هواشناسی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
یونس كرامتی، علی همدانی | یونس كرامتی، علی همدانی | ||
[[رده:جغرافیا]] | [[رده:جغرافیا]] | ||
[[رده:علوم و فنون]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۳۰
هواشناسی، دانشی است که درباره شناخت جو (اتمسفر) زمین گفتگو میکند.
پیشبینی وضعیت جوی از مهمترین کارهای هواشناسی است که به کمک ابزار و آلات دقیق و نقشههای مخصوص که به آنها چارتهای هواشناسی میگویند انجام میشود[۱]. در دانش هواشناسی پدیدههایی چون فشار، دما، بادها، طول تابش آفتاب و... مطالعه میشود[۲] و خود به چند شاخه تخصصی تقسیم میگردد.
در هواشناسی فیزیکی سیر تغییرات و تبدیلاتِ انرژی تابشی خورشیدی که منبع اصلی انرژی در کره زمین است و فرایندهای حاصل از آن که منجر به شکلگیری پدیدههای جوی مانند ابرها، باران، تندبادها و صاعقه میگردد، مطالعه و بررسی میشود[۳]. هواشناسی فیزیکی پایه و اساس هواشناسی دینامیک است. در این شاخه از دانش هواشناسی، بادها و قوانین حاکم بر حرکتهای جوی که حاصل اختلاف انرژی و یا دما بین دو نقطه است، بررسی میشود. در هواشناسی دینامیک فرض بنیادی این است که حرکت هوا نتیجه نیروهای حاصل از فرایندهای ترمودینامیک بر روی زمین است و نیروی محرکه اصلی در مدل عمومی گردش هوا، انرژی تابشی خورشید است[۴].
هواشناسی سینوپتیک از دیگر شاخههای دانش هواشناسی است که در آن اطلاعات پایهای هواشناسی و عناصری که در وضعیت جوی یک منطقه تأثیر دارند گردآوری و در نقشههای سینوپتیکی پیاده میشود و برای پیشبینی وضع هوا مورد استفاده قرار میگیرد[۵].
هواشناسی کشاورزی و میکرو هواشناسی از شاخههای نسبتاً جدیدتر دانش هواشناسیاند. در هواشناسی کشاورزی به تأثیرات آب و هوایی بر محصولات کشاورزی و پوشش گیاهی مناطق مختلف پرداخته میشود و در میکرو هواشناسی تأثیراتِ شرایط جوی بر یک منطقه کوچکتر از یک کیلومتر مربع مطالعه میگردد[۶].
هواشناسی و اقلیمشناسی دو دانش موازی و نزدیک به هماند که وجه تمایز آن دو، طول دوره مشاهدات آنهاست. در هواشناسی پدیدههای جوی در یک دوره کوتاه مدت، معولاً یک روز تا حداکثر یک هفته بررسی میشود ولی در اقلیمشناسی خصوصیات جوی یک منطقه در یک دوره دراز مدت، حداقل یک دوره 30 ساله مطالعه میگردد[۷].
هواشناسی، در روزگاران کهن، پدیدههای جوی، به همراه برخی مباحث بومشناسی، زمینشناسی و ستارهشناسی در علمی گستردهتر موسوم به «آثار عُلوی» بررسی میشد[۸]. ارسطو، فیلسوف نامدار یونان و شاگرد ثئوفراستوس، به ترتیب کتابی مفصل و رسالهای در این باره نوشته بودند[۹][۱۰][۱۱]. اغلب دانشوران مسلمان غالبا از ارسطو و گاه از تئوفراستوس پیروی کردهاند اما در این میان برخی مؤلفان ایرانی هنگام بررسی پدیدههای مختلف این علم، کوشیدهاند نظریات غالبا نادرست این دو را تصحیح کنند[۱۲]. اعضای انجمن سرّی مشهور به اخوان الصفاء، یکی از نخستین مؤلفان ایرانی هستند که رسالهای در این باره نوشتهاند[۱۳]. ابن سینا بخشی از کتاب سترگ الشفاء را با عنوان المعادن و الآثار العلویه بدین موضوع اختصاص داده و در النجات و دانشنامه علایی نیز از این مباحث سخن گفته است[۱۴]. ابوریحان بیرونی، دانشمند پرآوازه ایرانی نیز دست کم 7 اثر مستقل درباره آثار عُلوی یا برخی مباحث تخصصی آن نوشته که متأسفانه هیچ یک باقی نمانده است. وی در بخشی از کتاب افراد المقال با تکیه بر آزمایش برخی نظریات نادرست ارسطو را رد کرده است[۱۵]. اسفزاری*، نخستین کسی بود که رساله فارسی مستقلی با عنوان آثار علوی نوشت[۱۶]. وی در این کتاب برای نخستین بار به اشکال منظم بلورهای برف اشاره کرده است[۱۷][۱۸]. عمربن سهلان ساوجی و شرف الدین مسعودی* نیز یکی پس از دیگری آثار مستقلی به فارسی در این باره نوشتند[۱۹]. شرفالدین مسعودی نیز برخی دیدگاههای جالب توجه، بهویژه درباره چیستی و چگونگی شکل گیری باد داشته است[۲۰]. محمد بن محمود بن احمد طوسی، نگارنده کتاب فارسی عجایب المخلوقات (از سده 6ق)، به صراحت علت وزش باد را اختلاف فشار هوا در دو ناحیه مجاور دانسته است[۲۱]. در آثار دانشمندان ایرانی بعدی به ندرت میتوان به نکته علمی تازهای برخورد کرد[۲۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ جعفری، عباس. فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیایی). تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، چ2،1372، ص358.
- ↑ شایان، سیاوش. فرهنگ اصطلاحات جغرافیای طبیعی. تهران: انتشارات مدرسه، چ1، ص244، 1369.
- ↑ علیخانی، بهلول و کاویانی، محمدرضا. مبانی آب و هواشناسی. ، تهران: انتشارات سمت، چ1، 1371، ص7 و ذیل ماده در Microsoft Encarta Reference Library 2004 (CD)
- ↑ علیخانی. ص 8-9 و Encarta
- ↑ شایان، سیاوش. فرهنگ اصطلاحات جغرافیای طبیعی. تهران: انتشارات مدرسه، چ1، ص383، 1369.
- ↑ Encarta (CD)
- ↑ شایان، سیاوش. فرهنگ اصطلاحات جغرافیای طبیعی. تهران: انتشارات مدرسه، چ1، ص244، 1369.
- ↑ کرامتی، یونس. هواشناخت. تهران: 1381، ص18-19.
- ↑ Aristotle, Meteorologica, tr. H. D. P. Lee, London, 1952;
- ↑ ابن بطریق، یحیی. الآثار العلویه. ترجمه و تحریر متئورولوگیکای ارسطو، به کوشش کازیمیر پترایتس، بیروت: 1967م.
- ↑ تئوفراستوس. «الآثار العلویه»، چاپ تصویری ترجمه کهن عربی به کوشش فؤاد سزگین در مجله تاریخ علوم العربیه و الاسلامیه. ج1، فرانکفورت: 1984م.
- ↑ کرامتی. یونس. هواشناخت. تهران: 1381، ص20-21.
- ↑ رسائل اخوان الصفاء. بیروت: 1957م؛ بخش طبیعیات، رساله الآثار العلویه. ج 2، ص73 به بعد.
- ↑ کرامتی. «آثار دانشمندان ایرانی درباره آثار علوی و تأثیر نظریات طبیعیدانان یونانی بر آنها»، تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی. به کوشش محمد علی شعاعی و محسن حیدر نیا، تهران: 1378، ص228-240.
- ↑ کرامتی. «آثار دانشمندان ایرانی درباره آثار علوی و تأثیر نظریات طبیعیدانان یونانی بر آنها»، تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی. 241-242. هواشناخت. ص 141-148.
- ↑ کرامتی. «آثار دانشمندان ایرانی»، ص 242-243؛ همو. هواشناخت. ص 27-32.
- ↑ اسفزاری، مظفر. آثار علوی. به کوشش محمد تقی مدرس رضوی، تهران: 1356، ص 12-13.
- ↑ کرامتی. «آثار دانشمندان ایرانی»، ص 244-245؛ همو، هواشناخت. ص 54-55.
- ↑ کرامتی. «آثار دانشمندان ایرانی»، ص 252، 261؛ همو. هواشناخت. ص 35-37، 44-45.
- ↑ کرامتی. «باد»، دائره المعارف بزرگ اسلامی. ج 11، ص 62.
- ↑ طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات. به کوشش منوچهر ستوده، تهران: 1345، ص 83-84.
- ↑ یادداشت مؤلف.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
یونس كرامتی، علی همدانی