استان خوزستان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۲۶

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر اهواز.

این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است^[۱].

خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است^[۲]. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِک، شوش، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند^[۳].

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م کاهش می‌یابد^[۴].

استان خوزستان در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای کارون، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند^[۵]. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد^[۵]. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند^[۶]. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است^[۷]:

1. اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.

2. ارتفاعات زاگرس که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.

3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود.

4. مجاورت با خلیج فارس که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد^[۸].

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند^[۹].

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است^[۱۰]. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب درباره خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و کردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...»^[۱۱].^‍ درباره دارالملک خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...»^[۱۲]. در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...»^[۱۳].

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد^[۱۴]. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است^[۱۵].

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند^[۱۶].

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

کتابشناسی

↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.
↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.
↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).
↑ ^۵٫۰ ^۵٫۱ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.
↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.
↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.
↑ قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.
↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.
↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.
↑ جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.
↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.
↑ جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.

[1] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.

[2] سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.

[3] دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

[4] گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).

[:0-5] ۵٫۰ ^۵٫۱ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.

[6] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.

[7] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.

[8] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.

[9] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.

[10] قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.

[11] مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.

[12] مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.

[13] حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.

[14] جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.

[15] مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.

[16] جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مركزیت شهر [[اهواز]].
+خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر [[اهواز]].
+[[پرونده:استان خوزستان..jpg|بندانگشتی|322x322پیکسل|استان خوزستان، قابل بازیابی از<nowiki/>https://tizgasht.com/category/tizgasht-tourism-magazine/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-2-fa/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-fa-fa/]]
+این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
-این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
+خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.  اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: [[اهواز]]، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِک، شوش، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.
-خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213كم وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.  اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، اندیمشك، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.<sup>3</sup>
+خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.
-خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد كه بلندترین آن‌ها كوه مِنار با 3701م ارتفاع است كه در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوه‌های زاگرس)، قرار دارد.
+گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م کاهش می‌یابد<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).</ref>.
-گسترة جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م، كوه كِیْ نو 3512م، كوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی كه غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م كاهش می‌یابد.<sup>4</sup>
+استان خوزستان در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای کارون، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند<ref name=":0">گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.</ref>. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد<ref name=":0" />. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.</ref>. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.</ref>:
-استان خوزستان در حوضة آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای كارون، كرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌كنندة رودهای پرآب و متعددی است كه عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود كارون<sup>*</sup> پرآب‌ترین و تنها رود قابل كشتیرانی ایران، یكی از مهمترین رودهای خوزستان است كه پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به كارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب كرخه یكی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه می‌یابد. (← كرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند.<sup>5</sup> جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای كرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (كارون یك) و خاك مناسب، به‌ویژه در شمال استان كه دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، كشاورزی خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعالیت‌های دامداری در كوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق كوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شكل می‌دهد.<sup>5</sup> وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراكز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یكی از مراكز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای كه در مجموع 3/1 از كل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشكیل می‌دهند.<sup>6</sup> نوع و كیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:<sup>7</sup>
+.  اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.
-.  اثر پرفشار جنب حاره‌ای كه سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد كمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.
+.  ارتفاعات زاگرس که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.
-.  ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.
 .  مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود.
-.  مجاورت با خلیج فارس كه تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد.
+.  مجاورت با خلیج فارس که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>.
-در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حركت كنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی كمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266مم است كه بیشترین میزان آن 900 مم در شمال شرق و كمترین میزان آن 100 مم در جنوب غربی استان است. در نقشة پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقة خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقة خطر پایین قرار دارند.<sup>9</sup>
-خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایة پیشرفت و تكامل تمدنی خود كه حاصل زندگی در یكی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حكومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حكومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است.<sup>10</sup> پس از فروپاشی حكومت عیلام، خوزستان كه بخشی از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود  یكی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.
-حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».<sup>‍11</sup> دربارة دارالملك خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشكر درو نیك می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان كه موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...».<sup>12</sup> در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد كه: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی كی بد و پیوسته است ...».<sup>13</sup>
-دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته كرد. این استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد.<sup>14</sup> جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.<sup>15</sup>
-در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی كامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یكی از استان‌های فعّال ایران در زمینة اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌كشاند.<sup>16</sup>
-مآخذ:
-.
-.
-.   دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
-.   گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).
-.   همان؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
-.   سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.
-.   همان. ص 7.
-.   سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.
-.   سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.
-. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
-.   مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.
-. همان. ص 166.
-. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.
-. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 16.
+در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.</ref>.
-. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.
+خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است<ref>قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.</ref>. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود  یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.
-. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 70-64.
+حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب درباره خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و کردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.</ref>.<sup>‍</sup> درباره دارالملک خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.</ref>. در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.</ref>.
+دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد<ref>جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.</ref>. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.</ref>.
+در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند<ref>جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.</ref>.
-غلامحسین تکمیل همایون
+نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون
 == کتابشناسی ==