آب انبار

آب‌انبار، مخزن سرپوشيدة نگهداري آب آشاميدني که معمولاً آن را در زیرزمین می‌سازند.

آب‌انبارها براي مصرف خانگي يا عمومي ساخته مي‌شده‌اند. آب‌انبارهاي خانگي را معمولاً به شكل مكعب يا مكعب مستطيل و با بامي مسطح و آب‌انبارهاي عمومي را معمولاً به شكل استوانه و با بامي گنبدي يا كلّه قندي در زير زمين و گودتر از سطح زمين مي‌ساختند. آب‌انبارهاي خانگي را از آب چاه، چشمه يا قنات و آب‌انبارهاي عمومي را كه در محلّه‌هاي پرجمعيت شهر و روستا، يا در كنار راه‌هاي كاروان رو بودند، در زمستان از آب باران و رودخانه و در بهار از آب قنات يا چشمه پر مي‌كردند. آب‌انبارهاي عمومي را بيشتر وقف امام حسين^(ع) يا حضرت ابوالفضل عباس^(ع) مي‌كردند تا مردم رايگان از آب آنها استفاده كنند. واقفان آب انبارها معمولاً باغ، كشتزار و املاكي را به نام آب‌انبارها وقف مي‌كردند تا از درآمد موقوفات آنها هزينة تعمير و نگاهداري و لاروبي آب انبار‌ها را بپردازند.

آب‌انبار يكي از كهن‌ترين پديده‌هاي معماري انسان براي ذخيرة آب بوده است. پيشينة آن در ایران به دورة باستان و پيش از اسلام مي‌رسد. قديم‌ترين آب‌انبار مشهور دورة اسلامي آب‌انباري بود كه عضد‌الدوله ديلمي در سدة 4ق/ 10م در يكي از قلعه‌هاي سه گانة شهر استخر فارس با سنگ و گچ و ساروج ساخت. اين آب‌انبار 20 ستون داشت. از آب‌انبارهاي معروف‌ قديمي ايران مي‌توان به آب‌انبار سيداسماعيل تهران در سدة 5ق/ 11م، آب‌‌انبار پشت مسجد جامع يزد، تاريخ بنا 578ق/ 1182م، كه امروز به نام مرمت‌ساز آن، حاج مهدي معمار، معروف است، اشاره كرد. برخي از آب‌انبارهاي بزرگ، به ويژه آب‌انبارهاي مناطق كويري يزد، داراي بامي با چند گنبد و بادگير هستند. آب‌انبار شش بادگير يزد، آب‌انبارهاي مصلّي در نائين، آب انبار حاج سيدحسين عطار در كاشان و آب‌انبار سردار در قزوين نمونه‌اي از آن‌ها هستند. آب‌انبار سردار داراي 4 گنبد و 4 بادگير است. آب‌انبارهاي عمومي شهرها را بيشتر در مجموعه‌اي از بناهاي مذهبي و بناهای عمومی غيرمذهبي، مانند مسجد، امامزاده، كاروانسرا، گرمابه و نانوايي و معمولاً در ميدان يا بازار مي‌ساختند.

عوامل چندي در ساختن آ‌ب‌انبار در جامعة سنتي قديم ايران نقش داشته است. كمبود آب در تابستان در برخي نقاط خشك، شور بودن آب‌ها، ذخيرة آب براي زمان خشكسالي يا هنگام بروز جنگ و محاصرة شهر و خنك نگهداشتن آب در تابستان از جمله اين عامل‌ها بوده‌اند.

تلخيص از مقالة «آب‌انبار» نوشتة علي بلوكباشي

فرهنگنامة كودكان، 1371، 1/13-15

علی بلوکباشی

آب انبار، خزانه‌اي سرپوشيده است كه در آن آب را انبار مي‌كنند.

پهلوي: وَرم¹ عربي + پارسي: حوض انبار . يزدي (آبكار)² كردي: ؟³ گيلكي: اوشال (آب‌چال). واژه‌هاي برابر: آبگير، آبچال، آبجاي، آبدان.

پيشينه: از گذشته‌هاي دور مردم از گودال‌هايي كه خود به خود از آب باران پر مي‌شدند، بهره‌گيري مي‌كردند. تا اين‌كه در سرزمين‌هاي گرمسيري كه دسترسي به آب در سراسر سال ميسر نبود مردم به ساخت خزانه‌هايي براي انبار آب دست زدند. آب انبارها در ايران، مصر، و ميانرودان (بين‌النهرين) و در يونان و روم داراي پيشينه‌اي كهن هستند.⁴

بخشي بزرگ از كشور ايران چون كه آب بوده، همواره آب از ارزش والايي برخوردار بوده و مردم نيايشگاه‌هاي بزرگي را براي نيايش ايزد نگهبان آب، آناهيتا بر پا مي‌كردند. پس از اسلام بسياي از مردم خير در گذر شهرها و روستاها دست به ساخت آب انبار مي‌زدند.

گونه‌ها: آب انبارها را مي‌توان بسته به جاي ساخت آن‌ها اين گونه دسته‌بندي كرد:

الف ـ آب انبارهاي شهري ب ـ آب انبارهاي روستايي پ ـ آب انبار كشتزاري كه به آن آب انبار دستي مي‌گويند. ت ـ آب انبار ميان راهي.

فضاها و بخش‌ها: آب انبارها به ويژه گونة شهري آن‌ها داراي اين فضاها و بخش‌ها هستند:

1- سردر: كه راه دسترسي به پاشير است و به گذر عمومي مردم باز مي‌شود.

2ـ پلكان يا ارچين يا راچونه: كه از سردر يكراست و بدون پاگرد و پيچ به پاشير مي‌رسد تا نور بيرون هم بتواند كمي پاشير را روشن كند. گاه برخي آب انبارها دو پلكان براي خزانه دارند.

3- پاشير: كه فضايي است در كنار خزانه درون زمين كه شير آب انبار از ديوارة آن بيرون زده و زير شير يك حوضچه است. شير آب معمولاً بالاتر از كف خزانه است تا گل و لاي ته آن بدان راه نيابد.

4- خزانه: كه گاه استوانه‌اي و گاه چهار گوشه و ستون‌دار است يا ريخت‌هاي ديگري چون مخروطي و... خزانه درون زمين كنده مي‌شود تا آب خنك بماند و ديوارة آن بتواند در برابر فشار آب پايداري كند. معمولاً خزانه داراي چند بادگير است كه يكي دَم و ديگري بازدم دارد تا آب خنك بماند.

روش ساخت: آب انبارها را به دو روش ريخته‌اي و روش گودبرداري مي‌سازد.⁵

مآخذ:

1.    فره‌وشي، بهرام. فرهنگ فارسي به پهلوي.

2.    پيرنيا، محمدكريم. آشنايي با معماري ايران. ص 233.

3.    بابان، شكرا... . فرهنگ فارسي، كردي. 

4.    فرشاد، مهدي. تاريخ مهندسي در ايران. ص217.

5.    ورجاوند، پرويز. معماري ايران. محمد يوسف كياني. ص156 (خلاصه شده).

علی محمد رنجبر کرمانی index.php?title=رده:مردم شناسی