اسطرلاب: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «اسطرلاب، نام دستهاي از ابزارهاي اندازهگيري نجومي كه شايد كهنترين ابزار علمي جهان نيز بوده است. گونههاي مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوي، تعيين وقت، اندازه گيريهاي مهندسي و بسياري موارد ديگر، كه به گفتۀ ابوريحان بيروني٭ «از ب...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
اسطرلاب، نام | اسطرلاب، نام دستهای از ابزارهای اندازهگیری نجومی که شاید کهنترین ابزار علمی جهان نیز بوده است. گونههای مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیریهای مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفتۀ [[ابوریحان بیرونی]]٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار میرفته است.<sup>1و2</sup> نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سدۀ 3 قبل از میلاد ساختهاند.<sup>3</sup> حمزۀ اصفهانی این واژه را معرب واژۀ فارسی ستاره یاب میدانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژۀ ستاره یاب دانسته است.<sup>4و5</sup> | ||
مسلمانان پس از | مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلابهای یونانی در سدۀ 2ق / ؟م (که گویا تنها 2 نوع یکی کروی و دیگری مسطح بوده)، طی نزدیک به هزار سال، نوآوریهای بسیاری در فن اسطرلاب سازی به کار بردند و انواع جدیدی از آن را پدید آوردند.<sup>6</sup> بیشتر نامداران اسطرلاب سازی در جهان اسلام، همچون فزاری، نگارندۀ نخستین آثار دورۀ اسلامی دربارۀ اسطرلاب،<sup>7</sup> ابوجعفر ابن حبش<sup>8و9</sup> (فرزند حبش حاسب٭)، فضل بن حاتم نیریزی٭، ابومحمد حامد بن خضر خجندی٭ ـ که به گفتۀ بیرونی در ساخت ابزارهای نجومی و بویژه اسطرلاب یگانۀ روزگار خود بود<sup>10و11</sup> ـ و نیز ابوسعید سجزی که از وی یاد خواهد شد ـ ایرانی بودند. به شمارش ویلی هارتنر، از میان 165 اسطرلاب کهنی که از دورۀ اسلامی به دست ما رسیده 65 نمونه ساختۀ ایرانیان است و در مجموع اسطرلابهای ساخت صنعتگران ایرانی، از نظر دقت، ظرافت و زیبایی از اسطرلابهای ساختۀ ملل دیگر بسیار برتر است. از این میان کهنترین اسطرلاب موجود، ساختۀ دو برادر اصفهانی به نامهای احمد و محمد بن ابراهیم است که در 374ق/984م در نهایت دقت و مهارت ساخته شده و امروزه در موزۀ اشمولین آکسفرد نگهداری میشود.<sup>12و13</sup> | ||
ابوسعید سجزی٭ نوعی اسطرلاب اختراع کرده بود که طرز کار آن با همۀ اسطرلابهای دیگر متفاوت بود. به گفتۀ بیرونی، ابوسعید در ساخت این اسطرلاب عقیدۀ برخی دانشمندان دربارۀ حرکت وضعی (حرکت روزانه به دور محور زمین) را عملاً به کار بسته بود(در آن روزگار زمین را ساکن میپنداشتند). ابوریحان از سجزی به سبب اختراع این اسطرلاب با ستایش بسیار یاد کرده اما ابوعلی مراکشی هم از سجزی و هم از ابوریحان بدین سبب به سختی انتقاد کرده است.<sup>14و15و16</sup> در سدۀ 6ق / ؟م نیز شرف الدین طوسی اسطرلابی با ساختمان بسیار ساده و کاربرد آسان ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نام گرفت. این اسطرلاب البته به دلیل دقت اندکش در اندازهگیریهای دقیق چندان کاربرد نداشت.<sup>17و18و19</sup> ابوریحان بیرونی نیز چند رسالۀ بسیار مهم دربارۀ اسطرلاب و نیز آثاری دربارۀ فن تسطیح یا تصویر کردن کره بر روی صفحه (که مبانی ریاضی مورد نیاز ساخت اسطرلاب در آن مطرح میشود) نوشت که از این میان کتاب ''استیعاب وجوه الممکنه فی صنعة الاسطرلاب'' و نیز ''تسطیح الصور و تبطیح الکور'' را میتوان از مهمترین آثار تألیف شده در بارۀ اسطرلاب و فن تسطیح در جهان اسلام دانست. بخش اسطرلاب روایت فارسی التفهیم بیرونی نیز کهنترین اثر فارسی موجود دربارۀ اسطرلاب به شمار میرود.<sup>20و21</sup> | |||
پس از رواج | پس از رواج کاربرد زاویهیاب (تئودولیت[1]) و دوربین نجومی(تلسکوپ[2])، اسطرلاب خیلی زود کاربرد و اهمیت پیشین خود را از دست داد. اما امروزه علاقهمندان به ابزارهای نجومی انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهادهاند و بسیاری از مجموعهداران به نگهداری اسطرلابهایی که بعضاً ارزش هنری بسیار دارند علاقهمندند.<sup>22</sup> | ||
مآخذ: | مآخذ: | ||
1. | 1. بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. '''''التفهیم'''''. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285. | ||
2. | 2. بیرونی. '''''فی علم الاسطرلاب'''''. دست نویس شمارۀ 31 کتابخانۀ آستان قدس رضوی، ص 2-7. | ||
3. | 3. مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 297-298. | ||
4. | 4. بیرونی. '''''التفهیم'''''. همانجا. | ||
5. | 5. بیرونی. '''''افراد المقال فی امر الظلال'''''. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69. | ||
6. | 6. مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 298-299. | ||
7. | 7. مولوی. «ابراهیم بن حبیب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 2، ص 427. | ||
8. ابن | 8. ابن ندیم. '''''الفهرست'''''. به کوشش تجدد، تهران: 1351، ص 334. | ||
9. | 9. قفطی. ''تاریخ الحکماء''. گزیدۀ زوزنی، به کوشش لیپرت، لایپزیگ: 1903م، ص 396. | ||
10. | 10. بیرونی. '''''تحدید نهایات الاماکن'''''. به کوشش بولگاکوف، قاهره: 1962م، ص 107. | ||
11. | 11. کرامتی، یونس. '''''کارنامۀ ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 85. | ||
12. Hartner, W. "The Principle and Use of Astrolabe", '''''A Survey of Persian Art'''''. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535. | 12. Hartner, W. "The Principle and Use of Astrolabe", '''''A Survey of Persian Art'''''. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535. | ||
13. | 13. مولوی، «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 304. | ||
14. | 14. کرامتی. «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابوسعید سجزی و شرف الدین مسعودی»، '''''نامۀ فرهنگستان'''''. سال سوم، ش اول، بهار 76، ص 124-130. | ||
15. | 15. کرامتی. «بیرونی»''، '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13، ص 392-393. | ||
16. | 16. کرامتی، یونس. '''''ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند'''''. تهران: 1385، ص 131-133. | ||
17. | 17. کرامتی، یونس. «ایران»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10، ص 664 و 668. | ||
18. | 18. قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگینامۀ ریاضیدانان اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 278. | ||
19. | 19. مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 299. | ||
20. | 20. کرامتی، یونس. '''''ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند'''''. تهران: 1385، ص 127-134، 153-160. | ||
21. | 21. کرامتی. «بیرونی»''، '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13، ص 397-398. | ||
22. | 22. مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ص 299. | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۹
اسطرلاب، نام دستهای از ابزارهای اندازهگیری نجومی که شاید کهنترین ابزار علمی جهان نیز بوده است. گونههای مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیریهای مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفتۀ ابوریحان بیرونی٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار میرفته است.1و2 نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سدۀ 3 قبل از میلاد ساختهاند.3 حمزۀ اصفهانی این واژه را معرب واژۀ فارسی ستاره یاب میدانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژۀ ستاره یاب دانسته است.4و5
مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلابهای یونانی در سدۀ 2ق / ؟م (که گویا تنها 2 نوع یکی کروی و دیگری مسطح بوده)، طی نزدیک به هزار سال، نوآوریهای بسیاری در فن اسطرلاب سازی به کار بردند و انواع جدیدی از آن را پدید آوردند.6 بیشتر نامداران اسطرلاب سازی در جهان اسلام، همچون فزاری، نگارندۀ نخستین آثار دورۀ اسلامی دربارۀ اسطرلاب،7 ابوجعفر ابن حبش8و9 (فرزند حبش حاسب٭)، فضل بن حاتم نیریزی٭، ابومحمد حامد بن خضر خجندی٭ ـ که به گفتۀ بیرونی در ساخت ابزارهای نجومی و بویژه اسطرلاب یگانۀ روزگار خود بود10و11 ـ و نیز ابوسعید سجزی که از وی یاد خواهد شد ـ ایرانی بودند. به شمارش ویلی هارتنر، از میان 165 اسطرلاب کهنی که از دورۀ اسلامی به دست ما رسیده 65 نمونه ساختۀ ایرانیان است و در مجموع اسطرلابهای ساخت صنعتگران ایرانی، از نظر دقت، ظرافت و زیبایی از اسطرلابهای ساختۀ ملل دیگر بسیار برتر است. از این میان کهنترین اسطرلاب موجود، ساختۀ دو برادر اصفهانی به نامهای احمد و محمد بن ابراهیم است که در 374ق/984م در نهایت دقت و مهارت ساخته شده و امروزه در موزۀ اشمولین آکسفرد نگهداری میشود.12و13
ابوسعید سجزی٭ نوعی اسطرلاب اختراع کرده بود که طرز کار آن با همۀ اسطرلابهای دیگر متفاوت بود. به گفتۀ بیرونی، ابوسعید در ساخت این اسطرلاب عقیدۀ برخی دانشمندان دربارۀ حرکت وضعی (حرکت روزانه به دور محور زمین) را عملاً به کار بسته بود(در آن روزگار زمین را ساکن میپنداشتند). ابوریحان از سجزی به سبب اختراع این اسطرلاب با ستایش بسیار یاد کرده اما ابوعلی مراکشی هم از سجزی و هم از ابوریحان بدین سبب به سختی انتقاد کرده است.14و15و16 در سدۀ 6ق / ؟م نیز شرف الدین طوسی اسطرلابی با ساختمان بسیار ساده و کاربرد آسان ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نام گرفت. این اسطرلاب البته به دلیل دقت اندکش در اندازهگیریهای دقیق چندان کاربرد نداشت.17و18و19 ابوریحان بیرونی نیز چند رسالۀ بسیار مهم دربارۀ اسطرلاب و نیز آثاری دربارۀ فن تسطیح یا تصویر کردن کره بر روی صفحه (که مبانی ریاضی مورد نیاز ساخت اسطرلاب در آن مطرح میشود) نوشت که از این میان کتاب استیعاب وجوه الممکنه فی صنعة الاسطرلاب و نیز تسطیح الصور و تبطیح الکور را میتوان از مهمترین آثار تألیف شده در بارۀ اسطرلاب و فن تسطیح در جهان اسلام دانست. بخش اسطرلاب روایت فارسی التفهیم بیرونی نیز کهنترین اثر فارسی موجود دربارۀ اسطرلاب به شمار میرود.20و21
پس از رواج کاربرد زاویهیاب (تئودولیت[1]) و دوربین نجومی(تلسکوپ[2])، اسطرلاب خیلی زود کاربرد و اهمیت پیشین خود را از دست داد. اما امروزه علاقهمندان به ابزارهای نجومی انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهادهاند و بسیاری از مجموعهداران به نگهداری اسطرلابهایی که بعضاً ارزش هنری بسیار دارند علاقهمندند.22
مآخذ:
1. بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. التفهیم. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285.
2. بیرونی. فی علم الاسطرلاب. دست نویس شمارۀ 31 کتابخانۀ آستان قدس رضوی، ص 2-7.
3. مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 8، ص 297-298.
4. بیرونی. التفهیم. همانجا.
5. بیرونی. افراد المقال فی امر الظلال. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69.
6. مولوی. «اسطرلاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 8، ص 298-299.
7. مولوی. «ابراهیم بن حبیب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 2، ص 427.
8. ابن ندیم. الفهرست. به کوشش تجدد، تهران: 1351، ص 334.
9. قفطی. تاریخ الحکماء. گزیدۀ زوزنی، به کوشش لیپرت، لایپزیگ: 1903م، ص 396.
10. بیرونی. تحدید نهایات الاماکن. به کوشش بولگاکوف، قاهره: 1962م، ص 107.
11. کرامتی، یونس. کارنامۀ ایرانیان. تهران: 1380، ص 85.
12. Hartner, W. "The Principle and Use of Astrolabe", A Survey of Persian Art. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535.
13. مولوی، «اسطرلاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 8، ص 304.
14. کرامتی. «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابوسعید سجزی و شرف الدین مسعودی»، نامۀ فرهنگستان. سال سوم، ش اول، بهار 76، ص 124-130.
15. کرامتی. «بیرونی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 13، ص 392-393.
16. کرامتی، یونس. ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند. تهران: 1385، ص 131-133.
17. کرامتی، یونس. «ایران»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 10، ص 664 و 668.
18. قربانی، ابوالقاسم. زندگینامۀ ریاضیدانان اسلامی. تهران: 1365، ص 278.
19. مولوی. «اسطرلاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 8، ص 299.
20. کرامتی، یونس. ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند. تهران: 1385، ص 127-134، 153-160.
21. کرامتی. «بیرونی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 13، ص 397-398.
22. مولوی. «اسطرلاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ص 299.
یونس کرامتی
[1].
[2].