شافعی

شافعی، محمد بن ادریس (150ـ204 ق. / 767ـ819 م.)، یکی از چهار پیشوای مذاهب رسمی فقه اهل سنت؛ از جهت نسب پدری از خاندان پیامبر و از طرف مادر از فرزندزادگان امام علی بود. وی از جهت علمی مع‌الواسطه از شاگردان امام جعفر صادق بود و لذا با اهل بیت نبوت، علایق و سوابق خانوادگی و فرهنگی مشترک داشت. او در دوستی اهل بیت چنان بود که «به رفضش نسبت کردند و محبوس کردند. شافعی از شاگردان امام مالک بود و پس از مرگ او در 179 ق / 795 م، از مدینه به یمن رفت و در آن‌جا ضمن تدریس و افتاء، به نفع زیدیه و علویان، بر ضدّ خلفای عباسی فعالیت سیاسی داشت، لذا او را در یمن به سال 184 ق / 800 م دستگیر کردند و با غل و زنجیر نزد هارون‌الرشید به بغداد فرستادند. گزارش محاکمة شافعی در بغداد به‌دست هارون چندان مستند نیست. از نظر مذهب فقهی، شافعی تا سال دستگیری‌اش در یمن، از اتباع امام مالک به‌شمار می‌رفت، اما پس از ورود به بغداد، از اصحاب ابوحنیفه فقه حنفی آموخت، لذا طی سفر مصر طریقة اهل حجاز (مذهب حدیث مالک) را با طریقة اهل عراق (مذهب رأی ابوحنیفه) ممزوج کرد و در مسایل زیادی با مالک اختلاف نمود و بدین‌گونه نخست مذهب خود را که به مذهب قدیم شافعی معروف است، ارائه داد. وی پس از سفر دومش به مصر به سال 198ق / 813ـ814م، طی مدت چهار سال استنباط جدیدی در فقه به‌عمل آورد و مذهب قدیم خود را جرح و تعدیل و تصحیح کرد و همین مذهب دوم است که به‌نام مذهب شافعی در جهان منتشر شده است.

مذهب شافعی مخصوصاً پس از تأسیس نظامیه‌ها که در مقام ترویج تک‌ مذهبی بر تدریس فقه شافعی و تربیت فقها و قضات شافعی تکیه داشت، مذهب اکثریت ایرانیان در عهد سلجوقیان شد. چنان‌که به گزارش حمدالله مستوفی (وفات 750 ق. / 1349 م.) در نزهة‌ القلوب،تا عصر او نیز هم‌چنان اکثر شهرهای مهم ایران، از جمله اصفهان، شیراز، کازرون، یزد، بیهق (سبزوار)، فریومد، جوین، بحرآباد، قهستان، شاهرود، قزوین، طارمین، ساوه، دلیجان، زنجان، ابهر، اردبیل، تبریز، خلخال، دهخوارگان (آذرشهر)، مشکین‌شهر، نخجوان، خوی، سلماس، ارومیه، اشنویه و... همه بر مذهب شافعی بوده‌اند.