آتش

آتش، از مهم‌ترین پدیده‌های مرتبط با بشر كه حیرت، كشش و خوف را در او برانگیخت و تاریخ بشر را به دو دوره قبل از آتش و دوره استفاده از آن (از حدود 10 هزار سال پیش) تقسیم كرد. در دوران استفاده از آتش و خانگی شدن آن، زندگی و آتش چنان به یكدیگر پیوند خوردند كه با مرگ یك فرد، می‌پنداشتند كه آتش خانه او نیز به خاموشی می‌گراید. به لحاظ دینی، آتش در اساطیر و عقاید و آئین‌های پرستش جوامع مختلف نقش بسیار مهمی ایفا كرده است و به همین سبب در بیشتر ادیان باستانی نمونه‌هایی از این پرستش را می‌بینیم به گونه‌ای كه آتش یا نشانه‌ای از الهیت و یا خود یك خدا بوده است.

این حال در ایران پیش از اسلام نیز برقرار بود؛ در عقاید زرتشتیان آتش جنبه الاهیت دارد و مظهر فروغ ایزدی و پسر اهورا مزدا به شمار می‌آید. اهورا مزدا همه آفریدگان مینوی را پیش از آمدن به گیتی، نخست به شكل اخگر آتشی برخاسته از نور ازلی خود آفرید. امشاسپند نگهبان آن، اشدوهیشته یا اردیبهشت است.

در مراسم دینی و عبادات زرتشتیان، آتش عاملی مهم و مورد توجه و احترام بسیار است، به گونه‌ای كه به آن جنبه اخلاقی و معنوی می‌دهند و آن را نشانه زنده‌ای از پاكی می‌دانند. از جمله كاربردهای دینی آتش می‌توان به استفاده از آن در آزمایش‌های خاص دینی (ور) اشاره كرد كه متهمان را از آن گذر می‌دادند تا اگر گناهكارند آتش آنان را نابود كند و اگر بی‌گناه‌اند، نجات یابند. دعای ویژه آتش «آتش نیایش» نام دارد كه در هر پنج گاه شبانه روز و در روز نهم هر ماه، كه آذر نام دارد، و همچنین در جشن‌های ویژه آتش در آتشكده‌ها به وسیله موبدان تلاوت می‌شود.

در اوستا از 5 نوع آتش نام برده شده است كه با توجه به تفسیر پهلوی عبارت‌اند از: 1- آتش بهرام كه نزد اورمزد می‌درخشد؛ 2- آتشی كه در تن انسان و چارپایان است؛ 3- آتشی كه در گیاهان است؛ 4- آتشی كه در ابرها است؛ 5- آتشی كه در جهان به كار می‌برند.

آتشكده‌ها نیز بنا بر اهمیت نوع آتشی كه در آن است تقسیم می‌شدند. سه آتشكده معروف دوره ساسانی كه هر یك مربوط به یكی از طبقات اجتماعی این دوره بودند عبارت‌اند از آذر فرنبغ، مخصوص طبقه روحانیان، آذرگشنسب، مخصوص طبقه جنگجویان، و آتش برزین مهر، كه مخصوص طبقه كشاورزان بود.

نویسنده مقاله

مریم فلاحتی موحد