کاغذ: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''کاغذ،''' ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است<ref>معين، محمد. '''''فرهنگ فارسي'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. گفتهاند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشتهاند که اصل آن را میباید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است<ref>مايلهروي، نجيب. '''''كتابآرايیدر تمدن اسلامي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372، ص 736.</ref>. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقهای نازک که از خمیر کردن خردههای مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته میشود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده میشود و ماده کاغذ را تشکیل میدهد. شواهد و دلایل باستانشناسی نشان میدهد که آدمی از زمانهای قبل در پی یافتن راههایی بوده است که مقاصد و اندیشههای خود را بر آنها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آنها استفاده میشد<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''آشنايیبا چاپ و نشر'''''. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.</ref>. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخهنویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبودهاند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده میکردهاند<ref name=":0">مايلهروي، نجيب. '''''كتابآرايیدر تمدن اسلامي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372،ص 737.</ref>. پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عدهای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آنجا به سرزمینهای دیگر نیز رسید<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''مبانینشر كتاب'''''. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.</ref>. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانههای کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت<ref name=":0" />. از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ كُنان معروف بوده است<ref name=":1">مصاحب، غلامحسين. '''''دايرهالمعارف فارسي'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. مهمترين كاغذهايی كه پس از ورود كاغذ به ايران توليد شد، عبارت است از: كاغذ فرعوني: از انواع كاغذهای ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم | '''کاغذ،''' ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است<ref>معين، محمد. '''''فرهنگ فارسي'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. گفتهاند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشتهاند که اصل آن را میباید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است<ref>مايلهروي، نجيب. '''''كتابآرايیدر تمدن اسلامي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372، ص 736.</ref>. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقهای نازک که از خمیر کردن خردههای مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته میشود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده میشود و ماده کاغذ را تشکیل میدهد. شواهد و دلایل باستانشناسی نشان میدهد که آدمی از زمانهای قبل در پی یافتن راههایی بوده است که مقاصد و اندیشههای خود را بر آنها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آنها استفاده میشد<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''آشنايیبا چاپ و نشر'''''. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.</ref>. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخهنویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبودهاند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده میکردهاند<ref name=":0">مايلهروي، نجيب. '''''كتابآرايیدر تمدن اسلامي'''''. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372،ص 737.</ref>. پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عدهای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آنجا به سرزمینهای دیگر نیز رسید<ref>آذرنگ، عبدالحسين. '''''مبانینشر كتاب'''''. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.</ref>. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانههای کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت<ref name=":0" />. | ||
از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ كُنان معروف بوده است<ref name=":1">مصاحب، غلامحسين. '''''دايرهالمعارف فارسي'''''. ذيل «كاغذ».</ref>. مهمترين كاغذهايی كه پس از ورود كاغذ به ايران توليد شد، عبارت است از: | |||
كاغذ فرعوني: از انواع كاغذهای ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجری رواج داشت و اين نوع كاغذ با پاپيروس مصری رقابت ميكرد. | |||
كاغذ جعفري: از جمله كاغذهای خراسانی در زمان برمكيان ساخته ميشد و به جعفر برمكی منسوب است. | |||
كاغذ سمرقندي: نوعی كاغذ خوب و بسيار نيكو بود كه در سمرقند ساخته و به بيشتر شهرهای اسلامی صادر ميشد. | |||
كاغذ طاهري: از كاغذهای خراسانی و منسوب به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان است. | |||
كاغذ طلحي: نوعی كاغذ خراسانی كه به طلحه بن طاهر منسوب است. | |||
كاغذ سلطاني: نوعی كاغذ كه به دليل مرغوب بودنش به اين نام شهرت يافته بود. برخی معتقدند به سبب قطع آن به اين نام معروف شده است. | |||
كاغذ خطايی يا ختايي: نوعی كاغذ كه در ختا ساخته ميشد و كاغذيان و كاتبان خراسانی با آن آشنا بودند و از آن استفاده ميكردند. اين نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چينی معروف بود. | |||
كاغذ خراساني: كاغذهايی از كتان كه در خراسان ساخته ميشد. ابن نديم ميگويد كه اين كاغذها در زمان امويان و به قولی در عهد بنيعباس رواج يافته است. | |||
كاغذ خونجي: نوعی كاغذ ايرانی بود كه در خونا يا خونج از شهرهای آذربايجان ساخته ميشد. | |||
كاغذ مأموني: ظاهراً از كاغذهای خراسانی بود كه به روزگار مأمون خليفه ساخته ميشده است. | |||
كاغذ منصوري: گونهای از كاغذهای خراسانی كه به منصور كاغذی(د423ق/ 1031م) از اهالی سمرقند منسوب بوده است<ref>مزيناني، علي. '''''كتابخانه''''' '''''و''''' '''''كتابداري'''''. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.</ref>. | |||
اين نوع كاغذها در بسياری از شهرهای ايران استفاده ميشدند تا اينكه برای توليد كاغذ تحرير و چاپ و انواع ديگر آن در 1346 شركتی به نام شركت سهامی كاغذ پارس تشكيل و در هفت تپه خوزستان اقدام به تأسيس كارخانه كاغذسازی كرد<ref name=":1" />، كه از تفاله نيشكر، كاغذ چاپ و تحرير توليد ميكند. كارخانههای ديگری نيز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگلهای شمال ايران، چوب صنوبر، تفاله نيشكر و كاغذهای باطله، كاغذهای چاپ و تحريری توليد ميكند. همچنين طرحهايی برای بازيافت كاغذ از مواد مصرف شده و زايد در دست بررسی است. ايران امكانات لازم را برای خودكفايی در توليد كاغذ دارد و اگر بخواهد نيازهای خود را با توليد داخلیو بدون واردات از كشورهای ديگر تأمين كند، خواستهاش با احداث چند كارخانه كاغذسازی به خوبی تأمين خواهد شد. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
* [[مُلَطّفه]] | |||
* [[کتاب]] | |||
* [[اخبار]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
نسخهٔ ۷ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۴
کاغذ، ابزاری برای نوشتن، کتابت، و ثبت اندیشه. این اصطلاح از واژه چینی ku-chih, kok, ci, به معنی پوست درخت توت آمده است[۱]. گفتهاند که اصل این کلمه چینی است و نیز پنداشتهاند که اصل آن را میباید در ترکی جست. اصل آن هر چه باشد این نکته مسلم است که کاغذ از طریق زبان و فرهنگ فارسی به عربی رفته و به صورت کاغذ (جمع آن کواغذ) تعریب شده است[۲]. کاغذ نوعی بافته گیاهی و ورقهای نازک که از خمیر کردن خردههای مواد گیاهی مانند پوست و چوب درخت، پارچه و پنبه ساخته میشود. در واقع الیاف گیاهی در روند خاصی از تولید از هم جدا و سپس در مرحله تولید خمیر به صورت دیگری تشکیل و فشرده میشود و ماده کاغذ را تشکیل میدهد. شواهد و دلایل باستانشناسی نشان میدهد که آدمی از زمانهای قبل در پی یافتن راههایی بوده است که مقاصد و اندیشههای خود را بر آنها ثبت و ضبط کند و انتقال دهد. پیش از اختراع کاغذ، برای نوشتن از موادی مانند سنگ، لوح گلی، استخوان پوست، چرم، برگ درخت و مانند آنها استفاده میشد[۳]. پیش از نیمه نخست سده 2ق، کاتبان و نسخهنویسان در جهان اسلام با کاغذ آشنا نبودهاند و عموماً برای کتابت و نوشتن، ایرانیان از پوست حیواناتی چون گاومیش و گوسفند استفاده میکردهاند[۴]. پس از ظهور اسلام و گسترش مرزهای اسلامی در 133ق/ 751م نبردی میان مسلمانان و چینیان در نزدیکی سمرقند روی داد و عدهای از چینیان که کاغذساز بودند اسیر شدند؛ مسلمانان فن کاغذسازی را از همین اسیران آموختند و صنعت کاغذ در شهر سمرقند پا گرفت و این شهر به مرکز کاغذسازی تمدن اسلامی تبدیل شد و این صنعت از آنجا به سرزمینهای دیگر نیز رسید[۵]. دیری نپایید که در شهرهای بزرگ خراسان کارخانههای کاغذسازی به راه افتاد و کاغذهای خراسانی به دیگر شهرهای اسلامی رسید و در دیگر بلاد اسلامی به تبع خراسانیان کاغذسازی رونق گرفت[۴].
از مشهورترین شهرهای ایران که در کاغذسازی شهرت داشته، خونا یا خونج بوده که در زمان یاقوت حموی (د 626ق/ 1228م) به كاغذ كُنان معروف بوده است[۶]. مهمترين كاغذهايی كه پس از ورود كاغذ به ايران توليد شد، عبارت است از:
كاغذ فرعوني: از انواع كاغذهای ساخت خراسان بود كه تا قرن پنجم هجری رواج داشت و اين نوع كاغذ با پاپيروس مصری رقابت ميكرد.
كاغذ جعفري: از جمله كاغذهای خراسانی در زمان برمكيان ساخته ميشد و به جعفر برمكی منسوب است.
كاغذ سمرقندي: نوعی كاغذ خوب و بسيار نيكو بود كه در سمرقند ساخته و به بيشتر شهرهای اسلامی صادر ميشد.
كاغذ طاهري: از كاغذهای خراسانی و منسوب به طاهر دوم از امرای طاهری خراسان است.
كاغذ طلحي: نوعی كاغذ خراسانی كه به طلحه بن طاهر منسوب است.
كاغذ سلطاني: نوعی كاغذ كه به دليل مرغوب بودنش به اين نام شهرت يافته بود. برخی معتقدند به سبب قطع آن به اين نام معروف شده است.
كاغذ خطايی يا ختايي: نوعی كاغذ كه در ختا ساخته ميشد و كاغذيان و كاتبان خراسانی با آن آشنا بودند و از آن استفاده ميكردند. اين نوع كاغذ در جهان اسلام به نام كاغذ چينی معروف بود.
كاغذ خراساني: كاغذهايی از كتان كه در خراسان ساخته ميشد. ابن نديم ميگويد كه اين كاغذها در زمان امويان و به قولی در عهد بنيعباس رواج يافته است.
كاغذ خونجي: نوعی كاغذ ايرانی بود كه در خونا يا خونج از شهرهای آذربايجان ساخته ميشد.
كاغذ مأموني: ظاهراً از كاغذهای خراسانی بود كه به روزگار مأمون خليفه ساخته ميشده است.
كاغذ منصوري: گونهای از كاغذهای خراسانی كه به منصور كاغذی(د423ق/ 1031م) از اهالی سمرقند منسوب بوده است[۷].
اين نوع كاغذها در بسياری از شهرهای ايران استفاده ميشدند تا اينكه برای توليد كاغذ تحرير و چاپ و انواع ديگر آن در 1346 شركتی به نام شركت سهامی كاغذ پارس تشكيل و در هفت تپه خوزستان اقدام به تأسيس كارخانه كاغذسازی كرد[۶]، كه از تفاله نيشكر، كاغذ چاپ و تحرير توليد ميكند. كارخانههای ديگری نيز در شمال كشور احداث شده است كه از چوب جنگلهای شمال ايران، چوب صنوبر، تفاله نيشكر و كاغذهای باطله، كاغذهای چاپ و تحريری توليد ميكند. همچنين طرحهايی برای بازيافت كاغذ از مواد مصرف شده و زايد در دست بررسی است. ايران امكانات لازم را برای خودكفايی در توليد كاغذ دارد و اگر بخواهد نيازهای خود را با توليد داخلیو بدون واردات از كشورهای ديگر تأمين كند، خواستهاش با احداث چند كارخانه كاغذسازی به خوبی تأمين خواهد شد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ معين، محمد. فرهنگ فارسي. ذيل «كاغذ».
- ↑ مايلهروي، نجيب. كتابآرايیدر تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372، ص 736.
- ↑ آذرنگ، عبدالحسين. آشنايیبا چاپ و نشر. تهران: سمت، 1375، ص 109، 111، 112.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ مايلهروي، نجيب. كتابآرايیدر تمدن اسلامي. مشهد: آستان قدس رضوي، 1372،ص 737.
- ↑ آذرنگ، عبدالحسين. مبانینشر كتاب. تهران: سمت، 1381، ص 138- 139.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ مصاحب، غلامحسين. دايرهالمعارف فارسي. ذيل «كاغذ».
- ↑ مزيناني، علي. كتابخانه و كتابداري. تهران: سمت، 1379، ص 46- 47.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
میترا صمیعی