کتابخانه های آشوریان ایران

آشوريان ايران

کتابخانه‌های دوران طلایی آشوریان ایران در عرصه علم و دانش مربوط به سال‌های قبل از اسلام و چند سده پس از آن است که آشوریان بیشترین تحصیل کردگان و دانشمندان را در جوامع ایران آن روزگار داشتند؛ از میان آنان مترجمان عالیقدری برخاستند که کتب علمی و فلسفی و، به‌طور کلی، علوم متداول آن زمان اروپا را از زبان یونانی به زبان سریانی و سپس عربی ترجمه کردند و اسباب انتقال علوم یونانی را به جهان اسلام فراهم ساختند (18: 6). بیمارستان‌ها و مدارس طب، از جمله جندی شاپور را تأسیس کردند و مدت چهارصد سال اداره آن را برعهده داشتند. نام ده‌ها تن از آنان به‌عنوان مترجم، مؤلف، پزشک، و معلم مدارس عالی در متون مختلف آمده است (15: 10-23؛ 9: 241-267؛ 2: 135-159؛ 16: 41-45؛ 19: 23-100؛ 1: 183-505؛ 12: 559-564؛ 3: 445-536؛ 6: 91-169؛ 7: 111-197؛ 10: 1600).

پس از کشتارهای هولناک آشوریان به‌دست عوامل غازان‌خان و تیمور، این قوم در کوهستان‌ها متواری شدند و این سرگردانی یکی دو قرن طول کشید (4: 224؛ 17: 715؛ 20: 120؛ 14: ج 1، ص 185؛ 33: 4-5، 265؛ 32: 145). این رویداد چنان آشوریان را به قهقرا کشاند که پس از بازگشت از مناطق کوهستانی، فقط روحانیان دارای سواد بودند. این افراد، که به تربیت جوانان همت گماشتند، صاحب مجموعه کوچکی از کتاب‌های خطی بودند که خود تهیه می‌کردند (14: ج 2، ص 25). فقر و بی‌سوادی آشوریان در تمام طول سده‌های 15 تا 18 م. ادامه داشت. در قرن نوزدهم مدارس متعدد ایجاد شد و دانش و فرهنگ توسعه یافت. در 18 ژانویه 1836 نخستین مدرسه پسرانه و سال بعد اولین مدرسه دخترانه تأسیس گردید (30: 250) و با فزونی افراد باسواد، نیاز به کتاب نیز افزایش یافت. نخستین چاپخانه بزرگ و مجهز به‌منظور چاپ کتاب به زبان آشوری در 7 نوامبر 1840 وارد ارومیه شد و چون با ورود متخصص چاپ همراه بود، بلافاصله دستگاه‌های آن نصب گردید و پس از انجام آزمایش‌های مقدماتی، در 21 نوامبر همان سال رسمآ آغاز به‌کار کرد و نخستین محصول آن، دعایی بود که بر روی قطعات مقوّا به‌زبان قدیمی آشوری چاپ و میان مردم توزیع شد.

در 30 نوامبر، چاپ مزامیر به‌زبان قدیم، که کشیشان سخت مشتاق آن بودند، آغاز گردید (29: 46) و این نخستین کتابی بود که با حروف سربی به چاپ می‌رسید. سال بعد، کتاب دیگری از روی نسخه‌ای خطی که در اختیار کشیشان محلی بود عینآ چاپ شد که >لزوم قلب جدید < (1841 م.) نام داشت و شامل ترجمه زبور 51 به‌زبان آشوری محاوره‌ای (دعای معروف مسیحیان - ای پدر ما که در آسمانی -) و مختصری تعلیمات دینی بود (29: 47). این چاپخانه از آغاز تا سال 1918، به‌جز مدت کوتاهی که فعالیت آن به‌دستور ژنرال عسگرخان فرمانده قوا و نماینده حکومت در ارومیه محدود گردید، پیوسته فعال بود و تا سال 1910 بیش از 300 عنوان کتاب کوچک و بزرگ مذهبی و درسی به طبع رساند (114:8). این چاپخانه به هیأت مذهبی پروتستان تعلق داشت (47:24؛ 5: 10). متأسفانه کتاب‌های چاپی محصول این چاپخانه نگهداری نشده و حتی فهرستی نیز از آنها تهیه نگردیده است. یکی از اعضای علاقه‌مند هیأت مذهبی تعدادی از این کتاب‌ها را به کتابخانه موزه متروپولیتن نیویورک اهدا کرده و آنچه در کتابخانه ملی برلین وجود دارد نیز توسط پروفسور ادوارد زاخائو گردآوری شده است (29: 51).

دانشمندانی همچون هنری مارتین پرکینز (فرزند دکتر ژوستین پرکینز)، روفوس اندرسون ، روزنبرگ ، پیتر کاورو ، و دکتر رودلف ماتسوخ کوشیده‌اند عناوین کتاب‌های منتشرشده توسط این چاپخانه را تهیه کنند، ولی فهرست آنان ناقص و نارساست. از مؤلف یا مترجم، سال انتشار، تعداد صفحات، و اندازه و قطع کتاب‌ها مطلقآ ذکری به‌میان نیاورده‌اند (21: ج 2، ص 516-518؛ 26: 639-642؛ 27: 192؛ 31: 151-155).

مهم‌ترین کار این چاپخانه، چاپ کتاب مقدس به دو زبان قدیم و جدید آشوری است که کتاب‌های مذهبی تعلیمات دینی، و پس از آن درسنامه‌ها و ترجمه کتاب‌های داستانی مذهبی خارجی از دیگر تولیدات این چاپخانه است. جهت تدریس در دانشکده طب ارومیه نیز تعداد اندکی کتاب تشریح و بهداشت به چاپ رسیده است (21: ج2، ص 516-518؛ 639:26-642؛ 190:27-192؛ 151:31-155).

چندی نگذشت که محل سکونت آشوری‌ها، یعنی ارومیه، عرصه رقابت هیأت‌های مذهبی گوناگون شد. لازاریست‌های کاتولیک فرانسوی دومین چاپخانه را در سال 1874 به ارومیه آوردند (28: 111). در مدت 43 سالی که این چاپخانه دایر بود تخمین زده می‌شود که حدود 50 کتاب در آن به چاپ رسیده باشد (22: 399). مدیریت این چاپخانه ابتدا برعهده ابا سولومون (کشیش دزیره سولومون ) بوده و پس از درگذشت وی توسط دانشمند شهیر آشوری، اسقف توماس اودو اداره شده است (28: 112) و میرزا داوود بنیامین کلدانی ، که بعدها به اسلام گرویده، مدتی اداره نشریات این چاپخانه را برعهده داشته است (11: مقدمه، ص "ده"). کتاب‌های انجیل، کلیله و دمنه، و دستور زبان فرانسوی از مهم‌ترین کتاب‌هایی هستند که به زبان آشوری در این چاپخانه به چاپ رسیده است (27: 192).

سومین چاپخانه را اعضای میسیون اسقفی کانتر بوری انگلستان در سال 1881 به ارومیه آوردند و پنجاه عنوان کتاب چاپ کردند که از جالب‌ترین آنها کتاب صرف و نحو زبان فارسی به‌زبان آشوری است (23: 35-73).

پس از آنکه جمعیت آشوری‌ها در تهران افزایش یافت اقدام به تهیه چاپخانه‌ای با عنوان "چاپخانه سازمان جوانان آشوری" کردند و چاپخانه خصوصی دیگری نیز در تهران احداث گردید که آن را "خنین" نامیدند. در این دو چاپخانه جمعآ حدود 70 کتاب چاپ شده است.

کتابخانه‌ها. در سال 1898 کتابی به‌زبان آشوری در ارومیه به چاپ رسید که حاوی فهرست 232 نسخه خطی بود که میسیونرهای پروتستان در کتابخانه دانشکده ارومیه جمع‌آوری کرده بودند. این فهرست با عنوان <فهرست کتب خطی زبان آشوری در کتابخانه هیأت مذهبی امریکایی ارومیه> توسط استاد زبان آرامی/ سریانی دانشکده که اوشانا سارّو] نام داشت تهیه شده بود (14: ج 2، ص 257-273). در مقدمه این کتاب به این موضوع اشاره شده که، علاوه بر نسخ خطی، از کتبی که در خود ارومیه به چاپ رسیده بود تعدادی وجود داشته که اگر کتاب‌های زبان‌های خارجی بر آن اضافه شود، کُل کتاب‌های موجود در این کتابخانه را می‌توان 1500 جلد برآورد کرد (کتب خارجی شامل کتاب‌های درسی و داستان‌های مذهبی بود که برای ترجمه یا قرائت محصلان، از خارج وارد کرده بودند). سیاهه موضوعی کتاب‌های خطی این کتابخانه چنین است:

َ این کتابخانه در خلال جنگ جهانی اول که شهر ارومیه کانون جدال نیروهای متخاصم داخلی و خارجی بود برچیده شد (13: 39-45).

کشیشی آشوری به نام یرونیسان که عضو میسیون کانتربوری انگلستان بود در ارومیه اقدام به جمع‌آوری کتب و ایجاد کتابخانه شخصی کرد.این شخص، که به مسترنیسان معروف بود، توانست تعداد 25 نسخه خطی به‌زبان آشوری را جمع‌آوری کند که تعدادی از آنها را دانشمندانی چون ریچارد آر.جی.اچ. گوتهیل در سال 1889، جیمس آلن مونتگمری در سال 1920، و ویلیام. اف. مکومبر در سال 1965 مورد بازدید و مطالعه قرار داده‌اند (25: 94).

هیچ یک از کتابخانه‌های مورد اشاره در جدول 1 کارمند ندارد و برگه‌دانی نیز برای آنها تهیه نشده است. این کتاب‌ها در جایی ثبت نشده و رده‌بندی موضوعی نیز در مورد آنها صورت نگرفته است.

مآخذ:

1) ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم. عیون‌الابناء فی الطبقات‌الاطباء. ترجمه جعفر غضبان؛ محمود نجم‌آبادی. تهران: دانشگاه تهران، 1349،

2) ابن جلجل، سلیمان‌بن حسان. طبقات‌الاطباءوالحکماء. ترجمه محمد کاظم امام. تهران: دانشگاه تهران، 1349،

3) ابن‌ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست. ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: امیرکبیر، 1366،

4) اشپولر، برتولد. تاریخ مغول در ایران. ترجمه محمود میرآفتاب. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1365،

5) الدر، جان. تاریخ میسیون امریکایی در ایران. ترجمه سهیل آذری. تهران: نورجهان، 1333،

6) الکود، سیریل لوید. تاریخ پزشکی ایران. ترجمه محسن جاویدان. تهران: اقبال، 1352،

7) الکود، سیریل لوید. تاریخ پزشکی ایران و سرزمین خلافت شرقی. ترجمه باهر خرقانی. تهران: امیرکبیر، 1356،

8) اورشان، اپریم. ادبیات طی 75 سال بشارت. اشعه نور. ج. 61، 12 (سال 1910 م.): 114،

9) اولیری، دلیسی اوتر. انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی. ترجمه احمد آرام. تهران: دانشگاه تهران، 1342،

10) بهرامی، اکرم. آل بختیشوع. وحید، 98 (بهمن 1350): 1600،

11) داوود، عبدالاحد. محمد (ص) در انجلیل و تورات. ترجمه فضل‌الله نیک آئین. تهران: نشرنو، 1361،

12) زیدان، جرجی. تاریخ تمدن اسلام. ترجمه علی جواهر کلام. تهران: امیرکبیر، 1369،

13) سارّو، اوشانا. فهرست کتب خطی زبان آشوری موجود در کتابخانه کالج ارومیه. ارومیه: چاپخانه میسیون امریکایی، 1898 م،

14) سرمس، پیره. تاریخ ادبیات آشوری. تهران: چاپخانه خُنین، 1341،

15) صفا، ذبیح‌الله. تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم. تهران: دانشگاه تهران، 1331،

16) قفطی، علی بن‌یوسف. تاریخ‌الحکماء قفطی. به کوشش بهین دارائی. تهران: دانشگاه تهران، 1371،

17) گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میکده. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1365،

18) محقق، مهدی. فلسفه در جهان معاصر. اطلاعات، 18 اسفند 1378،

19) نجم‌آبادی، محمود. تاریخ طب در ایران پس از اسلام. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1366،

20) والدبورگر، آندریاس. مبلغان آلمانی در ایران. ترجمه علی رحمانی و دیگران. تهران: وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات، 1378،

21) Anderson, Rufus. History of Missions of the American Board of Commissioners for Foreign Missions to the Oriental Churches. Boston: Congregational Publishing Society, 1872،

22) Chatelet, Aristide. "La Mission Lazariste en Perse". in Revue d¨Histoire des Missions. Paris, 1939, PP. 399-401،

23) Coakley, J. F. "The Archbishop of Canterbury's Assyrian Mission Press". Journal of Semitic Studies. Vol. XXX, No.1 (Spring 1981): 35-73،

24) Idem. "Edward Breath and the Typography of Syriac". Harvard Library Bulletin. Vol.6, No.4 (Winter 1995): 47،

25) Coakley, J. F.; Neesan, Yaroo M. "A Missionary to his Own People". Aram. No.5 (1993): 87-100،

26) Kawerau, Peter. Amerika und Die Orientalischen Kirchen. Berlin: Waltern de Gruyter & Co., 1958،

27) Macuch, Rodolf. Geschichte der Spat-und Neusyrischen Literature. Berlin: Walter de Gruyter, 1976،

28) Murre-van den Berg, H.L. From a Spoken to a Written Language. Leiden: Nederlands Institute Voor Het Nabije Oosten, 1999،

29) Perkins, Henry Martin. Life of Rev, Justin Perkins, D.D. Chicago: Woman's Presbyterian Board of Missions of the Northwest, 1887،

30) Perkins, Justin. A Residence of Eight Years in Persia. New York: N.Y.M.W. Dodd, 1843،

31) Rosenberg, I. Lehrbuch der Neusyrischen. Leipzig: A. Hartleben's Verlag, 1903،

32) Wigram, W.A. The Assyrians and their Neichbours. London: G. Bell & Sons, 1929،

33) Idem. The Cradle of Mankind. London: Adam & Charles Black, 1914.

1. [1]Necesity of a New Heart
2. [2]Edward Sachau
3. [3]Henry Martin Perkins
4. [4]Rufus Anderson
5. [5]Rosenberg
6. [6]Peter kawerau
7. [7]Rudolf Macuch
8. [8]Aba Salomon
9. [9]Des'irÅ Salomon
10. [10]Mar Thomas Audo
11. [11]Mirza David Benyamin Kaldani
12. [12]Canterbury
13. [13]Catalogue of Syriac Manuscripts in the American MissionLibrary at Uroomiah
14. 14]Oshana Sarro
15. [15]Yarro Nissan
16. [16]R.J.H. Gottheil
17. [17]J. Montgomery
18. [18]W. Macomber
19. [19]Hannibal Gevargis

منبع اصلی

آشوریان ایران، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

هانیبال گورگیز