مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''مجلس شوراي ملي،''' نهاد قانونگذاري بر آمده از نهضت مشروطيت ايران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش). با صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه (14 جماديالثاني 1324ق / ؟ م) و تعيين عنوان «مجلس شوراي ملي» بر اين نهاد، از آن رو كه اقليتهاي ديني نيز ميبايس...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴۲: | خط ۴۲: | ||
حسن باستانی راد | حسن باستانی راد | ||
----[1]. Morgan Shuster | ----[1]. Morgan Shuster | ||
'''مجلس شوراي ملي،''' (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانونگذاري ايران از صدور فرمان مشروطيت تا سقوط حكومت پهلوي<sup>*</sup>. | |||
نخستين دورة مجلس شوراي ملي كه دستاورد پيروزي انقلاب مشروطه<sup>*</sup> بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اكتبر 1906م در حضور مظفرالدين شاه قاجار گشايش يافت.<sup>1</sup> مبناي انتخابات اين دوره صنفي بود<sup>2</sup> و طبقات گوناگون اجتماعي مانند اعيان، خوانين، شاهزادگان، روحانيان، تجّار و اصناف نمايندگاني در مجلس داشتند.<sup>3</sup> از ميان آنان 60 نماينده از تهران و 96 نماينده از ساير شهرها انتخاب شدند، و به رياست صنيعالدوله نخستين قانون اساسي و متمم آن را تدوين كردند.<sup>4</sup> از ميان نمايندگان سرشناس اين دوره ميتوان به صنيعالدوله (نخستين رئيس مجلس)، حاج شيخ علي نوري، احتشامالسلطنه، وثوقالدوله، حاج حسين امينالضرب، معينالتجار بوشهري و سيد حسن تقيزاده اشاره كرد. ارباب جمشيد نمايندگي زرتشتيان را بر عهده داشت و ارامنه و كليميان وكالت خود را به سيد محمد طباطبايي<sup>*</sup> و سيد عبدالله بهبهاني<sup>*</sup> داده بودند. | |||
در پي مخالفتهاي محمدعلي شاه با مشروطيت، مجلس به دستور لياخوف، فرماندة روسي بريگارد قزاق و حاكم نظامي تهران در 23 جماديالاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.<sup>5</sup> | |||
دورة دوم مجلس پس از عزل و تبعيد محمدعلي شاه در 1327ق آغاز به كار كرد،<sup>6</sup> اما در پي اولتيماتوم روسيه مبني بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالي آمريكايي، و نپذيرفتن مجلس، نايبالسلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل كردند.<sup>7</sup> دورة سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهاني اول گشايش يافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگي از وكلا به قم، در واكنش به پيشروي نيروهاي روسيه به سوي تهران، تعطيل شد.<sup>8</sup> | |||
دورة چهارم مجلس 6 سال بعد و در پي سقوط كابينة سيد ضياءالدين طباطبايي<sup>*</sup> در 1300ش گشايش يافت و به مبارزة جدي با نفوذ بريتانيا در ايران پرداخت.<sup>9</sup> تشكيل مجلس پنجم در 1302ش، كه اكثريت آن را اعضاي حزب تجدد، متشكل از هوادارن سردار سپه، تشكيل ميدادند، به انقراض سلسلة قاجاريان انجاميد. آيتالله مدرس از جمله نمايندگان اين دوره بود.<sup>10</sup> نخستين دورة انتخابات در عصر پهلوي براي مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،<sup>11</sup> و از آن پس در انتخابات دورههاي هفتم تا سيزدهم، نمايندگان ملت به اشاره و صلاحديد شاه انتخاب ميشدند.<sup>12</sup> پس از اشغال ايران به وسيلة قواي متفقين و سقوط رضاشاه<sup>*</sup> پهلوي در 1320ش، نمايندگان مجلس دوازدهم كه پيش از آن مطيع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.<sup>13</sup> | |||
مجلس سيزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بيشتر بر رقابتهاي رجال سياسي مانند سيد ضياءالدين طباطبايي و احمد قوام<sup>*</sup> و محدود نگاه داشتن قدرت محمدرضا شاه<sup>*</sup> متمركز بود.<sup>14</sup> | |||
انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثير دخالتهاي بريتانيا، شوروي و ايالات متحده در مناطق تحت اشغال هر يك از آنها بود.<sup>15</sup> در اواخر كار همين مجلس ماجراي قيام پيشهوري<sup>*</sup> و غائلة آذربايجان آغاز شد و نمايندگان مجلس احمد قوام<sup>*</sup> را براي حل اين مسئله به نخستوزيري انتخاب كردند.<sup>16</sup> انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتي دموكرات<sup>*</sup> به رهبري قوام انجام شد.<sup>17</sup> اعتراض دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> و جمعي از همفكرانش به تقلب گستردة ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشكيل جبهة ملي<sup>*</sup> انجاميد.<sup>18</sup> اعضاي اين جبهه توانستند با فرستادن چند نماينده به مجلس، قانون ملي شدن صنعت نفت ايران را به تصويب برسانند.<sup>19</sup> انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخستوزيري مصدق انجام شد، اما دورة هفدهم به پيشنهاد خود او در جريان يك همهپرسي منحل شد.<sup>20</sup> | |||
پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش،<sup>*</sup> انتخابات مجلس بار ديگر جنبة نمايشي به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمايندگان و تغيير نتيجة انتخابات دخالت كردند. پيروزي انقلاب اسلامي<sup>*</sup> در 1357ش به فعاليت مجلس شوراي ملي پس از 24 دوره پايان داد. مهندس عبدالله رياضي و دكتر جواد سعيد، رؤساي آخرين دورة مجلس شوراي ملي، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامي اعدام شدند.<sup>21</sup> | |||
'''مآخذ:''' | |||
1- عاقلي، باقر. '''''روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي.''''' تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10. | |||
2- ناظمالاسلام كرماني. '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''. تهران: اميركبير، 1381ش، چ 6، ص 515. | |||
3- كسروي، احمد. '''''تاريخ مشروطة ايران'''''. تهران: اميركبير، 1349، ص 123. | |||
4- كسروي. همان. ص 183 به بعد. | |||
5- تقيزاده، سيدحسن. '''''زندگي طوفاني'''''. به كوشش ايرج افشار، تهران: علمي، 1372، ص 60، 61، 75. | |||
6- آبراهاميان، يرواند. '''''ايران بين دو انقلاب'''''. ترجمة احمد گلمحمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1382، ص 127. | |||
7- همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوي'''''. ترجمة حسن افشار، تهران: مركز، 1379، ص 91-95. | |||
8- كسروي، احمد. '''''تاريخ 18 سالة آذربايجان'''''. تهران: اميركبير، 1333، ص 623 به بعد. | |||
9- غني، سيروس. '''''ايران؛ برآمدن رضاخان'''''. ترجمة حسن كامشاد. تهران: نيلوفر، 1380، چ 3، ص 253. | |||
10- بهار، محمدتقي. '''''تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران'''''. تهران: اميركبير، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد. | |||
11- همايون كاتوزيان. همان. ص 411. | |||
12- بولارد، ريدر ويليام. '''''خاطرات سر ريدر ويليام بولارد سفيركبير انگلستان در ايران'''''. ترجمة غلامحسين ميرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقيزاده. همان. ص 209. | |||
13- عاقلي. همان. ج 1، ص 237. | |||
14- آبراهاميان. همان. ص 216-228. | |||
15- همان. ص 228-230. | |||
16- همايون كاتوزيان، محمدعلي. '''''مصدق و نبرد قدرت'''''. ترجمة احمد تدين، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125. | |||
17- همان. ص 127-128. | |||
18- عاقلي. همان. ج 1، ص 304، 305. | |||
19- همايون كاتوزيان. همان. ص 180-181. | |||
20- همان. ص 342. | |||
21- طلوعي، محمود. '''''بازيگران عصر پهلوي.''''' تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748. | |||
----[1]. M. Shuster | |||
امید پارسانژاد | |||
نسخهٔ ۱۴ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۲۳:۰۴
مجلس شوراي ملي، نهاد قانونگذاري بر آمده از نهضت مشروطيت ايران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).
با صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه (14 جماديالثاني 1324ق / ؟ م) و تعيين عنوان «مجلس شوراي ملي» بر اين نهاد، از آن رو كه اقليتهاي ديني نيز ميبايست نماينده به مجلس بفرستند،1 نظامنامة انتخابات تدوين شد، انتخابات برگزار و نمايندگان تهران از رمضان 1324ق كار خود را در بهارستان براي تدوين و تصويب قانون اساسي (14 ذيقعده 1324ق) و متمم آن آغاز كردند.2 از آن زمان، مجلس به عنوان مهمترين نهاد در تحولات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ايران، تاريخ يك سدة اخير ايران را تحتالشعاع خود قرار داد. مجلس اول كه برنامه اصلاحات مالي، قانون تشكيل ايالات و ولايات و قانون مطبوعات را نيز علاوه بر جنجالهاي گوناگون سياسي پيش رو داشت به فرمان محمدعلي شاه به خاك و خون كشيده شد (23 جماديالاول 1326ق / ؟ م).3 مجلس دوم كه مليگرايي و برآمدن احزاب ويژگي بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشكيل شد و قوانيني مانند تعليم و تربيت را تصويب كرد؛4 به دنبال استخدام مورگان شوستر [1]و بر اثر اولتيماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومين دورة قانونگذاري نيز پس از عمر يك سالهاي (1333ق / ؟ م) با شروع جنگ جهاني اول تعطيل شد5 و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) كه عمر آن در تشنج و كشمكش اما مؤثر و پر تلاش ميان احزاب اقليت و اكثريت گذشت تشكيل شد و در عمر قانوني خود به پايان رسيد.6 زماني كه زمزمة جمهوريخواهي در هواداري از رضاخان و با مخالفت كساني چون سيد حسن مدرس، دكتر محمد مصدقالسلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصنها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشكيل شد و در 1304ش به خلع قاجاريان و سلطنت پهلوي رأي داد و مجلس مؤسسان براي تغيير موادي از قانون اساسي تشكيل شد.7
پس از آن دورهاي از سكوت و ثبات ناشي از ديكتاتوري رضا شاه بر مجلس حكمفرما شد كه تا دورة چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمة جنبش ملي كردن نفت با طرح سياست موازنة منفي از سوي دكتر مصدق ادامه يافت. در اين دوران به جز مجلس ششم كه مدرس و مصدق مجلس را از سكوت بيرون آوردند و قضاوت كنسولي نيز لغو شد8 و دورة سيزدهم كه كابينة قوامالسلطنه با مجلس اختلافاتي پيدا كرد و در آن ميان شهريور 1320ش باعث خلع رضا شاه و پادشاهي محمدرضا پهلوي شد، مجلس تحرك و جنبش ديگري نداشت. اگر چه نهضت ملي كردن نفت در مجلس پانزدهم تداوم يافت اما اعمال نفوذ قوام السلطنه باعث شد كه دكتر مصدق به مجلس راه نيابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد،9 در اين دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشكيل مجلس مؤسسان براي تغيير اصل 48 متمم قانون اساسي و مخالفت عليه قرارداد گس ـ گلشائيان روي داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) كه به دليل تلاش براي ملي شدن صنعت نفت به مجلس ملي مشهور است صحنة با شكوهترين دورههاي قانونگذاري بود. پس از تلاشهاي رهبران ملي و مذهبي نهضت، «قانون اجراي ملي شدن صنعت نفت (خلع يد)» به تصويب مجلسين سنا و شوراي ملي رسيد.10
مجلس هفدهم كه با هفتاد و نه نفر از 136 كرسي تشكيل شده بود، صحنة تشنج ميان سلطنت طلبان و نخستوزير (دكتر مصدق) بود كه با استعفاي وي قيام 30 تير 1331ش در حمايت از نخستوزيري وي روي داد.11 پس از چندي مصدق از اختيارات خود براي انحلال مجلس استفاده كرد.12 هنوز دورة هجدهم تشكيل نشده بود كه كودتاي 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند ساير نهادهاي مدني در راستاي تصميمات دربار و مجلس سنا قرار داد13 به گونهاي كه تا انحلال دورة بيست و چهارم (17 شهريور 1357ش) نقش چنداني در تحولات ايران ايفا نكرد. پس از انقلاب اسلامي، مجلس با نام مجلس شوراي اسلامي در محل مجلس سنا تشكيل شد.
نخستين رئيس مجلس شوراي ملي مرتضي قلي خان صنيعالدوله و مهمترين رئيس آن در چندين دوره ميرزا حسين خان مؤتمنالملك (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند ميرزا نصرالله خان مشيرالدوله بود. قوانين بسياري از تصويب مجلس گذشت كه هنوز در جامعة كنوني اثرگذار هستند. روزنامه و مذاكرات مجلس از همان دورة نخست براي آگاهي مردم از فعاليتهاي مجلس و مصوبات آن انتشار يافت. تشكيل كميسيونهاي مختلف نيز در راستاي نيازهاي نظام ديوانسالاري ايران و نظارت بر اجراي مصوبات انجام گرفت.(14)
مآخذ:
1- ناظمالاسلام كرماني، ميرزا محمد. تاريخ بيداري ايرانيان. به كوشش علياكبر سعيدي سيرجاني، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346، ج 1، ص 322.
2- «مختصر تاريخ مجلس ملي ايران»، روزنامة كاوه. برلين: روزنامة كاوه، 1337ق، ص 14.
3- شريفكاشاني، محمدمهدي. واقعات اتفاقيه در روزگار. به كوشش منصورة اتحاديه (نظام مافي) و سيروس سعدونديان، تهران: نشر تاريخ ايران، 1362، ج 1، ص 189 و ايرواني، محمدآقا و ناصرالملك ابوالقاسم خان، دو رساله دربارة انقلاب مشروطيت ايران. به اهتمام دكتر عبدالحسين زرينكوب و روزبه زرينكوب، تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1380، ص 94-108.
4- شجيعي، زهرا. نخبگان سياسي ايران (مجلس شوراي ملي). ، ج 4، ص 200.
5- اتحاديه (نظام مافي)، منصوره. احزاب سياسي در مجلس سوم. تهران: نشرتاريخ ايران، 1371، ص 170.
6- مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي دورة قاجار. تهران: زوار، ج3، ، ص 550-535.
7- مكي، حسين. تاريخ بيست ساله، مقدمات تغيير سلطنت. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ج 2، ص 506؛ «مذاكرات مجلس شوراي ملي، دورة پنجم قانونگذاري»، روزنامة رسمي شاهنشاهي. ص 149.
8- روزنامة اطلاعات، 19 و 20 ارديبهشت 1306؛ مذاكرات مجلس شوراي ملي، دوره ششم قانونگذاري. روزنامة رسمي شاهنشاهي. 19 ارديبهشت ماه 1306.
9- آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة كاظم فيروزمند، حسن شمسآوري، محسن مديرشانهچي، تهران: مركز، 1378، ص 218-226.
10- براي آگاهي بيشتر: فاتح، مصطفي. پنجاه سال نفت ايران. تهران: چهر، 1335؛ ملكي، احمد. تاريخچة جبهة ملي ايران. تهران: تابان، 1333؛ روحاني، فؤاد. تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران. تهران: كتابهاي جيبي، 1352؛ مكي، حسين. نفت و نطق مكي. تهران: اميركبير، 1357.
11- مكي، حسين. وقايع سيام تير ماه 1331. تهران: نشر ايران، 1366، صفحات مختلف.
12- مكي، حسين. كودتاي 28 مرداد 1332 و رويدادهاي متعاقب آن. تهران: علمي، 1378، ص 161.
13- گازيوروسكي، مارك. ج. كودتاي 28 مرداد 1332. ترجمة غلامرضا نجاتي، تهران: شركت سهامي انتشار، 1367، صفحات مختلف.
14- براي آگاهي بيشتر: «مذاكرات مجلس شوراي ملي، 24 دورة قانونگذاري، 1357-1285»، روزنامة رسمي كشور شاهنشاهي.
حسن باستانی راد
[1]. Morgan Shuster
مجلس شوراي ملي، (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانونگذاري ايران از صدور فرمان مشروطيت تا سقوط حكومت پهلوي*.
نخستين دورة مجلس شوراي ملي كه دستاورد پيروزي انقلاب مشروطه* بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اكتبر 1906م در حضور مظفرالدين شاه قاجار گشايش يافت.1 مبناي انتخابات اين دوره صنفي بود2 و طبقات گوناگون اجتماعي مانند اعيان، خوانين، شاهزادگان، روحانيان، تجّار و اصناف نمايندگاني در مجلس داشتند.3 از ميان آنان 60 نماينده از تهران و 96 نماينده از ساير شهرها انتخاب شدند، و به رياست صنيعالدوله نخستين قانون اساسي و متمم آن را تدوين كردند.4 از ميان نمايندگان سرشناس اين دوره ميتوان به صنيعالدوله (نخستين رئيس مجلس)، حاج شيخ علي نوري، احتشامالسلطنه، وثوقالدوله، حاج حسين امينالضرب، معينالتجار بوشهري و سيد حسن تقيزاده اشاره كرد. ارباب جمشيد نمايندگي زرتشتيان را بر عهده داشت و ارامنه و كليميان وكالت خود را به سيد محمد طباطبايي* و سيد عبدالله بهبهاني* داده بودند.
در پي مخالفتهاي محمدعلي شاه با مشروطيت، مجلس به دستور لياخوف، فرماندة روسي بريگارد قزاق و حاكم نظامي تهران در 23 جماديالاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.5
دورة دوم مجلس پس از عزل و تبعيد محمدعلي شاه در 1327ق آغاز به كار كرد،6 اما در پي اولتيماتوم روسيه مبني بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالي آمريكايي، و نپذيرفتن مجلس، نايبالسلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل كردند.7 دورة سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهاني اول گشايش يافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگي از وكلا به قم، در واكنش به پيشروي نيروهاي روسيه به سوي تهران، تعطيل شد.8
دورة چهارم مجلس 6 سال بعد و در پي سقوط كابينة سيد ضياءالدين طباطبايي* در 1300ش گشايش يافت و به مبارزة جدي با نفوذ بريتانيا در ايران پرداخت.9 تشكيل مجلس پنجم در 1302ش، كه اكثريت آن را اعضاي حزب تجدد، متشكل از هوادارن سردار سپه، تشكيل ميدادند، به انقراض سلسلة قاجاريان انجاميد. آيتالله مدرس از جمله نمايندگان اين دوره بود.10 نخستين دورة انتخابات در عصر پهلوي براي مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،11 و از آن پس در انتخابات دورههاي هفتم تا سيزدهم، نمايندگان ملت به اشاره و صلاحديد شاه انتخاب ميشدند.12 پس از اشغال ايران به وسيلة قواي متفقين و سقوط رضاشاه* پهلوي در 1320ش، نمايندگان مجلس دوازدهم كه پيش از آن مطيع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.13
مجلس سيزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بيشتر بر رقابتهاي رجال سياسي مانند سيد ضياءالدين طباطبايي و احمد قوام* و محدود نگاه داشتن قدرت محمدرضا شاه* متمركز بود.14
انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثير دخالتهاي بريتانيا، شوروي و ايالات متحده در مناطق تحت اشغال هر يك از آنها بود.15 در اواخر كار همين مجلس ماجراي قيام پيشهوري* و غائلة آذربايجان آغاز شد و نمايندگان مجلس احمد قوام* را براي حل اين مسئله به نخستوزيري انتخاب كردند.16 انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتي دموكرات* به رهبري قوام انجام شد.17 اعتراض دكتر محمد مصدق* و جمعي از همفكرانش به تقلب گستردة ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشكيل جبهة ملي* انجاميد.18 اعضاي اين جبهه توانستند با فرستادن چند نماينده به مجلس، قانون ملي شدن صنعت نفت ايران را به تصويب برسانند.19 انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخستوزيري مصدق انجام شد، اما دورة هفدهم به پيشنهاد خود او در جريان يك همهپرسي منحل شد.20
پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش،* انتخابات مجلس بار ديگر جنبة نمايشي به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمايندگان و تغيير نتيجة انتخابات دخالت كردند. پيروزي انقلاب اسلامي* در 1357ش به فعاليت مجلس شوراي ملي پس از 24 دوره پايان داد. مهندس عبدالله رياضي و دكتر جواد سعيد، رؤساي آخرين دورة مجلس شوراي ملي، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامي اعدام شدند.21
مآخذ:
1- عاقلي، باقر. روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي. تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10.
2- ناظمالاسلام كرماني. تاريخ بيداري ايرانيان. تهران: اميركبير، 1381ش، چ 6، ص 515.
3- كسروي، احمد. تاريخ مشروطة ايران. تهران: اميركبير، 1349، ص 123.
4- كسروي. همان. ص 183 به بعد.
5- تقيزاده، سيدحسن. زندگي طوفاني. به كوشش ايرج افشار، تهران: علمي، 1372، ص 60، 61، 75.
6- آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة احمد گلمحمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1382، ص 127.
7- همايون كاتوزيان، محمدعلي. دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوي. ترجمة حسن افشار، تهران: مركز، 1379، ص 91-95.
8- كسروي، احمد. تاريخ 18 سالة آذربايجان. تهران: اميركبير، 1333، ص 623 به بعد.
9- غني، سيروس. ايران؛ برآمدن رضاخان. ترجمة حسن كامشاد. تهران: نيلوفر، 1380، چ 3، ص 253.
10- بهار، محمدتقي. تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران. تهران: اميركبير، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد.
11- همايون كاتوزيان. همان. ص 411.
12- بولارد، ريدر ويليام. خاطرات سر ريدر ويليام بولارد سفيركبير انگلستان در ايران. ترجمة غلامحسين ميرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقيزاده. همان. ص 209.
13- عاقلي. همان. ج 1، ص 237.
14- آبراهاميان. همان. ص 216-228.
15- همان. ص 228-230.
16- همايون كاتوزيان، محمدعلي. مصدق و نبرد قدرت. ترجمة احمد تدين، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125.
17- همان. ص 127-128.
18- عاقلي. همان. ج 1، ص 304، 305.
19- همايون كاتوزيان. همان. ص 180-181.
20- همان. ص 342.
21- طلوعي، محمود. بازيگران عصر پهلوي. تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748.
[1]. M. Shuster
امید پارسانژاد