استان خوزستان: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''خوزستان،''' استاني در جنوب غربي ايران به مركزيت شهر اهواز (← اهواز). اين استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربي با استان ايلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استانهاي چهارمحال و بختياري و كهگيلويه و بويراحمد و از جنوب با خليج فارس همساي...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مركزیت شهر اهواز (← اهواز). | |||
این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استانهای چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>. | |||
[[پرونده:استان خوزستان.webp|بندانگشتی|352x352پیکسل|استان خوزستان، برگرفته از ایران هتل آنلاین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.iranhotelonline.com/blog/post-2691/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/]] | |||
خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213كم وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، اندیمشك، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.<sup>3</sup> | |||
خوزستان | خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشههای جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخشهایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استانهای لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم میخورد كه بلندترین آنها كوه مِنار با 3701م ارتفاع است كه در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوههای زاگرس)، قرار دارد. | ||
گسترة جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونهای كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م، كوه كِیْ نو 3512م، كوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی كه غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م كاهش مییابد.<sup>4</sup> | |||
استان خوزستان در حوضة آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضههای رودهای كارون، كرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استانهای همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویتكنندة رودهای پرآب و متعددی است كه عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود كارون<sup>*</sup> پرآبترین و تنها رود قابل كشتیرانی ایران، یكی از مهمترین رودهای خوزستان است كه پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود میپیوندد و به خلیج فارس میریزد. رود دیگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به كارون میپیوندد. رود طولانی و پرآب كرخه یكی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمتهای شمالی خوزستان میشود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه مییابد. (← كرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریانهای آبی مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه میگیرند و سرانجام به خلیجفارس میریزند.<sup>5</sup> جریان طبیعی آب رودخانهها و منابع آبی سدهای كرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (كارون یك) و خاك مناسب، بهویژه در شمال استان كه دور از شورهزارهای مجاور دریا واقع شدهاند، كشاورزی خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعالیتهای دامداری در كوهپایههای شمالی و شرقی استان و در مناطق كوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شكل میدهد.<sup>5</sup> وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراكز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یكی از مراكز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونهای كه در مجموع 3/1 از كل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشكیل میدهند.<sup>6</sup> نوع و كیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:<sup>7</sup> | |||
1. اثر پرفشار جنب حارهای كه سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد كمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا میشود. | |||
2. ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش میدهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل میدارد. | |||
3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان میشود. | |||
4. مجاورت با خلیج فارس كه تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد. | |||
در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حركت كنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی كمتر میشود. بنا بر گزارش در سالهای 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266مم است كه بیشترین میزان آن 900 مم در شمال شرق و كمترین میزان آن 100 مم در جنوب غربی استان است. در نقشة پهنهبندی خطر لرزهای ایران، قسمتهای شرقی استان در منطقة خطر خیلی بالا و قسمتهای شمالی استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگهای بهویژه در غرب استان در منطقة خطر پایین قرار دارند.<sup>9</sup> | |||
خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایة پیشرفت و تكامل تمدنی خود كه حاصل زندگی در یكی از حاصلخیزترین و پرآبترین جلگههای جهان بوده است، بنیانگذاران حكومت باستانی عیلام بودهاند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حكومت قدرتمند عیلام به شمار میرفته است.<sup>10</sup> پس از فروپاشی حكومت عیلام، خوزستان كه بخشی از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته میشد و در تاریخ خود یكی از استانهای با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید. | |||
حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان میگوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».<sup>11</sup> دربارة دارالملك خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشكر درو نیك میآید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان كه موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...».<sup>12</sup> در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و مینویسد كه: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمتتر از هر ناحیتی كی بد و پیوسته است ...».<sup>13</sup> | |||
دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته كرد. این استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد.<sup>14</sup> جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پیشبینیهای آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.<sup>15</sup> | |||
در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی كامل ویرانیها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یكی از استانهای فعّال ایران در زمینة اقتصادی شناخته میشود و توانهای طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود میكشاند.<sup>16</sup> | |||
مآخذ: | |||
1. | |||
2. | |||
3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384. | |||
4. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان). | |||
5. همان؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152. | |||
6. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص60. | |||
6. سازمان پژوهش و | |||
7. همان. ص 7. | 7. همان. ص 7. | ||
8. سازمان | 8. سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمینشناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص45. | ||
9. سازمان | 9. سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1378، ص45. | ||
10. | 10. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10. | ||
11. | 11. مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165. | ||
12. همان. ص 166. | 12. همان. ص 166. | ||
13. | 13. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137. | ||
14. | 14. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 16. | ||
15. مركز آمار | 15. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109. | ||
16. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 70-64. | |||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
== کتابشناسی == | |||
نسخهٔ ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۵:۱۴
خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مركزیت شهر اهواز (← اهواز).
این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استانهای چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است[۱].
خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213كم وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است[۲]. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، اندیمشك، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.3
خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشههای جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخشهایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استانهای لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم میخورد كه بلندترین آنها كوه مِنار با 3701م ارتفاع است كه در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوههای زاگرس)، قرار دارد.
گسترة جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونهای كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م، كوه كِیْ نو 3512م، كوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی كه غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م كاهش مییابد.4
استان خوزستان در حوضة آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضههای رودهای كارون، كرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استانهای همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویتكنندة رودهای پرآب و متعددی است كه عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود كارون* پرآبترین و تنها رود قابل كشتیرانی ایران، یكی از مهمترین رودهای خوزستان است كه پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود میپیوندد و به خلیج فارس میریزد. رود دیگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به كارون میپیوندد. رود طولانی و پرآب كرخه یكی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمتهای شمالی خوزستان میشود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه مییابد. (← كرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریانهای آبی مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه میگیرند و سرانجام به خلیجفارس میریزند.5 جریان طبیعی آب رودخانهها و منابع آبی سدهای كرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (كارون یك) و خاك مناسب، بهویژه در شمال استان كه دور از شورهزارهای مجاور دریا واقع شدهاند، كشاورزی خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعالیتهای دامداری در كوهپایههای شمالی و شرقی استان و در مناطق كوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شكل میدهد.5 وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراكز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یكی از مراكز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونهای كه در مجموع 3/1 از كل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشكیل میدهند.6 نوع و كیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:7
1. اثر پرفشار جنب حارهای كه سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد كمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا میشود.
2. ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش میدهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل میدارد.
3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان میشود.
4. مجاورت با خلیج فارس كه تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد.
در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حركت كنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی كمتر میشود. بنا بر گزارش در سالهای 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266مم است كه بیشترین میزان آن 900 مم در شمال شرق و كمترین میزان آن 100 مم در جنوب غربی استان است. در نقشة پهنهبندی خطر لرزهای ایران، قسمتهای شرقی استان در منطقة خطر خیلی بالا و قسمتهای شمالی استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگهای بهویژه در غرب استان در منطقة خطر پایین قرار دارند.9
خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایة پیشرفت و تكامل تمدنی خود كه حاصل زندگی در یكی از حاصلخیزترین و پرآبترین جلگههای جهان بوده است، بنیانگذاران حكومت باستانی عیلام بودهاند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حكومت قدرتمند عیلام به شمار میرفته است.10 پس از فروپاشی حكومت عیلام، خوزستان كه بخشی از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته میشد و در تاریخ خود یكی از استانهای با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.
حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان میگوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».11 دربارة دارالملك خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشكر درو نیك میآید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان كه موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...».12 در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و مینویسد كه: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمتتر از هر ناحیتی كی بد و پیوسته است ...».13
دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته كرد. این استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد.14 جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پیشبینیهای آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.15
در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی كامل ویرانیها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یكی از استانهای فعّال ایران در زمینة اقتصادی شناخته میشود و توانهای طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود میكشاند.16
مآخذ:
1.
2.
3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
4. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).
5. همان؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.
6. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص60.
7. همان. ص 7.
8. سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمینشناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص45.
9. سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1378، ص45.
10. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.
11. مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.
12. همان. ص 166.
13. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.
14. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 16.
15. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.
16. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 70-64.
غلامحسین تکمیل همایون