دریاچه ها: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
دریاچهها، سطح وسیعی از سرزمین [[کشور ایران|ایران]] را در گذشتههای دور آب فرا گرفته بوده است. برخی از دریاچههای کنونی بازماندههایی از دریای عظیم معروف الارضی هستند که حد و مرز و آثار آن در پژوهشهای جغرافیایی و زمینشناختی آمده است. [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]] از بقایای دریاهای قدیمی است که پس از تحولات زیاد سرانجام در دوران چهارم زمینشناسی به شکل کنونی درآمده است<ref>جداریعیوضی، جمشید. '''''جغرافیای آبها'''''. چ3، تهران: 1376، دانشگاه پیامنور، ص160.</ref>. برخی دریاچههای ایران نیز در دهانه مخروطهای آتشفشانی به وجود آمدهاند که دریاچههای موجود در قلههای [[سبلان]] و سهند از آن جملهاند<ref>'''''همان'''''. ص163.</ref>.برخی نیز نظیر «حوض سلطان» آنگونه که در اخبار عصر ناصری آمده و حتی «ادوارد براون» نیز آن را نقل کرده است، ظاهراً به دست انسان و با انحراف رودخانه قرهچای پدید آمده<ref> '''''سفرهای ناصرالدین شاه به قم'''''. به کوشش فاطمه قاضیها، چ1، تهران: 1381، سازمان اسناد ملی ایران، ص252.</ref>، گرچه این ادعا به لحاظ علمی مورد تأیید نیست.4 به هر حال دریاچهها، یکی از چهرههای آبهای سطحی ایران هستند که در گستره جغرافیایی این کشور، از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، با توجه به عوامل پدیدآورنده آنها، به صورت پراکنده به چشم میخورند. وسعت این دریاچهها و نیز خشک شدن آنها در فصلهای گرم سال، بستگی به میزان بارندگی و حجم آبی دارد که از طریق رودخانهها به درون آنها سرازیر میشود. بیشتر دریاچههای داخلی ایران شور هستند و در بعضی از فصلهای سال کاملاً خشک شده و به شکل کویری پر از نمک در میآیند.5 | |||
دریاچههای داخلی به لحاظ وسعت نیز متفاوتند. برخی نظیر دریاچه اورمیه، وسیع و محل تردد کشتیهای مسافری و بارکش و بعضی دیگر نیز همچون دریای «اِوان» دارالموت قزوین آنقدر کوچکند که در نقشههای جغرافیایی به چشم نمیآیند و یا در حد یک آبگیر شناخته میشوند. | دریاچههای داخلی به لحاظ وسعت نیز متفاوتند. برخی نظیر دریاچه اورمیه، وسیع و محل تردد کشتیهای مسافری و بارکش و بعضی دیگر نیز همچون دریای «اِوان» دارالموت قزوین آنقدر کوچکند که در نقشههای جغرافیایی به چشم نمیآیند و یا در حد یک آبگیر شناخته میشوند. | ||
دریاچه (دریا) خزر | دریاچه (دریا) خزر*، بزرگترین دریاچه جهان، دارای 371000 کمـ وسعت و 657 کمـ ساحل از بندر حسنقلی در شرق تا بندر آستارا در غرب و در کنار استانهای گیلان، مازندران گلستان قرار دارد و عمیقترین قسمتهای آن (بیش از 800 متر) در نزدیکی سواحل ایران واقع شده است. این دریاچه گرچه از نوع داخلی نیست، امّا بخش عمدهای از آن، همچون دریای عمان و خلیج فارس در جنوب، متعلق به ایران است [← خزر (دریاچه)]. | ||
اورمیه، بزرگترین دریاچه داخلی شور و دائمی ایران است که با وسعتی برابر 4868 کم در شمال غربی کشور و بین دو استان آذربایجان غربی و شرقی قرار دارد [← اورمیه (دریاچه)]. | اورمیه، بزرگترین دریاچه داخلی شور و دائمی ایران است که با وسعتی برابر 4868 کم در شمال غربی کشور و بین دو استان آذربایجان غربی و شرقی قرار دارد [← اورمیه (دریاچه)]. | ||
دریاچه نمک، دومین دریاچه داخلی ایران است که دارای 1806 کمـ وسعت و بین سه استان سمنان، قم و اصفهان واقع شده است6 [← نمک (دریاچه)]. | |||
سایر دریاچههای داخلی ایران دارای مشخصههای زیر هستند: | سایر دریاچههای داخلی ایران دارای مشخصههای زیر هستند: | ||
1- | 1- دریاچه هامون: این دریاچه در دشت سیستان (استان سیستان و بلوچستان- شهرستان زابل) واقع شده و وسعت آن از 458 تا 1400 کمـ متغیر است. عمق متوسط آن (در فصلهای پر آب) در شمال و شمال شرقی سیستان به 5 متر میرسد. هامون شامل سه قسمت به نامهای هامون صابری (سیستان)، هامون پوزک و هامون هیرمند است. اهمیت این دریاچه، بیشتر به خاطر امکان پرورش و صید ماهی در آن، شکار پرنده، تأمین علوفه دام از نیزارها و استفاده از نی برای حصیربافی است. مازاد آب دریاچه در زمان پر آبی از طریق آبراه شیله به طرف مرز افغانستان برمیگردد و در پایان در محلی به نام «گودِزره» در شنزارها فرو میرود.7 این دریاچه دارای حدوداً 465 متر ارتفاع و آبی شور است و به عنوان دریاچه فصلی شناخته میشود.8 | ||
2- هامون جازموریان: این دریاچه فصلی، در غرب بلوچستان قرار دارد و قسمتی از آن نیز در استان کرمان واقع شده است. رودهای هلیل رود و بمپور به این هامون میریزد. میزان شوری آب هاموزن جازموریان برخلاف هامونها و بیشتر دریاچههای داخلی ایران، بسیار کم است؛9 امّا به هر حال در مجموعه دریاچههای شور ایران قرار دارد.10 هامون جازموریان دارای 345 متر ارتفاع و دارای وسعتی متغیر بین 1097 تا 1735 کمـ است.11 | |||
3- دریاچه بختگان، با 1550 متر ارتفاع و وسعتی بین 600 تا 750 کمـ، دریاچهای فصلی با آب شور است که در استان فارس و در شرق شیراز (مرکز استان) و بین کوه پیچکان و نیز کوه گنبد و خانه کت با ارتفاع بیش از 2500 متر قرار دارد.12 | |||
4- دریاچه طشک، به وسعت 350 تا 442 کمـ و درازای 45 کمـ و ارتفاع 1558 متر، در شمال دریاچه بختگان و در مواقع پر آبی، از قسمتهای غربی تقریباً متصل به یکدیگر، واقع شده و جادهای کوهستانی آنها را از یکدیگر جدا میکند. این دریاچه نیز فصلی و آب آن شور است.13 | |||
5- دریاچههای شور و دائمی مهارلو، به وسعت 125 تا 208 کمـ و ارتفاع 1460 متر در 20 کیلومتری جنوب شرقی شیراز و پریشان یا فامور در غرب استان فارس و در 15 کیلومتری جنوب شرقی کازرون، با وسعت 11 تا 43 کمـ و ارتفاع 820 متر و درازای 15 کم از جمله دریاچههای مهم استان فارس هستند. دریاچه کافتَر به مساحت حدود 45 کمـ، به درازای 13 کمـ و ارتفاع 2350 متر و نیز هامون هَرم در جنوب استان که به هنگام گرما به شکل کویر در میآیند،14 از دیگر منابع آبهای سطحی استان فارس هستند که در مجموع 4/1% از مساحت استان را تشکیل میدهند. استان فارس بیشترین تعداد دریاچه را در مقایسه با دیگر استانهای کشور داراست و علت آن وجود گسل و شیب طبقاتی زمینهای در این استان است.15 | |||
6- افزون بر دریاچههای فوق تعداد بسیاری دریاچه کوچک نیز در استانهای مختلف وجود دارد که برخی از آنها دائمی و دارای آب شیرین و مورد استفاده ساکنان منطقه برای تفریح و حتی شناست. تعدادی از این نوع دریاچهها عبارتند از16: | |||
- ولشت در چالوس (استان مازندران) | - ولشت در چالوس (استان مازندران) | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۷: | ||
- تمی در مسجدسلیمان (استان خوزستان) | - تمی در مسجدسلیمان (استان خوزستان) | ||
4. کلینسکی، دانیل. '''''کویرهای ایران'''''. ترجمه دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص52. | 4. کلینسکی، دانیل. '''''کویرهای ایران'''''. ترجمه دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص52. | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۰۱
دریاچهها، سطح وسیعی از سرزمین ایران را در گذشتههای دور آب فرا گرفته بوده است. برخی از دریاچههای کنونی بازماندههایی از دریای عظیم معروف الارضی هستند که حد و مرز و آثار آن در پژوهشهای جغرافیایی و زمینشناختی آمده است. دریاچه اورمیه از بقایای دریاهای قدیمی است که پس از تحولات زیاد سرانجام در دوران چهارم زمینشناسی به شکل کنونی درآمده است[۱]. برخی دریاچههای ایران نیز در دهانه مخروطهای آتشفشانی به وجود آمدهاند که دریاچههای موجود در قلههای سبلان و سهند از آن جملهاند[۲].برخی نیز نظیر «حوض سلطان» آنگونه که در اخبار عصر ناصری آمده و حتی «ادوارد براون» نیز آن را نقل کرده است، ظاهراً به دست انسان و با انحراف رودخانه قرهچای پدید آمده[۳]، گرچه این ادعا به لحاظ علمی مورد تأیید نیست.4 به هر حال دریاچهها، یکی از چهرههای آبهای سطحی ایران هستند که در گستره جغرافیایی این کشور، از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، با توجه به عوامل پدیدآورنده آنها، به صورت پراکنده به چشم میخورند. وسعت این دریاچهها و نیز خشک شدن آنها در فصلهای گرم سال، بستگی به میزان بارندگی و حجم آبی دارد که از طریق رودخانهها به درون آنها سرازیر میشود. بیشتر دریاچههای داخلی ایران شور هستند و در بعضی از فصلهای سال کاملاً خشک شده و به شکل کویری پر از نمک در میآیند.5
دریاچههای داخلی به لحاظ وسعت نیز متفاوتند. برخی نظیر دریاچه اورمیه، وسیع و محل تردد کشتیهای مسافری و بارکش و بعضی دیگر نیز همچون دریای «اِوان» دارالموت قزوین آنقدر کوچکند که در نقشههای جغرافیایی به چشم نمیآیند و یا در حد یک آبگیر شناخته میشوند.
دریاچه (دریا) خزر*، بزرگترین دریاچه جهان، دارای 371000 کمـ وسعت و 657 کمـ ساحل از بندر حسنقلی در شرق تا بندر آستارا در غرب و در کنار استانهای گیلان، مازندران گلستان قرار دارد و عمیقترین قسمتهای آن (بیش از 800 متر) در نزدیکی سواحل ایران واقع شده است. این دریاچه گرچه از نوع داخلی نیست، امّا بخش عمدهای از آن، همچون دریای عمان و خلیج فارس در جنوب، متعلق به ایران است [← خزر (دریاچه)].
اورمیه، بزرگترین دریاچه داخلی شور و دائمی ایران است که با وسعتی برابر 4868 کم در شمال غربی کشور و بین دو استان آذربایجان غربی و شرقی قرار دارد [← اورمیه (دریاچه)].
دریاچه نمک، دومین دریاچه داخلی ایران است که دارای 1806 کمـ وسعت و بین سه استان سمنان، قم و اصفهان واقع شده است6 [← نمک (دریاچه)].
سایر دریاچههای داخلی ایران دارای مشخصههای زیر هستند:
1- دریاچه هامون: این دریاچه در دشت سیستان (استان سیستان و بلوچستان- شهرستان زابل) واقع شده و وسعت آن از 458 تا 1400 کمـ متغیر است. عمق متوسط آن (در فصلهای پر آب) در شمال و شمال شرقی سیستان به 5 متر میرسد. هامون شامل سه قسمت به نامهای هامون صابری (سیستان)، هامون پوزک و هامون هیرمند است. اهمیت این دریاچه، بیشتر به خاطر امکان پرورش و صید ماهی در آن، شکار پرنده، تأمین علوفه دام از نیزارها و استفاده از نی برای حصیربافی است. مازاد آب دریاچه در زمان پر آبی از طریق آبراه شیله به طرف مرز افغانستان برمیگردد و در پایان در محلی به نام «گودِزره» در شنزارها فرو میرود.7 این دریاچه دارای حدوداً 465 متر ارتفاع و آبی شور است و به عنوان دریاچه فصلی شناخته میشود.8
2- هامون جازموریان: این دریاچه فصلی، در غرب بلوچستان قرار دارد و قسمتی از آن نیز در استان کرمان واقع شده است. رودهای هلیل رود و بمپور به این هامون میریزد. میزان شوری آب هاموزن جازموریان برخلاف هامونها و بیشتر دریاچههای داخلی ایران، بسیار کم است؛9 امّا به هر حال در مجموعه دریاچههای شور ایران قرار دارد.10 هامون جازموریان دارای 345 متر ارتفاع و دارای وسعتی متغیر بین 1097 تا 1735 کمـ است.11
3- دریاچه بختگان، با 1550 متر ارتفاع و وسعتی بین 600 تا 750 کمـ، دریاچهای فصلی با آب شور است که در استان فارس و در شرق شیراز (مرکز استان) و بین کوه پیچکان و نیز کوه گنبد و خانه کت با ارتفاع بیش از 2500 متر قرار دارد.12
4- دریاچه طشک، به وسعت 350 تا 442 کمـ و درازای 45 کمـ و ارتفاع 1558 متر، در شمال دریاچه بختگان و در مواقع پر آبی، از قسمتهای غربی تقریباً متصل به یکدیگر، واقع شده و جادهای کوهستانی آنها را از یکدیگر جدا میکند. این دریاچه نیز فصلی و آب آن شور است.13
5- دریاچههای شور و دائمی مهارلو، به وسعت 125 تا 208 کمـ و ارتفاع 1460 متر در 20 کیلومتری جنوب شرقی شیراز و پریشان یا فامور در غرب استان فارس و در 15 کیلومتری جنوب شرقی کازرون، با وسعت 11 تا 43 کمـ و ارتفاع 820 متر و درازای 15 کم از جمله دریاچههای مهم استان فارس هستند. دریاچه کافتَر به مساحت حدود 45 کمـ، به درازای 13 کمـ و ارتفاع 2350 متر و نیز هامون هَرم در جنوب استان که به هنگام گرما به شکل کویر در میآیند،14 از دیگر منابع آبهای سطحی استان فارس هستند که در مجموع 4/1% از مساحت استان را تشکیل میدهند. استان فارس بیشترین تعداد دریاچه را در مقایسه با دیگر استانهای کشور داراست و علت آن وجود گسل و شیب طبقاتی زمینهای در این استان است.15
6- افزون بر دریاچههای فوق تعداد بسیاری دریاچه کوچک نیز در استانهای مختلف وجود دارد که برخی از آنها دائمی و دارای آب شیرین و مورد استفاده ساکنان منطقه برای تفریح و حتی شناست. تعدادی از این نوع دریاچهها عبارتند از16:
- ولشت در چالوس (استان مازندران)
- اِوان در قزوین (استان قزوین)، زریوار در مریوان (استان کردستان)، گُهر در درود (استان لرستان)
- شورا بیل و نئور در اردبیل (استان اردبیل)
- بَرم (مور زرد زیلایی) در یاسوج (استان کهگیلویه و بویراحمد)
- بَرم الوان در لیکک (استان کهگیلویه و بویراحمد)
- کوه گل در سیسخت (استان کهگیلویه و بویراحمد)
- آلاگل در گنبدکاووس (استان گلستان)
- تارو هَویر در دماوند (استان تهران)
- قوریگُل در بستانآباد (استان آذربایجان شرقی)
- سیرانگُل در نقده (استان آذربایجان غربی)
- آببوندان در ایذه (استان خوزستان)
- تمی در مسجدسلیمان (استان خوزستان)
4. کلینسکی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمه دکتر عباس پاشائی، چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص52.
5. همان. ص319-312.
6. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: 1383، گیتاشناسی، ص18و19.
7. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ3، تهران: 1381، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، ص27و28.
8. سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، ص12.
9. منبع 7. ص28.
10. منبع 8. ص12.
11. همان. همانجا و منبع 6، ص19.
12. همان. همانجا و منبع 6، ص140.
13. همان. همانجا.
- جعفری، عباس. شناسنامه جغرافیای طبیعی ایران. چ1، تهران: 1360، گیتاشناسی، ص51.
14. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. چ1، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص968.
15. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، ص22.
16. منبع 14. ذیل نام دریاچهها (حرف اول هر دریاچه).
غلامحسین تکمیل همایون