تاتی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « '''تاتي/ tāti/ ،''' به دو گروهِ زباني مختلف از خانوادة زبانهاي ايراني اطلاق ميشود، يكي از شاخة جنوب غربي<sup>1</sup> كه در بخشهايي از جمهوري آذربايجان و مناطقي از جمهوري داغستان رايج است<sup>2</sup> و ديگري از شاخة شمال غربي كه در مناطقي از شمال غرب اير...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''تاتی/ tāti/ ،''' به دو گروهِ زبانی مختلف از خانوادة زبانهای ایرانی اطلاق میشود، یکی از شاخة جنوب غربی<sup>1</sup> که در بخشهایی از جمهوری آذربایجان و مناطقی از جمهوری داغستان رایج است<sup>2</sup> و دیگری از شاخة شمال غربی که در مناطقی از شمال غرب ایران<sup>3</sup> در محیطی ترک زبان<sup>4</sup> به آن تکلم میشود. این دو گروه با یکدیگر تفاوتهای بنیادینی دارند. | ||
«تات» | «تات» واژهای ترکی است به معنای «بیگانگان مقیم در سرزمین ترکها».<sup>5</sup> مطابق «دیوان لغات الترک» (454 هـ.ش، 1075م)، این واژه ابتدا به ایرانیانی که در بین ترکها زندگی میکردهاند، اطلاق میشده<sup>6</sup> و معنایی تحقیرآمیز داشته است.<sup>7</sup> واژة «تات» امروزه پس از تحول معنایی به گروههایی از مردم ایرانی ـ نژاد، در داخل و خارج از ایران گفته میشود که به تاتی تکلم میکنند.<sup>8</sup> در داخل مرزهای ایران، تاتی نام گروهی از گویشهای مرکزی است که از یک سو با سمنانی و از سوی دیگر با تالشی ارتباط دارند.<sup>9</sup> دربارة ریشه و منشاء تاتی اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را بازماندة زبان کهن آذری میدانند که به اعتقاد آنان تا پیش از ورود ترکان به آذربایجان و تسلط زبان ترکی، زبان مردم آن دیار بوده است<sup>10</sup> و به همین اعتبار در برخی منابع تحت عنوان گویشهای آذری به این دسته گویشها اشاره شده است<sup>11</sup> و گروهی نیز پیرامون درستی آن در مورد تمام گویشهای تاتی تردید دارند.<sup>12</sup> برخی دیگر تاتی را با زبان «پهلوی اصیل»*مرتبط میدانند که در قرن چهاردهم میلادی (اواخر قرن هفتم و در قرن هشتم هجری) در زنجان رواج داشته است.<sup>13</sup> آمار دقیقی از جمعیت تاتها در دست نیست<sup>14</sup> اما در بعضی منابع شمار تاتهای ساکن ایران000/220 نفر دانسته شده است.<sup>15</sup> تاتی ایران فاقد خط و کتابت است<sup>16</sup> و از میان دیگر گونههای تاتی، تاتیِ داغستان دارای الفبای سیریلی**<sup>17</sup> و متون مکتوب نسبتاً فراوانی است.<sup>18</sup> برخی از صاحب نظران تاتی ایران را بسته به محل رواج به دو گونة شمالی و جنوبی تقسیم کردهاند و گویشهای رایج در جنوب و جنوب غربی قزوین را تاتیِ جنوبی و سایر گویشها را تاتیِ شمالی نامیدهاند.<sup>19</sup> در تقسیمبندی دیگری، این گویشها تحت عنوان گویشهای آذری که در محل به تاتی موسوم هستند به پنج دسته تقسیم شدهاند. این تقسیمبندی نواحی مهم رواج تاتی ایران را نیز نشان میدهد: | ||
«الف. | «الف. گویشهای شمال غربی رایج در هرزند و دزمار: هرزنـ (ـد) ی و کرینگانی؛ | ||
ب. | ب. گویشهای شمال شرقی رایج در خلخال و طارم: شالی، کجلی، هزاررودی و غیره؛ | ||
ج. | ج. گویشهای جنوبی رایج در جنوب قزوین: تاکستانی، چالی، سگزآبادی، اشتهاردی و غیره؛ | ||
د. | د. گویشهای جنوب غربی رایج در جنوب غرب [[زنجان]]: خوئینی، و غیره؛ | ||
هـ. | هـ. گویشهای جنوب شرقی رایج در شمال شرق قزوین: رودباری، الموتی و غیره.»<sup>20</sup> | ||
گویشهای تاتی رایج در ایران کمتر مورد مطالعه قرار گرفتهاند.<sup>21</sup> این گویشها با یکدیگر تفاوتهای زیادی دارند. برخی ویژگیهای ساختاری آنها عبارتند از: همخوانهای گویشهای تاتی به جز یک مورد استثناء (یعنی همخوان سایشیِ نرمکامیِ لبی شده /ّ×/ که در گویش چالی دیده میشود) همان همخوانهای زبان فارسی است، اما واکههای گویش هر منطقه با منطقة مجاور متفاوت است و تنوع نشان میدهد.<sup>22</sup> این گویشها دارای دو شمار مفرد و جمع هستند<sup>23</sup> و شمار جمع در آنها پسوندهای مختلفی دارد، به عنوان نمونه:<sup>24</sup> | |||
هرزندی: yæn- oy معادل فارسی: «زنان» | |||
کرینگانی: yæn- inde معادل فارسی: «زنان» | |||
چالی: qóč- e معادل فارسی: «قوچها» | |||
تاکستانی: qóč- ón معادل فارسی: «قوچها» | |||
در | در گویشهای تاتی گروه جنوبی اسم و فعل تمایز جنس دارد.<sup>25</sup> علاوه بر این، تمایز جنس دست کم در گویشهای کجلی و هزاررودی از گروه شمالی نیز دیده میشود،<sup>26</sup> هر چند برخی آن را ویژگی تمامی گویشهای تاتی دانستهاند.<sup>27</sup> در ترکیبهای اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و در ترکیبهای وصفی، صفت قبل از موصوف و هر یک پایانة خاص خود را دارد. به عنوان مثال:<sup>28</sup> | ||
هرزندی: hæsæn – i keteb معادل فارسی: کتابِ حسن | |||
کرینگانی: čuk- æ mert معادل فارسی: مردِ خوب | |||
یکی از ویژگیهای بارز گویشهای تاتی، استفادة مکرر از حروف اضافة پسین* (حروف اضافهای که پس از گروه اسمی واقع میشوند) دانسته شده است. تعداد حروف اضافة پیشین** (حروف اضافهای که پیش از گروه اسمی میآیند) در این گویشها کم است و بیشتر منشاء قرضی دارند.<sup>29</sup> گویشوران تاتی اغلب به ترکی نیز تسلط دارند<sup>30 و 31</sup> و همین امر، در کنار تأثیرپذیری روزافزون گویشهای تاتی از زبان فارسی که به دلیل توسعة رسانههای گروهی رخ میدهد، این گویشها را در معرض خطر نابودی قرار داده است. | |||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1. بازن، مارسل. '''''طالش | 1. بازن، مارسل. '''''طالش منطقهای قومی در شمال ایران'''''. ترجمة مظفرامین فرشچیان، 2ج، مشهد: 1367، آستان قدس رضوی، ص437. | ||
2. | 2. ارانسکی، یوسیف م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمة علیاشرف صادقی، تهران: 1378، سخن، ص137. | ||
3. Minorsky, v. 1987, "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H. A. R. Gibb and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 698. | 3. Minorsky, v. 1987, "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H. A. R. Gibb and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 698. | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
6. Ibid, p. 698. | 6. Ibid, p. 698. | ||
7. دهخدا، | 7. دهخدا، علیاکبر. '''''لغتنامة دهخدا'''''. تهران: 1377، مؤسسة لغتنامة دهخدا، ج4، ص6109. | ||
8. مصاحب، | 8. مصاحب، غلامحسین. '''''دایرةالمعارف فارسی'''''. تهران: 1345، فرانکلین، ج1، ص589. | ||
9. همان، ص595. | 9. همان، ص595. | ||
10. | 10. کسروی، احمد. '''''آذری یا زبان باستان آذربایجان'''''. تهران: 2535، نشر و پخش کتاب، ص33. | ||
11. | 11. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران'''''»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83- 1382، ققنوس، ص489. | ||
12. | 12. یارشاطر، احسان. '''''زبانها و لهجههای ایرانی'''''. ضمیمة مجلة دانشکدة ادبیات، 1336، شمارة 1 و 2، ص29. | ||
13. Minorsky, V. 1987. "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936.''''' Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699. | 13. Minorsky, V. 1987. "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936.''''' Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699. | ||
14. | 14. عبدلی، علی. '''''فرهنگ تاتی و تالشی'''''. بندرانزلی: 1363، دهخدا، ص1. | ||
15. Asher, R. E. 1994. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of the World's Languages'''''. New York: Routledge, p. 205. | 15. Asher, R. E. 1994. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of the World's Languages'''''. New York: Routledge, p. 205. | ||
16. | 16. رحمانی، جبار. «تاریخ زبانی ـ فرهنگی تاتها»، پایاننامة منتشرنشدة کارشناسی ارشد در رشتة انسانشناسی، دانشگاه تهران، 1382، دانشکدة علوم اجتماعی، ص108. | ||
17. Campbell, George L. 2000. "Tat", '''''compendium of the World΄s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, p. 1619. | 17. Campbell, George L. 2000. "Tat", '''''compendium of the World΄s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, p. 1619. | ||
18. | 18. ارانسکی، ای. م. '''''مقدمة فقهاللغة ایرانی'''''. ترجمة کریم کشاورز، تهران: 1379، انتشارات پیام، ص316. | ||
19. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", '''''Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky.''''' Edited by: M. Minovi and I. Afshar, Tehran: Tehran University, p. 221- 2. | 19. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", '''''Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky.''''' Edited by: M. Minovi and I. Afshar, Tehran: Tehran University, p. 221- 2. | ||
20. | 20. لکوک، پیر. 1383- 1382. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص490- 489. | ||
21. Minorsky, V. 1987. "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699. | 21. Minorsky, V. 1987. "Tat", '''''First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699. | ||
22. | 22. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران'''''»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص 496. | ||
23. | 23. ویندفور، گرنوت ل. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص428. | ||
24. | 24. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص497- 496. | ||
25. Yarshater, Ehsan. 1969, '''''A Grammar of Southern Tati Dialects'''''. Paris: The Havge, p. 205. | 25. Yarshater, Ehsan. 1969, '''''A Grammar of Southern Tati Dialects'''''. Paris: The Havge, p. 205. | ||
26. | 26. لکوک، پیر«گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو'''''. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: . 1383- 1382، ققنوس، ص496. | ||
27. | 27. ویندفور، گرنوت ل. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص427. | ||
28. | 28. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو.''''' ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص497. | ||
29. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", '''''Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky.''''' Tehran: Tehran University, p. 221. | 29. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", '''''Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky.''''' Tehran: Tehran University, p. 221. | ||
30. | 30. ذکاء، یحیی. '''''گویش''''' '''''کرینگان'''''. تهران: 1332، سینا، ص5. | ||
31. آلاحمد، جلال. ''''' | 31. آلاحمد، جلال. '''''تاتنشینهای بلوکزهرا'''''. تهران: امیرکبیر، ص17. | ||
----. pure Pahlavi* | ----. pure Pahlavi* | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۶
تاتی/ tāti/ ، به دو گروهِ زبانی مختلف از خانوادة زبانهای ایرانی اطلاق میشود، یکی از شاخة جنوب غربی1 که در بخشهایی از جمهوری آذربایجان و مناطقی از جمهوری داغستان رایج است2 و دیگری از شاخة شمال غربی که در مناطقی از شمال غرب ایران3 در محیطی ترک زبان4 به آن تکلم میشود. این دو گروه با یکدیگر تفاوتهای بنیادینی دارند.
«تات» واژهای ترکی است به معنای «بیگانگان مقیم در سرزمین ترکها».5 مطابق «دیوان لغات الترک» (454 هـ.ش، 1075م)، این واژه ابتدا به ایرانیانی که در بین ترکها زندگی میکردهاند، اطلاق میشده6 و معنایی تحقیرآمیز داشته است.7 واژة «تات» امروزه پس از تحول معنایی به گروههایی از مردم ایرانی ـ نژاد، در داخل و خارج از ایران گفته میشود که به تاتی تکلم میکنند.8 در داخل مرزهای ایران، تاتی نام گروهی از گویشهای مرکزی است که از یک سو با سمنانی و از سوی دیگر با تالشی ارتباط دارند.9 دربارة ریشه و منشاء تاتی اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را بازماندة زبان کهن آذری میدانند که به اعتقاد آنان تا پیش از ورود ترکان به آذربایجان و تسلط زبان ترکی، زبان مردم آن دیار بوده است10 و به همین اعتبار در برخی منابع تحت عنوان گویشهای آذری به این دسته گویشها اشاره شده است11 و گروهی نیز پیرامون درستی آن در مورد تمام گویشهای تاتی تردید دارند.12 برخی دیگر تاتی را با زبان «پهلوی اصیل»*مرتبط میدانند که در قرن چهاردهم میلادی (اواخر قرن هفتم و در قرن هشتم هجری) در زنجان رواج داشته است.13 آمار دقیقی از جمعیت تاتها در دست نیست14 اما در بعضی منابع شمار تاتهای ساکن ایران000/220 نفر دانسته شده است.15 تاتی ایران فاقد خط و کتابت است16 و از میان دیگر گونههای تاتی، تاتیِ داغستان دارای الفبای سیریلی**17 و متون مکتوب نسبتاً فراوانی است.18 برخی از صاحب نظران تاتی ایران را بسته به محل رواج به دو گونة شمالی و جنوبی تقسیم کردهاند و گویشهای رایج در جنوب و جنوب غربی قزوین را تاتیِ جنوبی و سایر گویشها را تاتیِ شمالی نامیدهاند.19 در تقسیمبندی دیگری، این گویشها تحت عنوان گویشهای آذری که در محل به تاتی موسوم هستند به پنج دسته تقسیم شدهاند. این تقسیمبندی نواحی مهم رواج تاتی ایران را نیز نشان میدهد:
«الف. گویشهای شمال غربی رایج در هرزند و دزمار: هرزنـ (ـد) ی و کرینگانی؛
ب. گویشهای شمال شرقی رایج در خلخال و طارم: شالی، کجلی، هزاررودی و غیره؛
ج. گویشهای جنوبی رایج در جنوب قزوین: تاکستانی، چالی، سگزآبادی، اشتهاردی و غیره؛
د. گویشهای جنوب غربی رایج در جنوب غرب زنجان: خوئینی، و غیره؛
هـ. گویشهای جنوب شرقی رایج در شمال شرق قزوین: رودباری، الموتی و غیره.»20
گویشهای تاتی رایج در ایران کمتر مورد مطالعه قرار گرفتهاند.21 این گویشها با یکدیگر تفاوتهای زیادی دارند. برخی ویژگیهای ساختاری آنها عبارتند از: همخوانهای گویشهای تاتی به جز یک مورد استثناء (یعنی همخوان سایشیِ نرمکامیِ لبی شده /ّ×/ که در گویش چالی دیده میشود) همان همخوانهای زبان فارسی است، اما واکههای گویش هر منطقه با منطقة مجاور متفاوت است و تنوع نشان میدهد.22 این گویشها دارای دو شمار مفرد و جمع هستند23 و شمار جمع در آنها پسوندهای مختلفی دارد، به عنوان نمونه:24
هرزندی: yæn- oy معادل فارسی: «زنان»
کرینگانی: yæn- inde معادل فارسی: «زنان»
چالی: qóč- e معادل فارسی: «قوچها»
تاکستانی: qóč- ón معادل فارسی: «قوچها»
در گویشهای تاتی گروه جنوبی اسم و فعل تمایز جنس دارد.25 علاوه بر این، تمایز جنس دست کم در گویشهای کجلی و هزاررودی از گروه شمالی نیز دیده میشود،26 هر چند برخی آن را ویژگی تمامی گویشهای تاتی دانستهاند.27 در ترکیبهای اضافی، مضافالیه قبل از مضاف میآید و در ترکیبهای وصفی، صفت قبل از موصوف و هر یک پایانة خاص خود را دارد. به عنوان مثال:28
هرزندی: hæsæn – i keteb معادل فارسی: کتابِ حسن
کرینگانی: čuk- æ mert معادل فارسی: مردِ خوب
یکی از ویژگیهای بارز گویشهای تاتی، استفادة مکرر از حروف اضافة پسین* (حروف اضافهای که پس از گروه اسمی واقع میشوند) دانسته شده است. تعداد حروف اضافة پیشین** (حروف اضافهای که پیش از گروه اسمی میآیند) در این گویشها کم است و بیشتر منشاء قرضی دارند.29 گویشوران تاتی اغلب به ترکی نیز تسلط دارند30 و 31 و همین امر، در کنار تأثیرپذیری روزافزون گویشهای تاتی از زبان فارسی که به دلیل توسعة رسانههای گروهی رخ میدهد، این گویشها را در معرض خطر نابودی قرار داده است.
مآخذ:
1. بازن، مارسل. طالش منطقهای قومی در شمال ایران. ترجمة مظفرامین فرشچیان، 2ج، مشهد: 1367، آستان قدس رضوی، ص437.
2. ارانسکی، یوسیف م. زبانهای ایرانی. ترجمة علیاشرف صادقی، تهران: 1378، سخن، ص137.
3. Minorsky, v. 1987, "Tat", First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H. A. R. Gibb and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 698.
4. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky. Tehran: Tehran University, p. 221.
5. Minorsky, V. ""Tat", First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936. Edited by: M. Th. Houtsma, and others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 697.
6. Ibid, p. 698.
7. دهخدا، علیاکبر. لغتنامة دهخدا. تهران: 1377، مؤسسة لغتنامة دهخدا، ج4، ص6109.
8. مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. تهران: 1345، فرانکلین، ج1، ص589.
9. همان، ص595.
10. کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان. تهران: 2535، نشر و پخش کتاب، ص33.
11. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 83- 1382، ققنوس، ص489.
12. یارشاطر، احسان. زبانها و لهجههای ایرانی. ضمیمة مجلة دانشکدة ادبیات، 1336، شمارة 1 و 2، ص29.
13. Minorsky, V. 1987. "Tat", First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936. Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699.
14. عبدلی، علی. فرهنگ تاتی و تالشی. بندرانزلی: 1363، دهخدا، ص1.
15. Asher, R. E. 1994. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", Atlas of the World's Languages. New York: Routledge, p. 205.
16. رحمانی، جبار. «تاریخ زبانی ـ فرهنگی تاتها»، پایاننامة منتشرنشدة کارشناسی ارشد در رشتة انسانشناسی، دانشگاه تهران، 1382، دانشکدة علوم اجتماعی، ص108.
17. Campbell, George L. 2000. "Tat", compendium of the World΄s Languages. London & New York: Rout ledge, p. 1619.
18. ارانسکی، ای. م. مقدمة فقهاللغة ایرانی. ترجمة کریم کشاورز، تهران: 1379، انتشارات پیام، ص316.
19. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky. Edited by: M. Minovi and I. Afshar, Tehran: Tehran University, p. 221- 2.
20. لکوک، پیر. 1383- 1382. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، ص490- 489.
21. Minorsky, V. 1987. "Tat", First Encyclopaedia of Islam. 1913- 1936. Edited by: M. Th. Houtsma, and the others. Leiden: E. J. Brill, vol: VIII, p. 699.
22. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص 496.
23. ویندفور، گرنوت ل. «ایرانی نوی غربی»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص428.
24. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص497- 496.
25. Yarshater, Ehsan. 1969, A Grammar of Southern Tati Dialects. Paris: The Havge, p. 205.
26. لکوک، پیر«گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: . 1383- 1382، ققنوس، ص496.
27. ویندفور، گرنوت ل. «ایرانی نوی غربی»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص427.
28. لکوک، پیر. «گویشهای حاشیة دریای خزر و گویشهای شمال غرب ایران»، راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو. ویراستة رودیگر اشمیت، ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: 1383- 1382، ققنوس، ص497.
29. Yarshater, Ehsan. 1969, "The Use of Postpositions in Southern Tati", Yād – nāme – ye Irāni – ye Minorsky. Tehran: Tehran University, p. 221.
30. ذکاء، یحیی. گویش کرینگان. تهران: 1332، سینا، ص5.
31. آلاحمد، جلال. تاتنشینهای بلوکزهرا. تهران: امیرکبیر، ص17.
. pure Pahlavi*
. Cyrillic**
. postpositions*
. prepositions**
فریار اخلاقی