آسیای بادی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''[[آسیای بادی|اسیایبادی]]'''، یا اسْباد، اسیایی که با نیرویباد گردد و ان را بادْاس و اسیا چرخ نیز نامند. | '''[[آسیای بادی|اسیایبادی]]'''، یا اسْباد، اسیایی که با نیرویباد گردد و ان را بادْاس و اسیا چرخ نیز نامند. | ||
چرخ باد اسیا به طور قائم بر بام اسخانه، درون حصاری | چرخ باد اسیا به طور قائم بر بام اسخانه، درون حصاری بی سقف با دیوارهای بلند خشتی و گِلی کار گذاشته شده است. یکیاز دیوارهها شکافی طولی دارد که باد از ان میگذرد و به چرخباد میخورد و ان را میگرداند. محور چرخ باد تیری چوبی حدود 6 متر است که سر پائین ان با زائدهای اهنی به گلویسنگِ گَردانِ اسیا وصل است. مردم خواف و روستاهای پیرامون ان چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شکاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» یا «دَرْباد» مینامند. | ||
در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، اسبادهایی ساختهاند که محور چرخ بادهای پروانهای انها افقی است و با چرخ دندهای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان اسیا متصل است، میپیوندد<ref>'''''پژوهشهای میدانی مؤلف'''''.</ref>. | در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، اسبادهایی ساختهاند که محور چرخ بادهای پروانهای انها افقی است و با چرخ دندهای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان اسیا متصل است، میپیوندد<ref>'''''پژوهشهای میدانی مؤلف'''''.</ref>. | ||
نسخهٔ ۱۱ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۸
اسیایبادی، یا اسْباد، اسیایی که با نیرویباد گردد و ان را بادْاس و اسیا چرخ نیز نامند.
چرخ باد اسیا به طور قائم بر بام اسخانه، درون حصاری بی سقف با دیوارهای بلند خشتی و گِلی کار گذاشته شده است. یکیاز دیوارهها شکافی طولی دارد که باد از ان میگذرد و به چرخباد میخورد و ان را میگرداند. محور چرخ باد تیری چوبی حدود 6 متر است که سر پائین ان با زائدهای اهنی به گلویسنگِ گَردانِ اسیا وصل است. مردم خواف و روستاهای پیرامون ان چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شکاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» یا «دَرْباد» مینامند.
در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، اسبادهایی ساختهاند که محور چرخ بادهای پروانهای انها افقی است و با چرخ دندهای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان اسیا متصل است، میپیوندد[۱].
اندیشه بهرهگیری از نیروی باد در گرداندن سنگ اسیا، نخستین بار در میان مردم مشرق زمین پدید امد. برخی، ایرانیان را مخترع و سازنده اسباد دانستهاند. بنابر گزارشهایتاریخیاز سدههای نخستین اسلامی، پیشینه اسیای بادی در ایران به پیش از دوره اسلامی میرسد[۲]. ظاهراً سیستانی ها نخستین ایرانیانی بودند که از نیروی باد در گرداندن چرخهایا سیا استفاده میکردهاند. نویسنده تاریخ سیستان مینویسد: زمانیکه مردم بیشتر نقاط ایران با اسیاهای دستی، ابی غلات و حبوبات را خرد و ارد میکردند، مردم سیستان از اسی برای اس کردن و بالا کشیدن اب از چاه استفاده میکردند[۳].
ظاهراً در اغاز چرخ باد اسیاهای سیستانی در زیر سنگهای اسیا کار گذاشته شدند و بعداً در بالایانها. بنابر نوشته دمشقی(د 727 ق / 1327 م) مردم سیستان بر روی تپّه یا برجی از برجهای دژ، اتاقکی بر روی اتاقکی دیگر بنا مینهادند، و در اتاقک بالا سنگهای اسیا و در اتاقک زیرین چرخ پره اسیا را میگذاردند. وقتی که باد چرخ را میگرداند، سنگ اسیا نیز به گردش در میامد. (← طرح اسباد، برگرفته از نخبه الدهر)[۴]. برخی از نویسندگان نیز مردم خراسان را در صنعت اسبادسازی و استفاده از ان همراه و شریک سیستانی ها دانستهاند[۵]. زکریای قزوینی در وصف هرات و شگفتیهای این شهر مهم خراسان در سده 7 ق / 13 م) از اسبادهای ان یاد میکند[۶]. هنوز هم در برخی روستاهای بخش شرقی ایران و هرات اسبادها به کارند. بنابر گزارشی در 1342ش، از 75 دستگاه اسیای بادی در روستاینِه سیستان، 50 دستگاه کار میکردهاند[۷]. در1347ش، از 35 اسباد در نِشْتِفان خواف، 30 دستگاه هنوز فعّال بودند[۸].
صنعت اسبادسازی احتمالاً از ایران به سرزمینهای دیگر جهان رفت. نخست برخی کشورهای اسلامی، مانند ترکیه عثمانی و مصر، و سپس برخی کشورهای اروپایی، که با مردم سرزمینهای اسلامی ارتباط داشتند، فن و شیوه ساختن و به کار بردن اسباد را از ایران و مسلمانان فراگرفتند[۹]. این نوع اسیاها را تا اواخر سده 8 ق / اوایل 15 م در این سرزمینها «اسیا تُرکی» مینامیدند[۱۰].
مآخذ
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی
- ↑ پژوهشهای میدانی مؤلف.
- ↑ مسعودی، ابوالحسن علیبن حسین. مروج الذهب. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356، 1/677.
- ↑ تاریخ سیستان. به کوشش ملکالشعرای بهار، تهران: زوار، 1339، ص 12.
- ↑ دمشقی، محمد بن ابیطالب. نخبه الدهر. ترجمه حمید طبیبیان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، 1357، ص 308-311.
- ↑ حبیبی، عبدالحی. تاریخ افغانستان بعد از اسلام. کابل: انجمن تاریخ افغانستان، 1345، ص 470.
- ↑ قزوینی، زکریا بن محمد. اثارالبلاد. بیروت: 1380ق، ص 481. نیزنک: لسترنج، گای. سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: مرکز انتشارات علمیو فرهنگی، 1364، ص 435.
- ↑ Wulf, Hans E. The Traditional Crafts of Persia. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 286.
- ↑ پژوهشهای میدانی مؤلف.
- ↑ یادداشت مؤلف.
- ↑ روسو، پییر. تاریخ صنایع و اختراعات. ترجمه حسن صفاری. تهران: امیرکبیر، 1358، ص 139. تلخیص: بلوکباشی، علی. «اسیایبادی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/374-376.