2 و تعداد 8 زیر حوضه کلیه مناطق کویری ایران از جمله تمام یا قسمتهای عمدهای از استانهای یزد، قم، سمنان، کرمان، سیستان و بلوچستان، فارس، تهران، قزوین، مرکزی و خراسان رضوی و جنوبی را زیر پوشش دارد و تمام جریانهای سطحی آن به دریاچههای داخلی، کویرها و دقهای مرکزی تخلیه میشود. رودهای جاجرود، کرج، رود شور، قرهچای و قم رود (در زیر حوضه دریاچه نمک)، رود پر آب و طولانی زاینده رود (در زیر حوضه آبریز باتلاق گاوخونی)، رود کُر (در زیر حوضه دریاچه بختگان)، هَلیل رود (در زیر حوضه آبریز جازموریان) و حَبَله رود و گرمسار، رودبار نیشابور و آب بخشا در کرمان و کال شور خارطوران، مهمترین رودهای زیر حوضه آبریز کویر نمک، دشت لوت و کویرهای مرکزی ایران است.10 حوضه آبریز شرق ایران با سه زیر حوضه آبریز، بخش عمدهای از مناطق مرزی شرق کشور، از خراسان رضوی تا سیستان و بلوچستان را در بر میگیرد و از خشکترین و کم بارانترین مناطق ایران به شمار میرود. رودخانه نسبتاً پر آب هیرمند که از ارتفاعات افغانستان سرچشمه میگیرد (← هیرمند) بخشی از مرزهای جنوب شرقی ایران با افغانستان را تشکیل میدهد که وارد شمال استان سیستان و بلوچستان شده و نهایتاً پس از آبیاری دشت سیستان در دریاچه هامون در شهرستان زابل، تخلیه میشود.11 مهمترین رودهای این حوضه با وسعتی معادل 106312کم2، عبارتاند از: سیانجان، گزو، تهلاب، سیمش رود، لادیز، تماآب، جالق، سیب سوران و سراوان.12 این رودخانهها عموماً فصلی و سیلابی هستند. ماشکل (ماشکیل) و کال شور نیز از رودخانههای مهم این حوضه هستند که اولی در پاکستان و دومی در افغانستان و در شورهزارها تخلیه میشوند.13 حوضه آبریز شمال شرقی ایران با یک زیر حوضه به نام حوضه آبریز قرهقوم با وسعتی معادل 44502 کم2 در محدوده استانهای خراسان رضوی و شمالی قرار گرفته و با کشورهای ترکمنستان و افغانستان هَم مرز است.14 رودخانههای درونگر، جام رود، کشف رود و روس رود، مهمترین رودهای این حوضه آبریز است که مستقیماً و یا پس از پیوستن به رود مرزی هریرود، وارد صحرای قرهقوم در کشور ترکمنستان میشوند. کشف رود مهمترین رود این حوضه است که از ارتفاعات بینالود و هزار مسجد سرچشمه گرفته و پس از عبور از شمال شهر مشهد به رود مرزی هریرود15 میپیوندد.
مآخذ:
1. سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 8.
2. همانجا.
3. همانجا.
4. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 2، رودها و رودنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 24-29.
5. اطلس زمینشناسی. همان. ص9.
6. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1.
7. اطلس زمینشناسی. همان. ص9؛ جعفری. همان. ص 29-37.
8. جعفری. همان. ص 38.
9. کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمه دکتر عباس پاشایی، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص27.
10. اطلس زمینشناسی. همان. ص 10 و 11.
11. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1381، ص 26 و 62.
12. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج5: حوضه آبریز شرق ایران و قرهقوم. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1.
13. جعفری. همان. ص 64-67.
14. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. همان. ص 73.
15. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. چ1، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1384، ص 24- 22.
خدیجه مقیمی