سعدی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۶ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۱۳

سعدی (ح 606ـ691 یا 694ق / ؟م) شاعر، نویسنده.

شیخ مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، مکنی به ابومحمد، ملقب به شیخ اجل و افصح المتکلمین و متخلص به سعدی بی گمان یکی از پنج شاعر طراز اول ایران و بزرگ‌ترین شاعر جامع الاطراف زبان فارسی است.¹ سعدی در شیراز در میان خاندانی که از عالمان دین بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابک سعد بن زنگی بود. در دوران کودکی پدر خود را از دست داد و تحت تربیت نیای مادری خود قرار گرفت.² در آغاز جوانی به عبادت و تقوا گرایید و شب و روز را به بیداری گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در شیراز آموخت.³ در 623ق / 1226م به دلیل اوضاع آشفتة فارس، شیراز را ترک گفت و برای تکمیل تحصیلات به بغداد رفت و در مدرسة نظامیه به کسب دانش پرداخت.⁴ در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسیان بهره برد. صحبت شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی (د 632ق / ؟م) صوفی بزرگ آن عهد را دریافت و از ابوالفر ج بن جوزی (د 597ق / ؟م) فقیه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با کاروان حج مکرّر پیاده حجّ گزارد. مدتی را نیز در بصره و کوفه به سر برد. چندی هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوی عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهای شرق مانند بلخ، ‌بامیان، کاشغر و سومنات در هند هم دیدار کرد.⁶ سرانجام در دورة فرمانروایی ابوبکر بن سعد زنگی از اتابکان سلغری فارس به شیراز بازگشت. در این زمان، ‌او شاعری مشهور و مورد احترام مردم و حکومت بود. در شیراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفیف (د 371ق / ؟م) صوفی مشهور، ‌فرود آمد.⁷ در 655ق / ؟م بوستان و یک‌سال بعد گلستان را نوشت. نزد اتابکان فارس، به ویژه سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی (حک 632ـ668ق / ؟م) که شیخ تخلص خود را از نام او برگزیده بود، شأن و اعتبار بسیار یافت.⁸ سعدی جز ابوبکر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمندانی مانند شمس‌الدین صاحب دیوان و برادرش عطاملک جوینی را مدح گفت. با شاعرانی چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبریزی (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستایش آنان قرار گرفت.⁹ سرانجام سعدی در زادگاهش درگذشت و در خانقاهی که اکنون به تکیة سعدی مشهور و زیارتگاه مردم جهان است، به خاک سپرده شد.¹⁰

آثار سعدی به اعتبار موضوع در عام‌ترین تقسیم شامل دو گروه است: 1ـ آثاری که مایة آنها پند واندرز و آموزش‌های اخلاقی است، 2ـ آثار تغزّلی، ‌غنایی و عاشقانه.¹¹ از آثار مهم او به جز منظومة بوستان و دیوان غزلیات می‌توان مجالس پنجگانه، رساله در پاسخ صاحب دیوان، رساله در عقل و عشق، رسالة نصیحةالملوک و گلستان را در نثر نام برد.¹² گفتنی است که اقامت و تحصیل سعدی در دیار عرب سبب تبحّر او در زبان عربی و ادب عرب گردید، چنان که قصاید عربی و ملمعات او گواه این تبحّر است. طرز بیان او بر انسجام لفظ و رقت معنی استوار است و به ویژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌ای بارز دارد.¹³ بدون شبهه، ‌سعدی یکی از گویندگانی است که مستند معیار فارسی امروزی به شمار می‌رود. او منتهی الیه سیر تحول زبان فارسی قرار گرفت و ضابطة زبانی شد که بدان تکلّم می‌کنیم.¹⁴ به گفتة هانری ماسه[1] خاورشناس فرانسوی، ‌در سده‌های 18و 19م، نویسندگان و شاعران اروپایی مانند دیده رو[2]، ولتر[3]، گوته[4]، ویکتور هوگو[5] و جز آنان از سعدی و مقام ارجمند وی بسیار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[6] شاعر و فیلسوف امریکایی می‌نویسد: بشریت به سعدی علاقه‌مند است. سعدی شاعر دوستی، عشق، ایثار، بخشش، ‌صفا و عنایت الهی است.¹⁶ اهمیت سعدی در سرودن غزل عاشقانه در آن است که زبان غزل را کمال بخشید و چون به سبک انوری (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم کرد.¹⁷ آثار سعدی، به ویژه بوستان و گلستان به زبان‌های گوناگون دنیا ترجمه و شرح شده است. همچنین کتاب‌های مختلفی دربارة سعدی و یا به تقلید از آثار او به زبان‌های گوناگون نوشته‌اند.

مآخذ:

خالقی‌راد، حسین. قطعه و قطعه سرایی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چ 1، 1375، ص 337.
تمیم‌داری، احمد. کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 216.
محلاتی شیرازی، صدرالدین. مکتب عرفان سعدی. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 2، 1346، ج 1، ص 42 (مقدمه).
براون، ‌ادوارد. از سنایی تا سعدی. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 211ـ 212.
زرین‌کوب، عبدالحسین. با کاروان حلّه. تهران: آریا، ‌1343، ص 230.
موحد، ضیاء. سعدی. تهران: طرح نو، چ 2، 1374، ص 58ـ 59 (به اختصار).
سعدی، کلیات سعدی. با تصحیح و مقدمة محمدعلی فروغی، تهران: جاویدان، بی تا، ص چهار (مقدمه).
خانلری (کیا)، زهرا. فرهنگ ادبیات فارسی دری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348، ص 269.
محلاتی شیرازی، صدرالدین. همان.
موحد، ضیاء. همان. ص 67.
رستگار فسایی، منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 482ـ 483 ـ 484 (به اختصار).
مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. تهران: جیبی، چ 3، 1381، ج 1، ص 1296 ـ 1297 (ذیل سعدی).
دشتی، ‌علی. قلمرو سعدی. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1344، ص 91.
پزشک‌زاد، ایرج. طنز فاخر فارسی. تهران: نشر شهاب، چ 1، 1381، ص 15 (درآمد).
Ralf waldo Emerson. Journals. vol. IX, Boston, 1912, p.562.
تمیم‌داری، ‌احمد. همان. ‌ص 218. و نیز نگ: حسن لی، کاووس. فرهنگ سعدی پژوهی. شیراز: بنیاد فارس شناسی با همکاری مرکز سعدی شناسی، چ 1، 1380؛ ذکر جمیل سعدی. ‌کمیسیون ملی یونسکو و وزارت ارشاد اسلامی، 1364، 3ج؛ رستگار فسایی، منصور. مقالاتی دربارة زندگی و شعر سعدی. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 1، 1352.

[1]. Henry Massé.

[2]. Diderot.

[3]. Voltarie.

[4]. Goethe.

[5]. V. Hugo.

ابوالقاسم رادفر

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''سعدي''' (ح 606ـ691 يا 694ق / ؟م) شاعر، نويسنده.
+'''سعدی''' (ح 606ـ691 یا 694ق / ؟م) شاعر، نویسنده.
-شيخ مشرف‌الدين مصلح بن عبدالله، مكني به ابومحمد، ملقب به شيخ اجل و افصح المتكلمين و متخلص به سعدي بي گمان يكي از پنج شاعر طراز اول ايران و بزرگ‌ترين شاعر جامع الاطراف زبان فارسي است.<sup>1</sup> سعدي در شيراز در ميان خانداني كه از عالمان دين بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابك سعد بن زنگي بود. در دوران كودكي پدر خود را از دست داد و تحت تربيت نياي مادري خود قرار گرفت.<sup>2</sup> در آغاز جواني به عبادت و تقوا گراييد و شب و روز را به بيداري گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در شيراز آموخت.<sup>3</sup> در 623ق / 1226م به دليل اوضاع آشفتة فارس، شيراز را ترك گفت و براي تكميل تحصيلات به بغداد رفت و در مدرسة نظاميه به كسب دانش پرداخت.<sup>4</sup> در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسيان بهره برد. صحبت شيخ شهاب‌الدين عمر سهروردي (د 632ق / ؟م) صوفي بزرگ آن عهد را دريافت و از ابوالفر ج بن جوزي (د 597ق / ؟م) فقيه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با كاروان حج مكرّر پياده حجّ گزارد. مدتي را نيز در بصره و كوفه به سر برد. چندي هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوي عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهاي شرق مانند بلخ، ‌باميان، كاشغر و سومنات در هند هم ديدار كرد.<sup>6</sup> سرانجام در دورة فرمانروايي ابوبكر بن سعد زنگي از اتابكان سلغري فارس به شيراز بازگشت. در اين زمان، ‌او شاعري مشهور و مورد احترام مردم و حكومت بود. در شيراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفيف (د 371ق / ؟م) صوفي مشهور، ‌فرود آمد.<sup>7</sup> در 655ق / ؟م ''بوستان'' و يك‌سال بعد ''گلستان'' را نوشت. نزد اتابكان فارس، به ويژه سعد بن ابوبكر بن سعد زنگي (حك 632ـ668ق / ؟م) كه شيخ تخلص خود را از نام او برگزيده بود، شأن و اعتبار بسيار يافت.<sup>8</sup> سعدي جز ابوبكر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمنداني مانند شمس‌الدين صاحب ديوان و برادرش عطاملك جويني را مدح گفت. با شاعراني چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبريزي (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستايش آنان قرار گرفت.<sup>9</sup> سرانجام سعدي در زادگاهش درگذشت و در خانقاهي كه اكنون به تكية سعدي مشهور و زيارتگاه مردم جهان است، به خاك سپرده شد.<sup>10</sup>
+شیخ مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، مکنی به ابومحمد، ملقب به شیخ اجل و افصح المتکلمین و متخلص به سعدی بی گمان یکی از پنج شاعر طراز اول ایران و بزرگ‌ترین شاعر جامع الاطراف زبان فارسی است.<sup>1</sup> سعدی در شیراز در میان خاندانی که از عالمان دین بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابک سعد بن زنگی بود. در دوران کودکی پدر خود را از دست داد و تحت تربیت نیای مادری خود قرار گرفت.<sup>2</sup> در آغاز جوانی به عبادت و تقوا گرایید و شب و روز را به بیداری گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در [[شیراز]] آموخت.<sup>3</sup> در 623ق / 1226م به دلیل اوضاع آشفتة فارس، شیراز را ترک گفت و برای تکمیل تحصیلات به بغداد رفت و در مدرسة نظامیه به کسب دانش پرداخت.<sup>4</sup> در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسیان بهره برد. صحبت شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی (د 632ق / ؟م) صوفی بزرگ آن عهد را دریافت و از ابوالفر ج بن جوزی (د 597ق / ؟م) فقیه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با کاروان حج مکرّر پیاده حجّ گزارد. مدتی را نیز در بصره و کوفه به سر برد. چندی هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوی عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهای شرق مانند بلخ، ‌بامیان، کاشغر و سومنات در هند هم دیدار کرد.<sup>6</sup> سرانجام در دورة فرمانروایی ابوبکر بن سعد زنگی از اتابکان سلغری فارس به شیراز بازگشت. در این زمان، ‌او شاعری مشهور و مورد احترام مردم و حکومت بود. در شیراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفیف (د 371ق / ؟م) صوفی مشهور، ‌فرود آمد.<sup>7</sup> در 655ق / ؟م ''بوستان'' و یک‌سال بعد ''گلستان'' را نوشت. نزد اتابکان فارس، به ویژه سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی (حک 632ـ668ق / ؟م) که شیخ تخلص خود را از نام او برگزیده بود، شأن و اعتبار بسیار یافت.<sup>8</sup> سعدی جز ابوبکر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمندانی مانند شمس‌الدین صاحب دیوان و برادرش عطاملک جوینی را مدح گفت. با شاعرانی چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبریزی (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستایش آنان قرار گرفت.<sup>9</sup> سرانجام سعدی در زادگاهش درگذشت و در خانقاهی که اکنون به تکیة سعدی مشهور و زیارتگاه مردم جهان است، به خاک سپرده شد.<sup>10</sup>
-آثار سعدي به اعتبار موضوع در عام‌ترين تقسيم شامل دو گروه است: 1ـ آثاري كه ماية آنها پند واندرز و آموزش‌هاي اخلاقي است، 2ـ آثار تغزّلي، ‌غنايي و عاشقانه.<sup>11</sup> از آثار مهم او به جز منظومة ''بوستان'' و ''ديوان غزليات'' مي‌توان ''مجالس پنجگانه''، ''رساله در پاسخ صاحب ديوان''، ''رساله در عقل و عشق''، رسالة ''نصيحةالملوك'' و ''گلستان'' را در نثر نام برد.<sup>12</sup> گفتني است كه اقامت و تحصيل سعدي در ديار عرب سبب تبحّر او در زبان عربي و ادب عرب گرديد، چنان كه قصايد عربي و ملمعات او گواه اين تبحّر است. طرز بيان او بر انسجام لفظ و رقت معني استوار است و به ويژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌اي بارز دارد.<sup>13</sup> بدون شبهه، ‌سعدي يكي از گويندگاني است كه مستند معيار فارسي امروزي به شمار مي‌رود. او منتهي اليه سير تحول زبان فارسي قرار گرفت و ضابطة زباني شد كه بدان تكلّم مي‌كنيم.<sup>14</sup> به گفتة هانري ماسه[1] خاورشناس فرانسوي، ‌در سده‌هاي 18و 19م، نويسندگان و شاعران اروپايي مانند ديده رو[2]، ولتر[3]، گوته[4]، ويكتور هوگو[5] و جز آنان از سعدي و مقام ارجمند وي بسيار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[6] شاعر و فيلسوف امريكايي مي‌نويسد: بشريت به سعدي علاقه‌مند است. سعدي شاعر دوستي، عشق، ايثار، بخشش، ‌صفا و عنايت الهي است.<sup>16</sup> اهميت سعدي در سرودن غزل عاشقانه در آن است كه زبان غزل را كمال بخشيد و چون به سبك انوري (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم كرد.<sup>17</sup> آثار سعدي، به ويژه ''بوستان'' و ''گلستان'' به زبان‌هاي گوناگون دنيا ترجمه و شرح شده است. همچنين كتاب‌هاي مختلفي دربارة سعدي و يا به تقليد از آثار او به زبان‌هاي گوناگون نوشته‌اند.
+آثار سعدی به اعتبار موضوع در عام‌ترین تقسیم شامل دو گروه است: 1ـ آثاری که مایة آنها پند واندرز و آموزش‌های اخلاقی است، 2ـ آثار تغزّلی، ‌غنایی و عاشقانه.<sup>11</sup> از آثار مهم او به جز منظومة ''بوستان'' و ''دیوان غزلیات'' می‌توان ''مجالس پنجگانه''، ''رساله در پاسخ صاحب دیوان''، ''رساله در عقل و عشق''، رسالة ''نصیحةالملوک'' و ''گلستان'' را در نثر نام برد.<sup>12</sup> گفتنی است که اقامت و تحصیل سعدی در دیار عرب سبب تبحّر او در زبان عربی و ادب عرب گردید، چنان که قصاید عربی و ملمعات او گواه این تبحّر است. طرز بیان او بر انسجام لفظ و رقت معنی استوار است و به ویژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌ای بارز دارد.<sup>13</sup> بدون شبهه، ‌سعدی یکی از گویندگانی است که مستند معیار فارسی امروزی به شمار می‌رود. او منتهی الیه سیر تحول زبان فارسی قرار گرفت و ضابطة زبانی شد که بدان تکلّم می‌کنیم.<sup>14</sup> به گفتة هانری ماسه[1] خاورشناس فرانسوی، ‌در سده‌های 18و 19م، نویسندگان و شاعران اروپایی مانند دیده رو[2]، ولتر[3]، گوته[4]، ویکتور هوگو[5] و جز آنان از سعدی و مقام ارجمند وی بسیار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[6] شاعر و فیلسوف امریکایی می‌نویسد: بشریت به سعدی علاقه‌مند است. سعدی شاعر دوستی، عشق، ایثار، بخشش، ‌صفا و عنایت الهی است.<sup>16</sup> اهمیت سعدی در سرودن غزل عاشقانه در آن است که زبان غزل را کمال بخشید و چون به سبک انوری (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم کرد.<sup>17</sup> آثار سعدی، به ویژه ''بوستان'' و ''گلستان'' به زبان‌های گوناگون دنیا ترجمه و شرح شده است. همچنین کتاب‌های مختلفی دربارة سعدی و یا به تقلید از آثار او به زبان‌های گوناگون نوشته‌اند.
 '''مآخذ:'''
-# خالقي‌راد، حسين. '''''قطعه و قطعه سرايي''.''' تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چ 1، 1375، ص 337.
+# خالقی‌راد، حسین. '''''قطعه و قطعه سرایی''.''' تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چ 1، 1375، ص 337.
-# تميم‌داري، احمد. '''''كتاب ايران؛ تاريخ ادب پارسي'''''. تهران: انتشارات بين‌المللي الهدي، چ 1، 1379، ص 216.
+# تمیم‌داری، احمد. '''''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی'''''. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 216.
-# محلاتي شيرازي، صدرالدين. '''''مكتب عرفان سعدي'''''. شيراز: دانشگاه پهلوي (شيراز)، چ 2، 1346، ج 1، ص 42 (مقدمه).
+# محلاتی شیرازی، صدرالدین. '''''مکتب عرفان سعدی'''''. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 2، 1346، ج 1، ص 42 (مقدمه).
-# براون، ‌ادوارد. '''''از سنايي تا سعدي'''''. ترجمه غلامحسين صدري افشار، تهران: مرواريد، چ 1، 1351، ص 211ـ 212.
+# براون، ‌ادوارد. '''''از سنایی تا سعدی'''''. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 211ـ 212.
-# زرين‌كوب، عبدالحسين. '''''با كاروان حلّه'''''. تهران: آريا، ‌1343، ص 230.
+# زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''با کاروان حلّه'''''. تهران: آریا، ‌1343، ص 230.
-# موحد، ضياء. '''''سعدي'''''. تهران: طرح نو، چ 2، 1374، ص 58ـ 59 (به اختصار).
+# موحد، ضیاء. '''''سعدی'''''. تهران: طرح نو، چ 2، 1374، ص 58ـ 59 (به اختصار).
-# سعدي، '''''كليات سعدي'''''. با تصحيح و مقدمة محمدعلي فروغي، تهران: جاويدان، بي تا، ص چهار (مقدمه).
+# سعدی، '''''کلیات سعدی'''''. با تصحیح و مقدمة محمدعلی فروغی، تهران: جاویدان، بی تا، ص چهار (مقدمه).
-# خانلري (كيا)، زهرا. '''''فرهنگ ادبيات فارسي دري'''''. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1348، ص 269.
+# خانلری (کیا)، زهرا. '''''فرهنگ ادبیات فارسی دری'''''. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348، ص 269.
-# محلاتي شيرازي، صدرالدين. '''''همان'''''.
+# محلاتی شیرازی، صدرالدین. '''''همان'''''.
-# موحد، ضياء. '''''همان'''''. ص 67.
+# موحد، ضیاء. '''''همان'''''. ص 67.
-# رستگار فسايي، منصور. '''''انواع نثر فارسي'''''. تهران: سمت، 1380، ص 482ـ 483 ـ 484 (به اختصار).
+# رستگار فسایی، منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380، ص 482ـ 483 ـ 484 (به اختصار).
-# مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف فارسي'''''. تهران: جيبي، چ 3، 1381، ج 1، ص 1296 ـ 1297 (ذيل سعدي).
+# مصاحب، غلامحسین. '''''دایرةالمعارف فارسی'''''. تهران: جیبی، چ 3، 1381، ج 1، ص 1296 ـ 1297 (ذیل سعدی).
-# دشتي، ‌علي. '''''قلمرو سعدي'''''. تهران: اميركبير، چ 3، 1344، ص 91.
+# دشتی، ‌علی. '''''قلمرو سعدی'''''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1344، ص 91.
-# پزشك‌زاد، ايرج. '''''طنز فاخر فارسي'''''. تهران: نشر شهاب، چ 1، 1381، ص 15 (درآمد).
+# پزشک‌زاد، ایرج. '''''طنز فاخر فارسی'''''. تهران: نشر شهاب، چ 1، 1381، ص 15 (درآمد).
 # Ralf waldo Emerson. '''''Journals'''''. vol. IX, Boston, 1912, p.562.
-# تميم‌داري، ‌احمد. '''''همان'''''. ‌ص 218. و نيز نگ: حسن لي، كاووس. '''''فرهنگ سعدي پژوهي'''''. شيراز: بنياد فارس شناسي با همكاري مركز سعدي شناسي، چ 1، 1380؛ '''''ذكر جميل سعدي'''''. ‌كميسيون ملي يونسكو و وزارت ارشاد اسلامي، 1364، 3ج؛ رستگار فسايي، منصور. '''''مقالاتي دربارة زندگي و شعر سعدي'''''. شيراز: دانشگاه پهلوي (شيراز)، چ 1، 1352.
+# تمیم‌داری، ‌احمد. '''''همان'''''. ‌ص 218. و نیز نگ: حسن لی، کاووس. '''''فرهنگ سعدی پژوهی'''''. شیراز: بنیاد فارس شناسی با همکاری مرکز سعدی شناسی، چ 1، 1380؛ '''''ذکر جمیل سعدی'''''. ‌کمیسیون ملی یونسکو و وزارت ارشاد اسلامی، 1364، 3ج؛ رستگار فسایی، منصور. '''''مقالاتی دربارة زندگی و شعر سعدی'''''. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 1، 1352.
 [1]. Henry Massé.