الفبا: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۵۱

الفبا، مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری که بر پایه واج‌های زبانی معین نظم یافته باشد. کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان رایج در دوره هخامنشی را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن‌ندیم در الفهرست، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نامه دبیریه اشاره کرده است^[۱]. امروزه از میان آن‌ها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آن‌ها تحریر می‌شده عبارت‌اند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آن‌ها فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است.

1. خط میخی فارسی باستان. این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد^[۲].

2. خط اوستا. این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر اوستای بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌‌شد. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد^[۳].

3. خط پهلوی. این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود. نوع کتیبه‌ای آن تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. زبور پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است^[۴].

4. خط فارسی نو. خطی است که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به کار می‌‌رود در واقع خطی برگرفته از خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری «پ، چ، ژ، گ» بود که در خط عربی وجود نداشت. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.

مآخذ:

1. ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. الفهرست. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.

2. Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12.

3. Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129.

4. فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387.

سعید عریان

تلخیص نرگس نشاط

↑ ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. الفهرست. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.
↑ Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12
↑ Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129
↑ فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387

[1] ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. الفهرست. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.

[2] Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12

[3] Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129

[4] فریدریش، یوهانس. تاریخ خط‌های جهان. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''الفبا،''' مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری که بر پایه واج‌های زبانی معین نظم یافته باشد. کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان رایج در دوره هخامنشی را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن‌ندیم در ''الفهرست''، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نامه دبیریه اشاره کرده است.<sup>1</sup> امروزه از میان آن‌ها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آن‌ها تحریر می‌شده عبارت‌اند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آن‌ها فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است.
+'''الفبا،''' مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری که بر پایه واج‌های زبانی معین نظم یافته باشد. کهن‌ترین سند مکتوب در زبان‌های ایرانی به دوره هخامنشی تعلق دارد. از این رو، خط فارسی باستان رایج در دوره هخامنشی را باید کهن‌ترین خط ایرانی به شمار آورد. ابن‌ندیم در ''الفهرست''، به نقل از ابن‌مقفّع، به انواع گوناگون خطوطی که در میان ایرانیان رواج داشته با نام‌هایی چون دین دبیریه، ویش دبیریه، کشتج، نیم‌کشتج، شاه دبیریه، هام دبیریه، و نامه دبیریه اشاره کرده است<ref>ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. '''''الفهرست'''''. به کوش رضا تجدد، تهران: مکتبه ‌الاسدی و مکتبه الجعفری، 1350، ص15- 16.</ref>. امروزه از میان آن‌ها تنها دو خط اوستا و پهلوی برای ما قابل شناسایی است. در مجموع، خطوط رایج در ایران که در دوره باستان، میانه، و نو، اسناد و مدارک متعلق به زبان‌های گوناگون ایرانی به آن‌ها تحریر می‌شده عبارت‌اند از: خط فارسی باستان، عیلامی، اکدی، اوستا، پهلوی، پارتی، عبری آرامی، سریانی، یونانی، سغدی، مانوی، و فارسی نو که مهم‌ترین آن‌ها فارسی باستان، اوستا، پهلوی، و فارسی نو است.
-'''1.  خط میخی فارسی باستان.''' این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد.<sup>2</sup>
+'''1.  خط میخی فارسی باستان.''' این خط، که همه کتیبه‌های هخامنشی با آن تحریر شده، خطی هجایی است که در مجموع 36 نشانه نوشتاری، 5 نشانه واژه‌نگار، و 2 نشانه جداکننده واژه‌ها از یکدیگر را در بردارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. از 36 نشانه نوشتاری، 3 نشانه به سه واکه، و 33 نشانه دیگر به هجاها اختصاص دارد<ref>Kent, Roland G. Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon. New Hawen: American Oriental Society, 1953, P. 11- 12</ref>.
-'''2.  خط اوستا.''' این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر ''اوستای'' بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌‌شد. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد.<sup>3</sup>
+'''2.  خط اوستا.''' این خط کاملاً واجنگار در دوره ساسانیان برای تحریر ''اوستای'' بازمانده و بر پایه خط پهلوی ابداع شد و از راست به چپ نوشته می‌‌شد. این خط در مجموع دارای 46 نشانه نوشتاری است که از آن میان 14 نشانه به واکه‌ها و 32 نشانه دیگر به همخوان‌ها اختصاص دارد<ref>Nyberg, Henrik Samuel. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otlo Harrassowitz, 1964: 129</ref>.
-'''3.  خط پهلوی.''' این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود. نوع کتیبه‌ای آن تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. ''زبور'' پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است.<sup>4</sup>
+'''3.  خط پهلوی.''' این خط، با دو گونه پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای، خطی است که آثار بازمانده از زبان فارسی میانه غربی جنوبی یعنی زبان دوره ساسانیان، اعم از کتاب و کتیبه، به آن تحریر شده است. نوع کتابی این خط که در مجموع دارای 14 نشانه نوشتاری است از راست به چپ نوشته می‌شود. نوع کتیبه‌ای آن تنها چند نشانه نوشتاری بیشتر از نوع کتابی دارد. ''زبور'' پهلوی نیز با خطی بر پایه خط پهلوی به تحریر در آمده است<ref>فریدریش، یوهانس. '''''تاریخ خط‌های جهان'''''. ترجمه فیروز رفاهی، تهران: دنیا، 1368، ص 387</ref>.
 '''4.  خط فارسی نو.''' خطی است که در حال حاضر برای نوشتار زبان فارسی به کار می‌‌رود در واقع خطی برگرفته از خط عربی است که با تغییرات اندکی به خدمت این زبان درآمده است. این خط پس از فروپاشی سلسله ساسانی جایگزین خط پهلوی شد. تغییری که از سوی ایرانیان در این خط داده شد افزودن چهار نشانه نوشتاری «پ، چ، ژ، گ» بود که در خط عربی وجود نداشت. این خط در مجموع دارای 32 نشانه نوشتاری است.