میرزا تقی خان امیرکبیر: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''اميركبير، ميرزا تقيخان،''' (1222-1268 ه.ق / 1807-1852م) صدراعظم و اصلاحگر برجستة ايران در آغاز دورة ناصرالدين شاه قاجار. ملقب به عناوين رسمي ميرزا، خان، وزيرنظام، اميرنظام، اتابك اعظم و اميركبير. ميرزا تقي خان فرزند كربلائي قربان آشپز، زادگاهش هز...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
میرحواس احمدزاده | میرحواس احمدزاده | ||
'''اميركبير، ميرزا تقي خان،''' (1222-1268ق / 1807-1852م)، نخستين صدراعظم ناصرالدين شاه. | |||
در هزاوة فراهان از توابع اراك متولد شد. زمان ولادت وي محل ترديد است.<sup>1</sup> پدرش آشپز و ناظر دستگاه قائم مقام فراهاني بود و از آنجا كه هوش و درايت فراواني داشت تحت تعليم و تربيت قائممقام قرار گرفت.<sup>2</sup> | |||
پس از چندي به تدريج در دستگاه قائم مقام ترقي كرد و به منشيگري نظام ارتقا يافت و در اولين سفر سياسي خود در 1244ق / 1828م به همراه هيئتي به منظور عذرخواهي از واقعة قتل گريبايدوف[1] سفير روس در ايران عازم روسيه شد.<sup>(3)</sup> دو سال بعد به همراه وليعهد، ناصرالدين ميرزا، براي ديدار تزار روسيه به ايروان سفر كرد. | |||
در زمان اقامت ناصرالدين ميرزا در تبريز امير به رياست سپاه آذربايجان و پيشكاري وليعهد منصوب شد.<sup>4</sup> او همچنين مأموريت يافت تا در كنفرانسي كه در ارزنة الروم براي حل اختلافات ايران و عثماني تشكيل شده بود شركت كند. او در اين مأموريت تسلط خود را بر امور سياسي ثابت كرد و حقوق از دست رفتة ايران را بازگرداند.<sup>5</sup> | |||
ناصرالدين ميرزا پس از رسيدن به سلطنت، لقب اميرنظام به ميرزا تقي خان اعطا كرد و او را به صدارت منصوب كرد و كلية امور كشوري و لشكري را به او واگذار كرد.<sup>6</sup> در اين زمان اوضاع كشور پريشان و حكومت ملوكالطوايفي در سراسر كشور حكمفرما بود.<sup>7</sup> | |||
نخستين اقدام امير براي اصلاح امور كشور عبارت بود از كاهش نفوذ درباريان و قطع مستمريهاي فوقالعاده، تمركز امور اداري و مالياتها و درآمدهاي دولت، تنظيم بودجه، ايجاد تعادل بين درآمد و هزينة دولت، تشكيل سپاه منظم و از بين بردن ملوكالطوايفي. | |||
در زمينة سياست خارجي نيز اقدام به برقراري روابط دوستي و احترام متقابل با دولتها و اصلاح وضع سفارتخانههاي ايران و جلوگيري از نفوذ كشورهاي بيگانه در ايران كرد.<sup>8</sup> پارهاي از اقدامات امير در طول صدارت عبارت است از: تأسيس كارخانههاي اسلحهسازي و توپسازي، ايجاد سربازخانه و استحكامات در مراكز مهم مرزي و تقويت نيروي دريايي، ايجاد لباس متحدالشكل نظامي براي سربازان و صاحب منصبان، تأسيس چاپارخانه و قراول خانه، ايجاد كارخانههاي مختلف صنعتي و پارچهبافي، اقدام به استخراج معادن، ايجاد سد بر روي رودخانهها و حمايت از كشاورزان و بازرگانان داخلي و خارجي، افزايش صادرات و كاهش واردات، مبارزه با كهنهپرستي و دفاع از حقوق اقليتهاي مذهبي، تأسيس مدرسة دارالفنون<sup>*</sup> و انتشار روزنامة ''وقايع اتفاقيه''<sup>*</sup>، استخدام استادان خارجي و اعزام دانشجو به اروپا.<sup>9</sup> ايجاد نظام اطلاعرساني و خفيهنويسي<sup>10</sup> و بنا كردن ساختمانهايي نظير: بازار امير (كفاشها)، ساختمان مسجد و مدرسة شيخ عبدالحسين، ساختمان كاروانسراي امير و بناي امامزاده زيد.<sup>11</sup> | |||
شاه به دليل توطئه و دسيسههاي مهد عليا و سفراي خارجي در 1268ق / 1852م فرمان عزل امير را از صدارت صادر و او را به حكومت كاشان منصوب كرد.<sup>12</sup> | |||
اوضاع كشور پس از عزل امير آشفته و نابسامان شد و دشمنان امير از بيم اين كه امير دوباره به صدارت منصوب شود فرمان قتل امير را از شاه گرفتند و سرانجام توسط علي خان حاجبالدوله در حمام فين كاشان به قتل رسيد.<sup>13</sup> امير ابتدا در كاشان مدفون شد، اما به اصرار همسرش عزتالدوله، كه خواهر تني ناصرالدين شاه بود، پيكر او را به كربلا منتقل كردند.<sup>14</sup> | |||
'''مآخذ:''' | |||
1- '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''؛ نيزنك: مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف''''' '''''فارسي'''''. تهران: فرانكلين، 1345، ج 1، ص 252؛ شميم، علياصغر. '''''ايران در دورة سلطنت قاجار.''''' تهران: مدبر، 1374، ص 156. | |||
2- مكي، حسين. '''''زندگاني ميرزا تقي خان اميركبير.''''' تهران: ايران، 1373، ص 81. | |||
3- برزآبادي فراهاني، مجتبي. '''''زندگي و افكار اميركبير.''''' تهران: اوستا، 1380، ص 60؛ تقيزاده، حسن. «ميرزا تقي خان اميرنظام»، '''''يغما'''''. تهران: 1355، س بيست و نهم، ش 1، ص 140. | |||
4- شميم. همان. ص 160؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. '''''صدرالتواريخ'''''. به كوشش محمد مشيري، تهران: 1349، ص 202، 205، 206. | |||
5- بهنود، مسعود. '''''كشتهگان بر سر قدرت'''''. تهران: علم، 1378، ص 70-72. | |||
6- مكي. همان. ص 152. | |||
7- بهنود. همان. ص 80. | |||
8- شميم. همان. ص 160. | |||
9- برزآبادي. همان. ص 9-11. | |||
10- بهنود. همان. ص 91. | |||
11- مكي. همان. ص 605-606. | |||
12- همان. ص 524. | |||
13- شميم، همان. ص 170. | |||
14- مكي، همان. ص 654. | |||
الهه جواهری | |||
----[1]. Griboyedov | |||
نسخهٔ ۱۴ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۳۴
اميركبير، ميرزا تقيخان، (1222-1268 ه.ق / 1807-1852م) صدراعظم و اصلاحگر برجستة ايران در آغاز دورة ناصرالدين شاه قاجار. ملقب به عناوين رسمي ميرزا، خان، وزيرنظام، اميرنظام، اتابك اعظم و اميركبير.
ميرزا تقي خان فرزند كربلائي قربان آشپز، زادگاهش هزاوة فراهان اراك بود. به واسطة پدرش و بدون اصالتِ نسب خانداني، با فراگيريِ سواد در مكتب خاندان قائم مقام به منشيگري و سپس پيشكار مالية دولتي آذربايجان و وزير نظام شد.
در دورة محمدشاه قاجار، در روسيه، ايروان (به همراه ناصرالدين ميرزا وليعهد) و عثماني مأموريت سياسي داشت. در سفر خسروميرزا به روسيه براي حل مسئلة قتل گريبايدف با او همراه بود و پس از آن در سفر ارزنةالروم (1263-1259ق) براي حل و فصل اختلافات مرزي و ارضي ايران و عثماني به موفقيت بسياري دست يافت. ميرزا كه در جلوس ناصرالدين شاه به تخت شاهي تلاشهاي فراواني انجام داد شخص اول ايران و مسئول همه امور از طرف شاه شد.1
او براي بار دوم با خواهر شاه- عزت الدوله- ازدواج كرد. نزديكي او با شاه دوامي نيافت و در طي دورة صدارت خود با دشمني روسيه، انگليس و درباريان مواجه شد.2 هرچند گامهايي مؤثر براي اصلاح اوضاع اقتصادي، قضايي، اخلاق مدني، ماليه، نظامي و ترويج علم و صنعت، برداشت اما نتوانست قدرت ناصرالدين شاه را محدود سازد.
ابعاد تلاشهاي اميركبير شامل نوآوري در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جديد، پاسداري از هويت ملي و استقلال سياسي ايران و اصلاحات سياسي و مملكتي و مبارزه با فساد اخلاقي بود.3 دورة صدارت امير، نمونهاي از «استبداد منور» است كه روشي مبتني بر قانون و عدالت و تربيت ملت و به «نظم ميرزا تقي خاني» مشهور بود كه با اعمال قدرت به قانون ضمانت اجرائي بخشيد. شورشهاي حسن خانِ سالار، بابيها،4 خالي بودن خزانه، نفوذ و سلطة خارجيان، اقتصاد و تجارت مصرفي و بحرانهاي فرهنگي- سياسي از مسائل مهم دورة او بود.
برايِ رفع بحرانِ مالي به كاهش مواجبِ همة درباريان و حتي شاه و حذف تيولات پرداخت- و مسائل اقتصادي را با اعمال قانون منع صدور طلا، تشكيل مجمع الصنايع و ترغيب و حمايت از اقتصاد ملي عملاً قانون تحميلي تجارت آزاد منعقده در عهدنامة تركمنچاي و عهدنامة - 1257ه ق / ؟ م انگليس را نقض ميكرد.
اصلاحات قضائي و مدني را با تأسيس «ديوانخانة عدالت»، آئين دادخواهي اقليتهاي مذهبي، اصلاح محكمة شرع، جلوگيري از رشوهگيري با اعمال قانون اعدام رشوهخوار، حذف عناوين دولتي و مداحي شاعران دنبال كرد.
به منظور جلوگيري از نفوذ روسيه در شمال، پيشرفت انگليس در جنوب را سد كرد.6
در عرصة علم و دانش به تأسيس دارالفنون*، انتشار روزنامة وقايع اتفاقيه و ترجمة كتب خارجي پرداخت. و انديشههاي اصلاحگرانة خود را در «كتابچة خيالات اتابكي» نگاشت.
امير سزاوارِ عنوانِ «والاترين مخلوق خدا» بود7 و قرباني ارادة مردانه و انعطافناپذير خود شد.8 سرانجام به امر شاه عزل گرديد و به اشتباه خود اقرار كرد كه مملكت به جاي وزير عاقل به شاهِ عاقل نياز دارد9 و در تبعيدگاهش در حمام قرية فين كاشان كشته شد (20 محرم 1268). بعدها ناصرالدين شاه از قتل او پشيمان شد.10
مآخذ:
1. سپهر، محمد تقي لسانالملك. ناسخ التواريخ. به اهتمام جمشيد كيانفر، تهران: اساطير، چ اول، 1377، ج3، ص 1-1006.
2. آدميت، فريدون. اميركبير و ايران. تهران: خوارزمي، چ سوم، 1348، ص 220-670.
3. روزنامة وقايعاتفاقيه. شمارة 50، پنجشنبه، 23ربيعالاول 1268.
4. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. صدر التواريخ. تصحيح و تحشيه محمد مشيري، تهران: سازمان انتشارات وحيد، 1349، ص 196-231.
5. بامداد، مهدري. شرح حال رجال ايران. تهران: زوار، بيتا، ج1، ص 209-221.
6. اقبال آشتياني، عباس. ميرزا تقي خان اميركبير. به كوشش ايرج افشار، تهران: توس، چ دوم، 1355، ص 246-265.
7. واتسون، رابرت گرانت. تاريخ ايران دوره قاجاريه. ترجمة وحيد مازندراني، تهران: اميركبير، چ دوم، 1348، ص334-337.
8. پولاك، ادوارد ياكوب. سفرنامة پولاك. ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران: خوارزمي، چاپ دوم، 1368،ص 269-299.
9. مكي، حسين. زندگاني ميرزا تقي خان اميركبير. تهران: ايران، چ ششم، 2535، ص 454-470.
10. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري دورة قاجاريه. تهران: زوار، چ دوم، بيتا، ج1، ص 66-75 و 101.
میرحواس احمدزاده
اميركبير، ميرزا تقي خان، (1222-1268ق / 1807-1852م)، نخستين صدراعظم ناصرالدين شاه.
در هزاوة فراهان از توابع اراك متولد شد. زمان ولادت وي محل ترديد است.1 پدرش آشپز و ناظر دستگاه قائم مقام فراهاني بود و از آنجا كه هوش و درايت فراواني داشت تحت تعليم و تربيت قائممقام قرار گرفت.2
پس از چندي به تدريج در دستگاه قائم مقام ترقي كرد و به منشيگري نظام ارتقا يافت و در اولين سفر سياسي خود در 1244ق / 1828م به همراه هيئتي به منظور عذرخواهي از واقعة قتل گريبايدوف[1] سفير روس در ايران عازم روسيه شد.(3) دو سال بعد به همراه وليعهد، ناصرالدين ميرزا، براي ديدار تزار روسيه به ايروان سفر كرد.
در زمان اقامت ناصرالدين ميرزا در تبريز امير به رياست سپاه آذربايجان و پيشكاري وليعهد منصوب شد.4 او همچنين مأموريت يافت تا در كنفرانسي كه در ارزنة الروم براي حل اختلافات ايران و عثماني تشكيل شده بود شركت كند. او در اين مأموريت تسلط خود را بر امور سياسي ثابت كرد و حقوق از دست رفتة ايران را بازگرداند.5
ناصرالدين ميرزا پس از رسيدن به سلطنت، لقب اميرنظام به ميرزا تقي خان اعطا كرد و او را به صدارت منصوب كرد و كلية امور كشوري و لشكري را به او واگذار كرد.6 در اين زمان اوضاع كشور پريشان و حكومت ملوكالطوايفي در سراسر كشور حكمفرما بود.7
نخستين اقدام امير براي اصلاح امور كشور عبارت بود از كاهش نفوذ درباريان و قطع مستمريهاي فوقالعاده، تمركز امور اداري و مالياتها و درآمدهاي دولت، تنظيم بودجه، ايجاد تعادل بين درآمد و هزينة دولت، تشكيل سپاه منظم و از بين بردن ملوكالطوايفي.
در زمينة سياست خارجي نيز اقدام به برقراري روابط دوستي و احترام متقابل با دولتها و اصلاح وضع سفارتخانههاي ايران و جلوگيري از نفوذ كشورهاي بيگانه در ايران كرد.8 پارهاي از اقدامات امير در طول صدارت عبارت است از: تأسيس كارخانههاي اسلحهسازي و توپسازي، ايجاد سربازخانه و استحكامات در مراكز مهم مرزي و تقويت نيروي دريايي، ايجاد لباس متحدالشكل نظامي براي سربازان و صاحب منصبان، تأسيس چاپارخانه و قراول خانه، ايجاد كارخانههاي مختلف صنعتي و پارچهبافي، اقدام به استخراج معادن، ايجاد سد بر روي رودخانهها و حمايت از كشاورزان و بازرگانان داخلي و خارجي، افزايش صادرات و كاهش واردات، مبارزه با كهنهپرستي و دفاع از حقوق اقليتهاي مذهبي، تأسيس مدرسة دارالفنون* و انتشار روزنامة وقايع اتفاقيه*، استخدام استادان خارجي و اعزام دانشجو به اروپا.9 ايجاد نظام اطلاعرساني و خفيهنويسي10 و بنا كردن ساختمانهايي نظير: بازار امير (كفاشها)، ساختمان مسجد و مدرسة شيخ عبدالحسين، ساختمان كاروانسراي امير و بناي امامزاده زيد.11
شاه به دليل توطئه و دسيسههاي مهد عليا و سفراي خارجي در 1268ق / 1852م فرمان عزل امير را از صدارت صادر و او را به حكومت كاشان منصوب كرد.12
اوضاع كشور پس از عزل امير آشفته و نابسامان شد و دشمنان امير از بيم اين كه امير دوباره به صدارت منصوب شود فرمان قتل امير را از شاه گرفتند و سرانجام توسط علي خان حاجبالدوله در حمام فين كاشان به قتل رسيد.13 امير ابتدا در كاشان مدفون شد، اما به اصرار همسرش عزتالدوله، كه خواهر تني ناصرالدين شاه بود، پيكر او را به كربلا منتقل كردند.14
مآخذ:
1- دايرةالمعارف بزرگ اسلامي؛ نيزنك: مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: فرانكلين، 1345، ج 1، ص 252؛ شميم، علياصغر. ايران در دورة سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374، ص 156.
2- مكي، حسين. زندگاني ميرزا تقي خان اميركبير. تهران: ايران، 1373، ص 81.
3- برزآبادي فراهاني، مجتبي. زندگي و افكار اميركبير. تهران: اوستا، 1380، ص 60؛ تقيزاده، حسن. «ميرزا تقي خان اميرنظام»، يغما. تهران: 1355، س بيست و نهم، ش 1، ص 140.
4- شميم. همان. ص 160؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. صدرالتواريخ. به كوشش محمد مشيري، تهران: 1349، ص 202، 205، 206.
5- بهنود، مسعود. كشتهگان بر سر قدرت. تهران: علم، 1378، ص 70-72.
6- مكي. همان. ص 152.
7- بهنود. همان. ص 80.
8- شميم. همان. ص 160.
9- برزآبادي. همان. ص 9-11.
10- بهنود. همان. ص 91.
11- مكي. همان. ص 605-606.
12- همان. ص 524.
13- شميم، همان. ص 170.
14- مكي، همان. ص 654.
الهه جواهری
[1]. Griboyedov