کتابخانه های خوزستان

استان خوزستان در جنوب غرب ایران قرار دارد و از شمال به استان لرستان؛ از غرب به عراق و استان ایلام؛ از جنوب به خلیج فارس؛ و از شرق به استان‌های چهارمحال و بختیاری، و كهگیلویه و بویراحمد محدود است. مساحت آن 64664 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار 1375) 3746772 نفر بوده كه از این تعداد 5/62 درصد در شهرها و 5/36 درصد در روستاها سكونت دارند. استان خوزستان دارای 15 شهرستان، 28 شهر، 35 بخش، 113 دهستان، و 4496 آبادی است (آمار 1375). شهرستان‌های این استان عبارتند از: آبادان، اندیمشك، اهواز،ایذه، باغ ملك، بندر ماهشهر، بهبهان، خرمشهر، دزفول، دشت‌آزادگان، رامهرمز، شادگان، شوش، شوشتر، و مسجد سلیمان. مركز این استان شهر اهواز است (11: پانزده و شانزده).

تاریخچه

خوزستان از كهن‌ترین سرزمین‌های ایران است. واژه "خوزستان"، ظاهراً، به معنای سرزمین "خوزی"ها یا "هوزی"هاست كه واژه "اهواز" نیز از آن گرفته شده است (10: ج 1، ص 925). سرزمین خوزستان كمابیش همان عیلام قدیم بوده كه آثار باستانی شوش، حاكی از عظمت گذشته آن است. این شهر پایتخت دولت عیلام و سپس مقرّ عمده داریوش اول هخامنشی (522-486 ق.م.) و جانشینانش بود. آثار باستانی آن از مهم‌ترین اماكن باستانی جهان و مشتمل بر بقایای ابنیه و آثار گوناگون از تمدن‌های باستانی ایران است. نام این شهر در عهد عتیق و كتیبه‌های میخی، "شوش"، و در مآخذ اسلامی "سوس"، آمده است (14: ج 2، ص 1503). شهر جندی‌شاپور در زمان انوشیروان ساسانی (531-579 م.)، به‌واسطه دانشگاه عظیم و معتبر آن مشهور بود. در این دانشگاه، علوم یونانی به زبان آرامی تدریس می‌شد (6: ج 1، ص 754). ابن ندیم در كتاب الفهرست از كتابخانه بزرگی كه انوشیروان در آنجا دایر كرده بود یاد می‌كند (300:1، 301؛ 4: ج 1، ص 28).

شهر و دانشگاه جندی شاپور تا دوره عباسیان رونق داشت. احتمالاً پس از تشكیل بیت الحكمه در بغداد (پایتخت عباسیان)، مجموعه این كتابخانه به همراه دانشمندان و مترجمان آن به بغداد انتقال یافته است.

خوزستان در سال 19 ق. توسط سپاه اسلام فتح شد و در اندك‌زمانی همه مردم این سرزمین به اسلام گرویدند. رجال این منطقه، به‌سبب همجواری با عراق (قلمرو خلافت عباسی)، و نیز عرب‌زبان بودن اغلب ساكنان آن، نقش فعالی در فرهنگ و سیاست ایفا كردند. ابوسهل نوبختی ( ـ 185 ق.) مدتی ریاست كتابخانه بیت‌الحكمه بغداد را برعهده داشت (2: ج 1، ص 24)، علی‌بن مهزیار اهوازی ( ـ 254 ق) از بزرگان علمای شیعه به‌شمار می‌رفته، كه 33 تألیف او را برشمرده‌اند، سید نعمت‌الله جزایری (1050-1112 ق.)، شیخ مرتضی انصاری (1214-1281 ق.)، سید محمدحسن آل طیّب (1329 ق. - 1373 ش.)، و علامه محمدتقی شوشتری ( ـ1374) از علما و دانشمندان این سرزمین به‌شمار می‌روند كه صاحب تألیفات متعددی بوده‌اند (2: ج 2، ص 504-592).

وجود دانشمندان و نویسندگان فراوان در این استان، نشانگر رواج فرهنگ و ادب و نیز وجود كتابخانه‌های متعدد بوده است.

كتابخانه‌های مدارس دینی

در سال 629 ق. كه ساختمان امامزاده عبدالله در شوشتر بنا گردید، در جنب آن، مدرسه، كتابخانه، و میهمانسرایی نیز دایر شد. بقایای این امامزاده و كتابخانه آن تا چندی پیش بر روی تپه‌ای در جنوب شوشتر برجای بود. كتابخانه مدرسه اسفندیاربیگ میرشكار در دوره صفویه شهرت و اعتبار تام داشت كه در هجوم افاغنه به این شهر (پس از 1135 ق .)، ویران شد (20: ج 2، ص 34، 69، 159). از آن زمان تا قرن چهاردهم، هیچ‌گونه اطلاعی راجع به كتابخانه‌های مدارس دینی در دست نیست. كتابخانه مدرسه علمیه موسوی، به‌همت محمدحسین موسوی (1307ـ )، از علمای معاصر شهر بهبهان، به‌منظور استفاده خاص طلاّب این مدرسه تأسیس گردید (12: ج 3، ص 252).

كتابخانه‌های شخصی و خاندانی

نخستین كتابخانه شخصی در این استان متعلق به جعفربن احمد مروزی ( ـ274ق.) بوده كه، پس از مرگ او، فرزندانش مجموعه كتابخانه وی را به بغداد بردند و حراج كردند (19: ج 1، ص 88). مهم‌ترین كتابخانه خاندانی این استان مربوط به آل مشعشع (714-1025 ق.) بود كه بر بخشی از خوزستان حكومت داشتند. بعضی از رجال این خاندان، اهل فضل و دانش‌پرور بودند و كتابخانه مهمی در هویزه بنا نهادند. سید علی‌خان، والی هویزه، كه خود از دانشمندان زمان و صاحب تألیفات متعدد بود بر مجموعه كتابخانه افزود. میرزا عبدالله اصفهانی، معروف به افندی ( ـ1130 ق.) در كتاب خود، ریاض‌العلماء، شرحی از این كتابخانه به‌دست داده و متذكر می‌شود كه در آشوب 1117 ق. از میان رفته است (15: ج 8، ص 165، 166؛ 20: ج 2، ص 150ـ 151). كتابخانه كمال‌الدین خضرشاه دزفولی در شوشتر، در اواخر قرن نهم هجری، اهمیت و اعتبار ویژه‌ای داشته كه مورد رجوع دانشمندان و محققان بوده است. این كتابخانه بیش از یكصد سال در میان این خاندان دوام یافته است (17: 145ـ146). میر نورالله شوشتری، بزرگ خاندان شوشتری (956-1019 ق.)، كتابخانه شخصی بزرگی در شوشتر فراهم كرده بود كه تا زمان حیات میر شریف شوشتری (قرن 13 ق.) در میان این خاندان بوده است. كتابخانه سید نعمت‌الله جزایری از كتابخانه‌های معروف و معتبر قرن یازدهم و دوازدهم هجری بوده كه پس از مرگ وی در اختیار فرزندش، سید عبدالله جزایری، صاحب تذكره شوشتر قرار گرفت (20: ج 2، ص 159). میرعبدالوهاب شوشتری نیز از ملازمان شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق .) بود كه در جریان حمله سپاه ایران به شهر ایروان حضور داشت. پس از فتح شهر، شاه عباس كتاب‌های غارت‌شده را به وی بخشید، اما او پس از فرونشستن آتش جنگ، بخش عمده‌ای را به صاحبان اصلی آنها بازگرداند و بخش دیگر را كه صاحبانشان نامعلوم بودند نزد خود نگاه داشت و بر مجموعه شخصی 12000 جلدی خود افزود؛ ولی پس از مرگ وی، مجموعه كتابخانه‌اش پراكنده شد (20: ج 2، ص 159-161). سید صدرالدین دزفولی، متخلص به "كاشف" ( ـ 1258 ق.) كتابخانه‌ای در دزفول داشت كه سال‌ها در میان خاندان او باقی بود. وی كتابخانه‌ای نیز برای خانقاهش فراهم كرد كه حدود 5000 جلد كتاب داشت و عمدتاً شامل آثار عرفانی بود. پس از مرگ وی، بخش عمده مجموعه‌اش به كتابخانه محمدشاه قاجار (1250-1264 ق.) انتقال یافت.

شیخ فخرالدین، معروف به شیخ‌الاسلام دزفولی (قرن 13 ق.)، كتابخانه خاندانی خود را تكمیل و مجموعه 12000 جلدی آن را وقف عام كرد كه مورد استفاده دانشمندان قرار داشت. پس از فوت او، محمدعلی میرزا دولتشاه، حاكم دزفول، آن مجموعه را تصرف كرد و به‌خواهش حاج ملا احمد نراقی ( ـ1245 ق .) بخشی از آن را بازگرداند (20: ج 2، ص 186-187). از دیگر كتابخانه‌های شخصی معروف و معتبر این استان می‌توان از كتابخانه شرف‌الدین شوشتری (1279 ق. ـ ) در شوشتر، كتابخانه شیخ جعفر شوشتری ( ـ1303 ق .) در همان شهر، كتابخانه سید عیسی صافی دزفولی كه مربوط به تاریخ و جغرافیا و رجال دزفول بود، كتابخانه سید نورالدین جزایری كه بالغ بر 4000 جلد می‌گردید (15: ج 8، ص 165)، كتابخانه داعی دزفول كه بیش از 10000 جلد كتاب داشت، كتابخانه امام جمعه شوشتری (1235-1329 ق .) كه بیشتر مجموعه آن را علوم غریبه و كیمیا تشكیل می‌داد، و نیز كتابخانه 8000 جلدی شیخ سلمان خاقانی (1332-1410 ق .) در خرمشهر نام برد. این كتابخانه در جریان جنگ عراق با ایران از میان رفت (5: ج 1، ص 137؛ 15: ج 8، ص 165؛ 20: ج 2، ص 180، 183، 187، 208).

كتابخانه‌های عمومی

كهن‌ترین كتابخانه عمومی این استان متعلق به مسجد جامع شوشتر، از قدیمی‌ترین مساجد این شهر، بوده كه در زمان خلفای عباسی شهرت و اعتبار داشته و در زمان خلافت المعتزبالله (251-255 ق.)، سیزدهمین خلیفه عباسی، كتاب‌هایی به خط كوفی در آن موجود بوده است (12:7). مقدسی (336-380 ق .) نیز، در احسن التقاسیم، از كتابخانه بزرگ و باعظمت رامهرمز یاد كرده و آن را در شمار كتابخانه‌های معتبر آن زمان دانسته است. این كتابخانه از مراكز و مراجع مهم علمی معتزله محسوب می‌شده و استفاده عام داشته است (15: ج 8، ص 155؛ 20: ج 2، ص 15). كتابخانه شخصی كمال‌الدین خضرشاه دزفولی (اواخر قرن 9 ق .)، در شوشتر، مورد استفاده دانشمندان و اهل تحقیق بوده است. شیخ فخرالدین كتابخانه خاندانی خود را وقف عام كرد و دانشمندان سال‌ها از آن بهره‌مند می‌شدند (20: ج 2، ص 145، 146، 187، 188). كتابخانه بزرگ فلاّحیه (شادگان فعلی) تا قرن 12 ق. دارای شهرت و اعتبار تمام بود و شیخ بركات ناصر كعبی ( ـ 1197 ق .) آن را به شیخ خلف عصفوری ( ـ 1208 ق .) بخشید كه بسیاری از نسخه‌های آن امروزه در كتابخانه‌های عمومی و خصوصی جهان دیده می‌شود (2: ج 1، ص 31).

نخستین كتابخانه عمومی جدید این استان در سال 1343 ش. در شهر بهبهان تأسیس شد. در اردیبهشت 1344 نیز كتابخانه عمومی آموزش و پرورش استان خوزستان گشایش یافت. این كتابخانه از ادغام مجموعه‌های دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، دبیرستان فرهنگ، و كتاب‌های كتابخانه آموزش و پرورش استان، با مجموعه‌ای در حدود 4000 جلد كتاب در شهر اهواز تشكیل شد (131:8).

كتابخانه‌های عمومی دیگری از آن پس در سراسر استان تأسیس گردید كه كتابخانه‌های عمومی اهواز و خرمشهر (تأسیس 1346)، آبادان (تأسیس 1347)، بندر ماهشهر (تأسیس 1348)، شوش (تأسیس 1349)، رامهرمز (تأسیس 1350)، دزفول (تأسیس 1351)، مسجد سلیمان (تأسیس 1352)، اندیمشك (تأسیس 1353)، ایذه، و هویزه (تأسیس 1354) از آن جمله‌اند (13: 471-522).

تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان (طبق آمار سال 1378) 87 واحد و شامل 705828 جلد كتاب و نشریه، و بیش از 63423 عضو بوده است (1:9). افزون بر این، 3 واحد از كتابخانه‌های عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در خوزستان فعالیت دارند كه تعداد كتب موجود در این كتابخانه‌ها در حدود 8000 جلد و اعضای آن 8466 نفر است (34:16). تعداد 37 واحد كتابخانه نیز در مساجد استان وجود دارد كه تا پایان سال 1378، تعداد كتب موجود در آنها، در حدود 5000 جلد، اعضا 4481 نفر، و كاركنان آنها 37 نفر بوده است (1:17).

نخستین كتابخانه كودكان و نوجوانان استان خوزستان در سال 1347 در شهر اهواز گشایش یافت. در سال 1378، تعداد این كتابخانه‌ها به 6 واحد رسید كه از جمله می‌توان به كتابخانه دزفول (تأسیس 1359)، شوشتر (تأسیس 1361)، و رامهرمز (تأسیس 1367) اشاره كرد. تعداد كل كتاب‌های كتابخانه‌های كانون پرورش فكری در این استان تا پایان 1378، تعداد 224887 جلد، اعضا 418,17 نفر، و كاركنان آنها 89 نفر بوده است (1:18، 5-6).

كتابخانه‌های آموزشگاهی

ظاهراً نخستین كتابخانه‌های آموزشگاهی استان در شهر اهواز (پیش از سال 1344) تأسیس شده است. كتابخانه‌های دانشسرای مقدماتی پسران، دبیرستان شاهپور، و دبیرستان فرهنگ این شهر به‌ترتیب دارای 1750، 1270، و 212 جلد كتاب بوده‌اند.

در سال 1342 نیز كتابخانه دبیرستان رازی آبادان تأسیس شد كه، در بدو افتتاح، حدود 1000 جلد كتاب داشت و، پنج سال بعد، تعداد آن به 4300 جلد كتاب فارسی و انگلیسی بالغ گردید (8: 131، 132، 155). تا پایان سال 1378، تعداد كل كتابخانه‌های آموزشگاهی این استان 1067 واحد و مجموعه آنها در حدود 750000 جلد كتاب بوده است (1:4).

كتابخانه‌های تخصصی

از جمله كتابخانه‌های تخصصی قابل ذكر كتابخانه سازمان تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی دزفول (تأسیس 1342، با مجموعه 5000 جلد و 1 كارمند)، كتابخانه بیمارستان امام خمینی وابسته به دانشگاه علوم پزشكی اهواز (تأسیس 1347، با مجموعه 12109 جلد و 4 كارمند)، كتابخانه شركت سهامی پتروشیمی آبادان (تأسیس 1348، با مجموعه 2000 جلد و 1 كارمند)، و كتابخانه بیمارستان ابوذر اهواز (تأسیس 1366، با مجموعه 1000 جلد و 2 كارمند) است. كتابخانه مركز تحقیقات، مطالعات، و سنجش صداوسیمای استان خوزستان نیز با 10513 جلد كتاب، 136 عضو، و 2 كارمند فعالیت دارد (3: 22، 23، 166، 190؛ 53:16).

كتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین كتابخانه دانشگاهی این استان در سال 1318 در دانشكده نفت آبادان تأسیس شد. بر اساس آمار سال 1370، مجموعه این كتابخانه در حدود 33000 جلد كتاب و نشریه و كاركنان آن 11 نفر بوده است (38:3).

تعداد 10 واحد كتابخانه دانشگاهی، وابسته به دانشگاه شهید چمران اهواز، وجود دارد كه برخی عبارتند از كتابخانه دانشكده علوم (تأسیس 1351، با مجموعه 171,24 جلد و 8 كارمند)، كتابخانه دانشكده ادبیات (تأسیس 1352، با مجموعه 94729 جلد و 11 كارمند)، كتابخانه دانشكده اقتصاد (تأسیس 1354، با مجموعه 9363 جلد و 4 كارمند)، و كتابخانه دانشكده الهیات و معارف اسلامی (تأسیس 1358، با مجموعه 13505 جلد و 4 كارمند). كتابخانه مركزی و مركز اسناد این دانشگاه نیز در سال 1356 تأسیس شد، كه در حدود 60000 جلد كتاب و نشریه، و 27 كارمند دارد (83:3-88).

كتابخانه دانشكده پزشكی گلستان (وابسته به دانشگاه علوم پزشكی شهید چمران اهواز) در سال 1348 تأسیس شد، كه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 5000 جلد كتاب بوده است.

از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی وابسته به این دانشگاه می‌توان از كتابخانه دانشكده علوم پایه پزشكی (تأسیس 1350، با مجموعه 14541 جلد و 6 كارمند)، كتابخانه دانشكده پیراپزشكی (تأسیس 1357، با مجموعه 8000 جلد و 1 كارمند)، كتابخانه دانشكده داروسازی (تأسیس 1365، با مجموعه 5000 جلد و 3 كارمند)، و كتابخانه مركزی دانشگاه علوم پزشكی شهید چمران (تأسیس 1367، با مجموعه 2000 جلد و 5 كارمند) نام برد.

بر اساس آمار سال 1370، تعداد كل كتابخانه‌های دانشگاهی استان خوزستان 18 واحد، با مجموعه 341539جلد و 78 كارمند بوده است (3: 127-130).

محمدحسن رجبی؛ مهناز علیجانی

مآخذ:

1) ابن ندیم، محمدبن اسحاق. الفهرست. تهران :[بی‌نا]، 1350، ص

2) پوركاظم، كاظم. نگاهی به مشاهیر علم و ادب خوزستان؛ سوسنگرد: سرزمین خوز، 1378، ص

3) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛

4) تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8. [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)،

5) جزایری، محمد. شجره مباركه یا برگی از تاریخ خوزستان. اهواز: چاپخانه نگارین، [بی‌نا]؛

6) جندیشاپور. دایره‌المعارف فارسی [مصاحب]، ج 1، ص 754،

7) حسینی جزایری، عبدالله. تذكره شوشتر. تهران: چاپخانه حیدری، [بی‌تا]،

8) خدمتگزاران عالم كتاب و معرفی برخی از كتابخانه‌های عمومی و خصوصی. تهران: وزارت آموزش و پرورش، اداره كل نگارش. 1345؛

9) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌كپی)؛

10) "خوزستان". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[، ج 1، ص 925-926؛

11) سرشماری عمومی نفوس و مسكن 1375، استان خوزستان. تهران: مركز آمار ایران، 1376؛

12) شریف‌رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. تهران: كتابفروشی اسلامیه، 1352؛

13) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

14) "شوش". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[، ج 2، ص 1503؛

15) "كتابخانه‌های ایران بعد از اسلام تا زمان استقلال سیاسی. دایره‌المعارف اسلامیه (ایران): ایران و همگی معارف شیعه امامیه اثنی‌عشری. ج 8، ص 150-180؛

16) گزارش فرهنگی كشور، 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1376؛

17) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378، (پلی‌كپی)؛

18) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، [[1377-1378، (پلی‌كپی)؛

19) مرعشی، علی‌اكبر. شجره خاندان مرعشی. تهران: شركت تعاون، 1365؛

20) همایونفرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، 1345.

منبع اصلی

خوزستان، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی و مهناز علیجانی