پرویز ناتل خانلری

خانلری، پرویزناتل، (اسفند 1292 قمری و برابر آن میلادی ـ  اول شهریور 1369ش)، پژوهشگر، ادیب و شاعر، استاد دانشگاه و مدیر مجله ادبی سخن.^* خانلری به هنگام تحصیل در سال اول رشته ادبی مدرسه دارالفنون (1309ش) قدم به عالم مطبوعات گذاشت و به تشویق عبدالرحمن فرامرزی اولین مقاله خود را ـ که تکلیف درسی‌اش درباره تأثیر تعلیم و تربیت بود ـ در روزنامه اقدام،^* به مدیریت عباس خلیلی، به چاپ رساند. وی در سال چهارم دبیرستان (حدود 1312ش) و در دوران دانشجویی خود در دانشسرای عالی و دانشگاه تهران (1313ش تا 1322ش) فعالیت مطبوعاتی خود را همچنان با چاپ مقالات و ترجمه‌ها و اشعارش در مجله مهر،^* به مدیریت مجید موقر و مجله موسیقی ادامه داد (خانلری، خاطرات؛ ص431- 433، 436 همو، «مینوی دوستی که از دست رفت»، ص467). گویا در همین سال‌ها، نظارت و مدیریت صفحه فارسی یکی از روزنامه‌های ارمنی چاپ تهران را نیز چندی به عهده داشته است (افشار، ص652). خانلری در خرداد 1322ش با همکاری ذبیح‌الله صفا مجله سخن را منتشر کرد (نک: سخن) و از شماره‌های هفتم و هشتم (بهمن و اسفند 1322ش) خود به یاری احمد بیرشک انتشار آن را از پی گرفت و تا پایان 1357ش با مساعدت کسان دیگری که به عنوان سردبیر همکار او بودند (نک: سخن) به چاپ و انتشار سخن پرداخت. خانلری همچنین بر آن شد تا نشریه‌ای مستقل از مجله سخن درباره مسائل علمی و فنی منتشر کند که اهل علم و فن و استادان و دانشمندان رشته‌های علمی بتوانند حاصل پیشرفت‌ها و اختراعات خود را به زبانی ساده در اختیار خوانندگان گذارند. اولین شماره این مجله که در دوره‌های آغازین «مجله علمی سخن» و بعدها «سخن دانش و فن» نام داشت در بهمن 1340 چاپ شد و تا آخرین شماره آن ـ که در فروردین 1349ش منتشر شد ـ بی‌وقفه طی هشت سال 90 شماره از این مجله در 5500 صفحه به چاپ رسید. سردبیر شماره‌های اول و دوم مجله علمی سخن، رضا سیدحسینی و شماره‌های بعد پرویز شهریاری بود. مقالاتی که در سخن دانش و فن به قلم دانشمندانی چون دکتر عبدالکریم قریب، محمد بهزاد، احمد راد، احمد بیرشک و رضا اقصی به چاپ می‌رسید، در موضوعاتی مانند پزشکی، تاریخ دانش، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زمین‌شناسی، شیمی و ریاضیات بود (نک: شهریاری، ص360- 361).

از دیگر فعالیت‌های مطبوعاتی خانلری باید به مقالات او اشاره کرد که در موضوعاتِ زبان‌شناسی، عروض، تصحیح متون، نقد کتاب، دستور زبان فارسی، تاریخ، موسیقی و هنر در نشریات سخن، راهنمای کتاب، مجله موسیقی، مجله دانشکده ادبیات تهران، پیام‌نو، مهر، یغما، شعر و هنر، تاریخ و فرهنگ ایران و نگین به چاپ رساند. مجموعه نوشته‌های وی نیز ـ که در مجله سخن عمدتاً به عنوان سرمقاله منتشر می‌شده است ـ طی سال‌های 1367 تا 1370ش در چهار جلد با عنوان هفتاد سخن (جلد اول: شعر و هنر؛ جلد دوم: فرهنگ و اجتماع؛ جلد سوم: از گوشه و کنار ادبیات؛ جلد چهارم: شیوه‌های نو در ادبیات جهان) با سرمایه انتشارات توس به چاپ رسیده است. خانلری در نثر مقالات مطبوعاتی خود (و نیز در تمام آثارش) ـ که با نام مستعار «پژوهنده»، «ت. آ» «پ. ن. خ» منتشر می‌شد ـ از کلمات و عبارات مهجور و متروک،‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حشو و اطناب پرهیز می‌کرد و از واژه‌های ساده و حتی روزمره در کنار کاربرد مبتکرانه واژه‌ها و عبارات به کار رفته در متون قدیم نثر فارسی به خوبی بهره می‌برد و از آن‌جا که معتقد بود نثر فارسی پیش از آن‌که بیشتر مورد پسند افتد باید فهمیدنی‌تر باشد (ویژگی‌ که آن را متأثر از نثر احمد بهمنیار و سعید نفیسی دانسته‌اند) جملاتش را کوتاه و گویا و ساده و استوار می‌نوشت (نک: نادرپور، «مکتب سخن و نثر دبیری» ص249- 255؛ همو، «خانلری و نثر جدید دبیری»، ص19- 20).

مآخذ:

افشار، ایرج. «دکتر پرویز ناتل خانلری»، آینده. سال شانزدهم، شماره‌های 9- 12، آذر و اسفند 1369؛ شهریاری، پرویز. «نشریه علمی سخن»، قافله‌ سالار سخن. تهران: 1370؛ نادرپور، نادر. خانلری و نثر جدید دبیری»، دنیای سخن. شماره 34، مهرماه1369؛ همو «مکتب سخن و نثر دبیری»، ایران‌شناسی. دوره سوم، شماره 2، تابستان 1370؛ ناتل‌خانلری، پرویز. «خاطرات». (به کوشش یدالله جلالی پندری)، آینده. سال شانزدهم، شماره‌های 5- 8، مرداد و آبان 1369؛ همو، «مینوی: دوستی که از دست رفت»، پرویز ناتل خانلری. (نوشته منصور رستگارفسایی)، تهران: 1379.

فرهاد طاهری