وقف

وقف . وقف در لغت به معنی ایستادن، درنگ كردن، سكون، امساك، و اقامت كردن به‌كار رفته و در اصطلاح به حبس عین مال، ملك و مستغلات آن، و جاری ساختن منافع آن در راه خدا گفته می‌شود. هرگونه نقل و انتقال مانند خرید و فروش، رهن، جابه‌جایی، میراث گذاردن، و بخشیدن مال وقفی ممنوع است (4: 104). وقف كتاب یا كتابخانه یكی از موارد وقف در جوامع مسلمان بوده كه با وقف مصاحف (قرآن‌ها) آغاز شد.

برخی فُقها وقف كتاب را در ابتدا نپذیرفتند و به‌سبب آسیب‌پذیری، آن را با اصل دائمی بودن استفاده از مال وقفی مغایر می‌دانستند، لیكن سرانجام فقها وقف مصاحف و كتب را پذیرفتند (4: 106-107). وقف كتاب گاه برای استفاده اشخاص معین (مثل افراد خانواده) صورت می‌گرفت، در این صورت به آن "وقف خاص" می‌گفتند. نوع دیگر، "وقفِ نیمه عمومی" یا "شبه عام" بوده و در آن، كتاب یا كتابخانه برای گروه‌های حرفه‌ای (مانند طلاب علوم دینی و پزشكان) و یا دینی (پیروان و علمای مذهب خاصی) وقف می‌شد. گاه نیز بر یك مكان خاص (مانند مسجد، مدرسه، خانقاه، آرامگاه، و بیمارستان) وقف می‌كردند. نوع سوم، "وقف عمومی" كتاب و كتابخانه، یا وقف برای "طالبان علم" و یا بر "جمیع مسلمانان" بود (5: 82-90).

كسانی كه كتاب و كتابخانه وقف می‌كردند، منبع درآمدی را كه رقبه نامیده می‌شد، مانند خانه، مغازه، یا باغ، وقف آن می‌كردند تا صرف نگهداری و مرمت كتاب‌ها، ساختمان كتابخانه، و پرداخت حقوق كاركنان شود.

به‌هنگام وقف، سندی تهیه می‌شود كه وقف‌نامه نام دارد و در آن نام ملك و یا املاك موقوفه و نام واقف و محل و خصوصیات رقبات و چگونگی مصارف آنها و نام متولی و نحوه تعیین متولیان بعد از متولی اول بیان می‌شود (3: ج 14، ذیل "وقفنامه"). راه‌های اعلان وقف كتاب به سه صورت بود:

1ـ نوشتن متن وقفنامه بر روی جلد كتاب. این روش یكی از ابتدایی‌ترین شیوه‌هاست، زیرا وقف به‌وسیله وقفنامه‌های كوتاه روی كتاب آشكار می‌شود كه در آن نام واقف و تاریخ وقف نیز می‌آید. از صفحه عنوان و صفحه آخر كتاب برای نوشتن وقفنامه استفاده می‌كردند. صیغه‌های وقف از لحاظ اسلوب، لغت، اختصار، و ارائه اطلاعات مختلف قابل توجه است.

2ـ تنظیم اسناد وقف. در این حالت اسناد شرعیه‌ای تنظیم می‌شد و در محاكم به ثبت می‌رسید و شاهدان بر آنها گواهی می‌دادند، و متضمنِ آن بود كه كسی مجموعه‌ای از كتب را به كتابخانه‌ای مستقل یا مدرسه یا مسجد یا كاروانسرایی وقف كرده و دارای شرایطی است كه باید در اداره وقف از آن پیروی شود. این اسناد نشان‌دهنده موقوفاتی است كه به‌منظور استفاده برای مدتی طولانی وقف شده‌اند. گاه وقفنامه در بردارنده عناوین كتب وقف شده نیز بود. در این صورت وقفنامه به شكل كتابی جلد شده درمی‌آمد.

3ـ زدن مهر وقف بر صفحه عنوان و دیگر صفحات كتاب. این مهر، نام واقف یا محل وقف كتاب را برخود داشت. این مهرها دایره، بیضی، مربع؛ در اندازه‌های بزرگ و كوچك؛ و در زمینه سیاه و حروف سفید، یا زمینه سفید و حروف سیاه كنده‌كاری؛ و به رنگ‌های سبز، آبی آسمانی، یا خاكستری بودند (6: 47-48).

متن وقفنامه‌های كتاب‌ها و كتابخانه‌ها معمولا مشتمل بر آیات و احادیث در باب ثواب وقف، موضوع وقف (ساختمان كتابخانه، اسامی كتب، یا تعداد آنها)، نام واقف یا وكلای او، جایگاه و مورداستفاده وقف، نام متولی، شرایط و سفارشات واقف، صیغه، و تاریخ وقف بود.

تاریخچه

. از جمله كتابخانه‌های وقفی می‌توان به بیت‌الكتب ربع رشیدی (قرن 8ق.=13م.)، كتابخانه سپهسالار (1283ق.) كه هر دو دارای وقفنامه هستند؛ كتابخانه مسجد جامع اصفهان (قرن 6ق.)؛ كتابخانه رباط مرو (قرن 6ق.)؛ و كتابخانه بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی (قرن 8ق.) اشاره كرد.كتابخانه آستان قدس رضوی دارای مجموعه وقفی باارزشی است و نیز تعدادی كتابخانه موقوفه اختصاصی دارد؛ از جمله كتابخانه و موزه ملی ملك در تهران،كتابخانه وزیری یزد، و كتابخانه هرندی كرمان. كتابخانه مركزی دانشگاه تهران با مجموعه‌های وقفی حسنعلی غفاری، علی‌اصغر حكمت و حمید سیاح؛ كتابخانه دانشگاه اصفهان با مجموعه‌های وقفی محمدباقر الفت و محمد صدرهاشمی از دیگر كتابخانه‌ها با مجموعه‌های وقفی هستند (8: 59-66، 144، 160-161، 177، 186).

همچنین نیمی از آثار خطی موجود در كتابخانه‌های تركیه را اوقاف تهیه و نگهداری كرده است(1: ج 2، ص 1424). در شكل‌گیری مجموعه كتابخانه ملی ایران كسانی از جمله میرزا حسینعلی‌خان محتشم حضور، احتشام‌السلطنه، میرزاتقی‌خان ولد بصیرالممالك،سیف‌السلطنه، نصره‌السلطان، تقی‌خان بینش، مقدم‌الملك، و مرحوم ندمایی سهیم بودند و كتبی را به كتابخانه اهدا كرده‌اند (7: 6-7). مرحوم ندمایی اموال خود را وقف كتابخانه (ملی) كرد و رضاشاه را متولی آن قرار داد (2: 28).

كسانی از جمله محمدتقی دانش‌پژوه، ایرج افشار، و سیدحسن مدرسی طباطبایی به شناسایی و معرفی وقفنامه‌های كتاب‌ها و كتابخانه‌ها پرداخته‌اند. كار آنان به شناسایی تاریخ كتابخانه و كتابداری در ایران كمك فراوان كرده است. وقفنامه‌ها و یا وقفیه‌هایی كه درون بسیاری از كتب به یادگار مانده بر وجود كتابخانه در زمان و مكان‌های مختلف دلالت می‌كند. با مطالعه وقفنامه‌های كتاب و كتابخانه‌ها می‌توان به اطلاعات تاریخی فراوانی در این زمینه دست یافت (9: 97-98).

از جمله وقفنامه‌های مشهور كتاب و كتابخانه می‌توان از وقفنامه فاضل‌خان بر مدرسه فاضلیه مشهد؛وقفنامه سیدركن‌الدین معروف به جامع‌الخیرات (732ق.) بر مدرسه ركنیه در یزد؛ وقفنامه كتابخانه موقوفه آیت‌ا... مرعشی نجفی؛ وقفنامه كتابخانه صاحب بن عبّاد در ری؛ و وقفنامه شاه سلطان حسین صفوی برای كتاب‌های مدرسه چهارباغ اصفهان (1120ق.) نام برد.

مآخذ

1) برزگر. "وقفنامه". دانشنامه ادب فارسی :2 فرهنگ‌نامه ادب فارسی، ص 1424-1425؛

2) پوراحمد جكتاجی، اسماعیل. تاریخچه كتابخانه ملی. تهران: كتابخانه ملی ایران، 1357؛

3) دهخدا، علی‌اكبر. لغت‌نامه. ج 14، ذیل "وقفنامه"؛

4) رفیعی علامرودشتی، حسین. "تاریخچه وقف كتاب در اسلام". میراث جاویدان. س. دوم، 3 (پاییز 1373): 104، 106-107؛

5) همو. "نگاهی به وقف كتاب در تمدن اسلامی". میراث جاویدان. س. دوم، 4 (زمستان 1373): 82-90؛

6) ساعاتی، یحیی محمود. وقف و ساختار كتابخانه‌های اسلامی. ترجمه احمد امیری شادمهری. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1374؛

7) كوهستانی‌نژاد، مسعود. "كتابخانه ملی از چهل سال پیش از تأسیس". جهان كتاب. س. دوم، 41ـ42 (شهریور 1376): 6-7؛

8) متواری، پروین. "بررسی وضعیت كتب وقفی و اهدایی به كتابخانه ملی از ابتدای پیدایش تا حال حاضر و ارائه پیشنهادات جهت غنی‌سازی مجموعه كتابخانه". پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، 1379-1380؛

9) محقق، مهدی. یادنامه ادیب نیشابوری: زندگی استاد و مجموعه مقالات در مباحث علمی و ادبی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مك گیل، شعبه تهران، 1365.

1. [1]. Endow
2. [2]. Endowment Document
3. [3]. Endowed Libraries

منبع اصلی

وقف (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

پروین متواری سوركی