خرم دینان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''[[خرم دینان|خرمدینان]]'''، جماعتی بزرگ از ایرانیان که با اعتقادات اشتراکی در قرون نخست هجری علیه سلطه تازیان به مبارزه برخاستند. خرم دینان ایرانیانی بودند که سلطه بیگانه را برنمیتافتند و و رستاخیز خرم دینی که در اواخر قرن دوم هجری رخ نمود، حلقهای از زنجیره قیامهای مردمی بود که از نخستین دهههای تسلط اعراب بر ایران در گوشه و کنار این سرزمین شکل گرفت<ref>نفیسی، سعید، '''''بابک خرمدین'''''، ص 21-22، تهران، 1342 ش.</ref>. | ||
مورخین در چگونگی شکلگیری خرمیه اقوال گوناگون دارند، ولی به اغلب احتمال اصل آنان از خُرﱠمِه دختر فاده بیوه مزدک است که پس از مرگ شوی به ری گریخت و به آئین مزدک دعوت کرد، و از آن پس مزدکیان را خُرﱠمِه دین خواندند<ref> البغدادی الاسفراینی، عبدالقادربن طاهربن محمد، '''''الفرق بین الفرق'''''، ص 269، بیروت، (بی تا)؛ نواده ملهّب، پسر محمد، پسر شادی، '''''مجمل التواریخ و القصص'''''، ویرایش سیفالدین نجمآبادی – زیگفرید، وبر، دومونده – نیکاهوزن، 2000 میلادی.</ref>. همچنین شده است که خرمدینان را در دو گروه بابکیه و مزدکیه دستهبندی با عنوان کلی سرخجامگان معرّفی کنند<ref>طوسی، نظامالملک، '''''سیاستنامه'''''، ص 282، تهران، 1369 ش.</ref>. اینقدر هست که خرمدینان در اصول اعتقادی پیرو مزدک بودند، ولی بعضی عناصر ـ همچون اعتقاد به حلول ـ را به مجموعه عقیدتی مزدکی افزودند. | |||
مورخینی که از تعصّب به دور بودند قیام خرمدینان را در پی قیام ابومسلم خراسانی<ref>پاول، هرن، '''''تاریخ مختصر ایران بعد از اسلام'''''، ترجمه رضا زادهشفق، ص 24 ح، تهران، 1349 ش.</ref> حرکتی مردمی دانستهاند که با هدف دفع سلطه بیگانه شکل گرفت<ref>اقبال آشتیانی، عباس، '''''تاریخ ایران بعد از اسلام'''''، ص 92-93، تهران، 1378 ش.</ref> اما عدالتخواهی و مساواتطلبی نیز در گردآوردن هواداران آن انگیزهای مهم بود؛ عمده گروندگان به آن نیز کشاورزان و روستائیان بودند<ref>نبئی، ابوالفضل، '''''نهضتهای سیاسی مذهبی در تاریخ ایران'''''، ج 1، ص 24-25، مشهد، 1376؛ زرینکوب، عبدالحسین، '''''دو قرن سکوت'''''، ص 232، تهران، 1336 ش. </ref>. نخستین حرکت خرمدینان که تقریباً سراسر ایران را درنوردید در زمان حکومت هارون و به سال 192 هجری رخ داد. هارون پسرش محمدامین را به همراه عبداله مالک بر سر آنان فرستاد<ref>طوسی، ص 282.</ref>. از آن پس خرمیان در کوهستانها پناه جستند و بهویژه در مناطق سخت گذر آذربایجان جنبش خود را پی گرفتند<ref>دینوری، احمد بن داود، '''''اخبار الطوال'''''، ترجمه دکتر محمود دامغانی، تهران، 1364، ص 432.</ref>. عمده حرکت اینان با سالاری بابک، که در کوهستان سبلان چوپانی میکرد، رخ داد<ref>ابن ندیم، '''''الفهرست'''''، ترجمه م. تجدد، تهران، 1346، ص 612.</ref>. او چنین دعوی میکرد که روح جاویدان، رهبر درگذشته خرمیان، در او حلول کرده است<ref>خوافی، احمدبن جلالالدین، '''''محبل فصیحی'''''، جلد 1، مشهد، 1341،ص 1/270.</ref>. بابک شهر بَذ را پایگاه خود ساخت<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> و چون مورد محبت مردمان بود،<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> در کوتاه زمان انبوهی از ایرانیان را گرد خود فراهم آورد و بر خلیفه شورید<ref>طوسی، ص 282.</ref>. | |||
بابک در قیامی که بیست و یک سال به طول انجامید دهها هزار نفر از سپاهیان خلیفه را از پا درآورد <ref>مسعودی، ابوالحسن، علی بن حسین، '''''التنبیه و الاشراف'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 336؛ ابن العربی، اهرون، غریغوریوس ابوالفرج، '''''تاریخ مختصر الدُّوَل'''''، ترجمه دکتر محمدعلی تاجپور- دکتر حشمتاله ریاضی، ص 202-203، تهران، 1364 ش؛ مستوفی، حمدالله، '''''تاریخ گزیده'''''، به کوشش ادوارد براون، ص 318، لندن، 1910 م؛ طبری، ص 13/5858.</ref>.سرانجام در سال 222 هجری خِیذَربن کاووس، ملقب به افشین، سردار معتصم، که خود از اسرای ماوراءالنهر بود، پس از دو سال جنگ و گریز به خدعه بر او دست یافت <ref>یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، '''''تاریخ یعقوبی'''''، ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی، ج 2، ص 498، تهران، 1343 ش؛ طبری، ص 13/5806؛ ابن العربی، ص 203.</ref>و به دربار خلافت فرستاد. معتصم، خلیفه عباسی، او را با وضع فجیعی به قتل رساند<ref>مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، '''''مروج الذهب'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 471، تهران، 1360 ش.</ref>. مرگ بابک در سال 223 روی داد<ref>طوسی، ص 286؛ '''''التنبیه و الاشراف'''''، ص 336.</ref>. پس از مرگ بابک قیامهای خرمیان کمابیش ادامه داشت. تاریخنویسان از تداوم این شورشها تا سال 300 هجری <ref>مستوفی، ص 320؛ بلاذری، ص 190؛ طوسی، ص 287؛ نفیسی، ص 19-20.</ref>و برخی حتی تا قرون پنجم و ششم هجری خبر دادهاند<ref>صفا، ص 206؛ نفیسی، ص 19-20. </ref>. | |||
'''خرم دینان،''' عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. | |||
خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرةالمعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرمدینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرمدینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فیالتاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرمدینان در آذربایجان در زمان هارونالرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدالهای درونی میان خرمدینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابنالندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م) | |||
خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرمدین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والیگری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرمدینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش خرمدینان ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبشهای دینی ایرانی.''''' در قرنهای دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325. </ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبههای اعتقادی، بلکه در وجود زمینههای اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقههای اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خواندهاند، خالی از تعصب و دشمنی نیست. | |||
انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دستههای کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانهای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمیدهند اما بر میآید که بر ابومسلم و نوهاو، مشهور به کودک دانا، دعا میخواندند و به شراب و شربت تبرک میکردند<ref>نظامالملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاستنامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو دستهبزرگتر خرمدینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرمدینان هستند. | |||
در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش خرمدینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
== مآخذ == | |||
== منبع اصلی == | |||
دانشنامه اصلی | |||
== نویسنده مقاله == | |||
حشمت الله عزیزی | |||
نسخهٔ ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۱
خرمدینان، جماعتی بزرگ از ایرانیان که با اعتقادات اشتراکی در قرون نخست هجری علیه سلطه تازیان به مبارزه برخاستند. خرم دینان ایرانیانی بودند که سلطه بیگانه را برنمیتافتند و و رستاخیز خرم دینی که در اواخر قرن دوم هجری رخ نمود، حلقهای از زنجیره قیامهای مردمی بود که از نخستین دهههای تسلط اعراب بر ایران در گوشه و کنار این سرزمین شکل گرفت[۱].
مورخین در چگونگی شکلگیری خرمیه اقوال گوناگون دارند، ولی به اغلب احتمال اصل آنان از خُرﱠمِه دختر فاده بیوه مزدک است که پس از مرگ شوی به ری گریخت و به آئین مزدک دعوت کرد، و از آن پس مزدکیان را خُرﱠمِه دین خواندند[۲]. همچنین شده است که خرمدینان را در دو گروه بابکیه و مزدکیه دستهبندی با عنوان کلی سرخجامگان معرّفی کنند[۳]. اینقدر هست که خرمدینان در اصول اعتقادی پیرو مزدک بودند، ولی بعضی عناصر ـ همچون اعتقاد به حلول ـ را به مجموعه عقیدتی مزدکی افزودند.
مورخینی که از تعصّب به دور بودند قیام خرمدینان را در پی قیام ابومسلم خراسانی[۴] حرکتی مردمی دانستهاند که با هدف دفع سلطه بیگانه شکل گرفت[۵] اما عدالتخواهی و مساواتطلبی نیز در گردآوردن هواداران آن انگیزهای مهم بود؛ عمده گروندگان به آن نیز کشاورزان و روستائیان بودند[۶]. نخستین حرکت خرمدینان که تقریباً سراسر ایران را درنوردید در زمان حکومت هارون و به سال 192 هجری رخ داد. هارون پسرش محمدامین را به همراه عبداله مالک بر سر آنان فرستاد[۷]. از آن پس خرمیان در کوهستانها پناه جستند و بهویژه در مناطق سخت گذر آذربایجان جنبش خود را پی گرفتند[۸]. عمده حرکت اینان با سالاری بابک، که در کوهستان سبلان چوپانی میکرد، رخ داد[۹]. او چنین دعوی میکرد که روح جاویدان، رهبر درگذشته خرمیان، در او حلول کرده است[۱۰]. بابک شهر بَذ را پایگاه خود ساخت[۱۱] و چون مورد محبت مردمان بود،[۱۲] در کوتاه زمان انبوهی از ایرانیان را گرد خود فراهم آورد و بر خلیفه شورید[۱۳].
بابک در قیامی که بیست و یک سال به طول انجامید دهها هزار نفر از سپاهیان خلیفه را از پا درآورد [۱۴].سرانجام در سال 222 هجری خِیذَربن کاووس، ملقب به افشین، سردار معتصم، که خود از اسرای ماوراءالنهر بود، پس از دو سال جنگ و گریز به خدعه بر او دست یافت [۱۵]و به دربار خلافت فرستاد. معتصم، خلیفه عباسی، او را با وضع فجیعی به قتل رساند[۱۶]. مرگ بابک در سال 223 روی داد[۱۷]. پس از مرگ بابک قیامهای خرمیان کمابیش ادامه داشت. تاریخنویسان از تداوم این شورشها تا سال 300 هجری [۱۸]و برخی حتی تا قرون پنجم و ششم هجری خبر دادهاند[۱۹].
خرم دینان، عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.
خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان [۲۰] (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده[۲۱] و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است [۲۲] خرمدینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)[۲۳] قیام کردند و در قیام سنباد[۲۴] حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند [۲۵] و بر جرجان غلبه یافتند[۲۶]. شورش خرمدینان در آذربایجان در زمان هارونالرشید به سختی سرکوب شد[۲۷]. (193ق / 808) بعد از جدالهای درونی میان خرمدینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید[۲۸]. (200 ق / 815 م)
خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند[۲۹]. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت[۳۰]. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والیگری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرمدینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد[۳۱]. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)[۳۲]. پس از او نیز جنبش خرمدینان ادامه یافت[۳۳]. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبههای اعتقادی، بلکه در وجود زمینههای اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است[۳۴]. توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خواندهاند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.
انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دستههای کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانهای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود[۳۵]. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمیدهند اما بر میآید که بر ابومسلم و نوهاو، مشهور به کودک دانا، دعا میخواندند و به شراب و شربت تبرک میکردند[۳۶]. کودکیّه و کردشاهیّه دو دستهبزرگتر خرمدینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرمدینان هستند.
در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش خرمدینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه اصلی
نویسنده مقاله
حشمت الله عزیزی
- ↑ نفیسی، سعید، بابک خرمدین، ص 21-22، تهران، 1342 ش.
- ↑ البغدادی الاسفراینی، عبدالقادربن طاهربن محمد، الفرق بین الفرق، ص 269، بیروت، (بی تا)؛ نواده ملهّب، پسر محمد، پسر شادی، مجمل التواریخ و القصص، ویرایش سیفالدین نجمآبادی – زیگفرید، وبر، دومونده – نیکاهوزن، 2000 میلادی.
- ↑ طوسی، نظامالملک، سیاستنامه، ص 282، تهران، 1369 ش.
- ↑ پاول، هرن، تاریخ مختصر ایران بعد از اسلام، ترجمه رضا زادهشفق، ص 24 ح، تهران، 1349 ش.
- ↑ اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ ایران بعد از اسلام، ص 92-93، تهران، 1378 ش.
- ↑ نبئی، ابوالفضل، نهضتهای سیاسی مذهبی در تاریخ ایران، ج 1، ص 24-25، مشهد، 1376؛ زرینکوب، عبدالحسین، دو قرن سکوت، ص 232، تهران، 1336 ش.
- ↑ طوسی، ص 282.
- ↑ دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه دکتر محمود دامغانی، تهران، 1364، ص 432.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، ترجمه م. تجدد، تهران، 1346، ص 612.
- ↑ خوافی، احمدبن جلالالدین، محبل فصیحی، جلد 1، مشهد، 1341،ص 1/270.
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.
- ↑ طوسی، ص 282.
- ↑ مسعودی، ابوالحسن، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 336؛ ابن العربی، اهرون، غریغوریوس ابوالفرج، تاریخ مختصر الدُّوَل، ترجمه دکتر محمدعلی تاجپور- دکتر حشمتاله ریاضی، ص 202-203، تهران، 1364 ش؛ مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به کوشش ادوارد براون، ص 318، لندن، 1910 م؛ طبری، ص 13/5858.
- ↑ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی، ج 2، ص 498، تهران، 1343 ش؛ طبری، ص 13/5806؛ ابن العربی، ص 203.
- ↑ مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 471، تهران، 1360 ش.
- ↑ طوسی، ص 286؛ التنبیه و الاشراف، ص 336.
- ↑ مستوفی، ص 320؛ بلاذری، ص 190؛ طوسی، ص 287؛ نفیسی، ص 19-20.
- ↑ صفا، ص 206؛ نفیسی، ص 19-20.
- ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرمدینان.
- ↑ ابن خلدون، عبدالرحمن. مقدمه. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.
- ↑ ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علی. الکامل فیالتاریخ. به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.
- ↑ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، البلدان. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.
- ↑ مسعودی، علی. التنبیه و الاشراف. به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.
- ↑ مینوی، مجتبی. مازیار. تهران: 1312، ص 5.
- ↑ مقدسی، مطهر. البدأ و التاریخ. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.
- ↑ ابنالندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. الفهرست العلوم. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.
- ↑ نفیسی، سعید. بابک خرمدین. تهران: 1343، ص 21.
- ↑ یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، تاریخ یعقوبی. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.
- ↑ خلیفهبن خیاط، تاریخ. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.
- ↑ یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.
- ↑ صدیقی، غلامحسین. جنبشهای دینی ایرانی. در قرنهای دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.
- ↑ مادلونگ، ویلفرد. فرقههای اسلامی. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.
- ↑ شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. الملل و النحل. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.
- ↑ نظامالملک، ابوعلی حسن بن علی. سیاستنامه. به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.