شابک: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «شماره استاندارد بینالمللی كتاب (آی.اس.بی.ان.) یا شابك، شماره منحصر بهفرد یك كتاب برای استفاده در نظامهای خودكار بازیابی اطلاعات است و با آن میتوان بدون دانستن سایر مشخصات كتابشناختی و حتی زبان، كتابی را...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
شماره استاندارد بینالمللی كتاب (آی.اس.بی.ان.) یا | شماره استاندارد بینالمللی كتاب (آی.اس.بی.ان.) یا شابک، شماره منحصر بهفرد یک كتاب برای استفاده در نظامهای خودكار بازیابی اطلاعات است و با آن میتوان بدون دانستن سایر مشخصات كتابشناختی و حتی زبان، كتابی را بازیابی كرد. به این ترتیب، از بروز اشتباهات بازیابی كه در نتیجه یكسان بودن عنوانها، مشخصات نویسنده، ناشر، و سایر مشخصات پدید میآید، جلوگیری میشود. | ||
=== تاریخچه === | |||
نیاز به نظام شمارهگذاری بینالمللی كتاب و استفاده از آن برای نخستین بار در سومین كنفرانس بینالمللی تحقیق درباره بازار كتاب، در نوامبر 1966 مطرح شد. در آن زمان، تعدادی از ناشران و توزیعكنندگان كتاب در اروپا، استفاده از رایانه را برای پردازش سفارشها و كنترل موجودی انبار كتاب بررسی میكردند. این بررسیها نشان داد كه پیشنیاز یک نظام كارآمد خودكار، وجود شمارهای یكتا و ساده برای شناسایی محصولات منتشر شده است. | |||
بهكارگیری شماره استاندارد كتاب (اس.بی.ان.)، توسط شركت ویتكر و پسران در انگلستان، در 1967، نقطه عطفی در شكلگیری نظام شابک بود. با استفاده از این شماره، دیگر نیازی به استفاده از اطلاعات كتابشناختی از قبیل عنوان، نام نویسنده، و سایر مشخصات نشر در نظامهای رایانهای نبود. در همین زمان، امریكاییها نیز در اجرای طرحی با كشور انگلیس مشاركت و همكاری كردند كه توسط شركت باوكر بسط و توسعه یافت<ref>مطلبی، داریوش (1377). "بررسی وضعیت شابك (ISBN) در نشر ایران". پایاننامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاعرسانی. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، ص. 23.</ref>. گسترش مبادلات كتاب در سطح بینالمللی و برپایی نمایشگاههای بینالمللی كتاب باعث شد كه استفاده از شماره استاندارد كتاب در سطح بینالمللی مطرح گردد و در همان زمان، كمیته مستندسازی فنی سازمان بینالمللی استاندارد، گروهی را برای تحقیق درباره امكان بسط نظام شمارهگذاری انگلیسی برای استفاده در سطح بینالمللی تعیین كرد. نتیجه تحقیقات، شكلگیری استاندارد 2108 برای استفاده از شماره استاندارد كتاب در سطح بینالمللی بود كه به آی.اس.بی.ان. مشهور شد. | |||
'' | برای پیاده كردن اصول شابک، سازمانی بینالمللی، مسئولیت شمارهگذاری در سطح جهان را برعهده گرفت كه مقر آن در برلین (آلمان) است و به سازمان جهانی شابک شهرت دارد. در این سازمان، گروهی به نام "شورای نظارتی" متشكل از نمایندگان ایزو و ناشران كتابخانهها، بر اجرای درست سیاستهای نظام شمارهگذاری نظارت میكنند. در هر كشور نیز یک نمایندگی در سطح ملی، و در مواردی منطقهای، مسئولیت هدایت گروه ناشران را برای شمارهگذاری كتابها برعهده دارد<ref>مطلبی، داریوش (1378). "وضعیت شابک در نشر ایران". ''فصلنامه اطلاعرسانی''. 14( 3 و 4 )،بهار و تابستان، ص.5.</ref>. امروزه شابک در 150 كشور جهان استفاده میشود. | ||
مؤسسه شابک ایران از سال1372 مسئولیت شمارهگذاری كتابها را در سطح ملی برعهده گرفت و پس از یکسال كار آزمایشی، در 1373 رسماً بهكار خود ادامه داد و اكنون بهصورت واحدی از خانه كتاب، كه مؤسسهای فرهنگی و اطلاعرسانی و غیرانتفاعی است، فعالیت دارد. در حال حاضر، بالغ بر 5000 ناشر ایرانی عضو این مركز هستند و كتابهای خود را بر اساس استانداردهای شابک، شمارهگذاری میكنند. | |||
سازمان جهانی شابک سازمان شمارهگذاری بینالمللی كالا و خدمات اروپا (ای.اِی.ان.آی.) ، و انجمن كدگذاری یكسان (یو.سی.سی.) بهمنظور استاندارد كردن استفاده از باركد یا رمزینه یا کد میله ای در حوزه كتاب قراردادی منعقد كردند و مقرر شد شابک به شكل قابل خواندن برای رایانه تولید و امكان عرضه كتاب در كنار سایر كالاها میسر شود. | |||
'''دامنه شمول شابک''' | |||
واژه "كتاب"، در نظام شابک، معادل "تکنگاشت"× درنظر گرفته شده است و تمام آثاری كه تکنگاشت" محسوب میشوند، بدون توجه به شكلشان، میتوانند در نظام شابک شمارهگذاری شوند. بنابراین، شكل ظاهری كتاب چندان مهم نیست. موادی كه شابک به آنها داده میشوند شامل آثار چاپی، مانند كتابها و جزوات، كتابهای بریل و نقشهها؛ بهعلاوه مواد غیرچاپی، مانند نوارهای ویدئو، اسلایدهای آموزشی، كتابهای گویا (ضبط شده بر كاست یا لوح فشرده)، ریزنگارها، انتشارات الكترونیكی (مانند نوارهای ماشینخوان، لوح فشرده، انتشارات اینترنتی)، و انتشارات چندرسانهای میشود (3: 6). | |||
در دهمین كنفرانس آی.اس.بی.ان. در 1984، شورای نظارتی سازمان بینالمللی شابک، بسط نظام شابک را برای نرمافزارها تصویب كرد (2: 25). | |||
''' | '''ساختار شابک''' | ||
شابک یک شماره ده رقمی است كه همیشه بهدنبال كوتهنوشت ISBN ظاهر میشود. در كشورهایی كه از الفبای لاتین استفاده نمیشود، علاوه بر حروف لاتین ISBN، از حروف اختصاری در زبان محلی(مانند "شابک" در ایران) میتوان استفاده كرد. | |||
در | این عدد ده رقمی به چهار قسمت با طولهای متفاوت تقسیم میشود و هر قسمت در هنگام چاپ با یک خط تیره جدا میشود، مانند: ISBN 0-8436-1072-7. تعداد رقمهای سه قسمت اول هر شابک، یعنی شناسههای گروه (بیشتر ملی، و كمتر منطقهای و زبانی)، ناشر، و عنوان متغیر هستند. | ||
نخستین قسمت شابک شناسه گروه است كه بر اساس گروهبندیهای ملی، منطقهای، و زبانی توسط سازمان جهانی اختصاص مییابد و براساس برآورد حجم انتشارات گروه تعیین میشود. دومین قسمت، شناسه ناشر و نشانی است و براساس برآورد حجم انتشارات ناشر تعیین میشود. هرچه انتشارات یک گروه یا یک ناشر بیشتر باشد، شناسههای كوتاهتری به او تخصیص مییابد. شناسههای ناشران توسط مؤسسه ملی شابک اختصاص داده میشود. در ایران، مؤسسه ملی شابک زیرنظر خانه كتاب مسئولیت اختصاص شابک ناشران را دارد. سومین قسمت، شناساننده عنوان یا ویرایش خاصی از كتاب یک ناشر است كه توسط ناشر اختصاص مییابد. رقم كنترل، آخرین قسمت شابک است كه در مبنای 11 و با وزنهای 10 تا 2 محاسبه میشود. هرگاه رقم كنترل 10 باشد بهجای آن از x استفاده میشود. برای محاسبه رقم كنترل 9 رقم اول به شكل مثال زیر بهترتیب اعداد بین 2 تا 10 ضرب میشوند، مجموع حاصل ضربها تقسیم بر 11 شده و سپس عدد حاصل از 11 كم میشود، باقیمانده، عدد كنترل است (1: 18). عملیات بهدست آوردن رقم كنترل از محاسبه 9 رقم دیگر شابک 7-1072-8436-0 به شرح زیر است: | |||
نه رقم اول شابک 2 7 0 1 6 3 4 8 0 | |||
نه رقم اول | |||
بدون رقم كنترل | بدون رقم كنترل | ||
| خط ۴۳: | خط ۳۲: | ||
ضرب وزنها در 2 3 4 5 6 7 8 9 10 | ضرب وزنها در 2 3 4 5 6 7 8 9 10 | ||
ارقام | ارقام شابک | ||
حاصل ضربها = 4 21 0 5 36 21 32 72 0 | حاصل ضربها = 4 21 0 5 36 21 32 72 0 | ||
| خط ۵۳: | خط ۴۲: | ||
(رقم كنترل) 7 = 4-11 | (رقم كنترل) 7 = 4-11 | ||
'''مدیریت نظام | '''مدیریت نظام شابک''' | ||
مدیریت نظام | مدیریت نظام شابک در سه سطح بینالمللی، ملی و منطقهای، و ناشران صورت میگیرد. مدیریت و هماهنگی بینالمللی نظام شابک توسط سازمان جهانی شابک انجام میگیرد. وظایف اصلی سازمان بینالمللی شابک عبارت است از: 1) گسترش، هماهنگی، و نظارت بر چگونگی استفاده از نظام شابک در سطح بینالمللی؛ 2) تصویب تعاریف و ساختار مؤسسههای گروهی؛ 3) توصیه برای تأسیس و اداره مؤسسههای گروهی؛ 4) اختصاص شناسههای گروهی برای مؤسسههای گروهی؛ 5) راهنمایی مؤسسههای گروهی در اختصاص شناسههای بینالمللی ناشران؛ و 6) انتشار شمارههای اختصاصی گروه و شناسههای ناشران به شكل كامل. | ||
مدیریت در سطح گروهی میتواند در سطح ملی، منطقهای، و یا داخل گروه زبانی و طبق نیازهای محلی ایجاد شود. در هر گروه ممكن است چندین دفتر محلی وجود داشته باشد؛ برای مثال شناسه "0" و "1" شناسه زبان كشورهای انگلیسی زبان، مؤسسههای جداگانهای در استرالیا، بخش انگلیسی زبان كانادا، انگلستان، امریكا، زیمبابوه، زلاندنو، افریقای جنوبی، و سوازیلند است. | مدیریت در سطح گروهی میتواند در سطح ملی، منطقهای، و یا داخل گروه زبانی و طبق نیازهای محلی ایجاد شود. در هر گروه ممكن است چندین دفتر محلی وجود داشته باشد؛ برای مثال شناسه "0" و "1" شناسه زبان كشورهای انگلیسی زبان، مؤسسههای جداگانهای در استرالیا، بخش انگلیسی زبان كانادا، انگلستان، امریكا، زیمبابوه، زلاندنو، افریقای جنوبی، و سوازیلند است. | ||
اهم وظایف مؤسسههای ملی و منطقهای عبارت است از: 1) افزایش عضوهای نظام در داخل گروه و مدیریت گروه؛ 2) اختصاص شناسه ناشر به ناشران واجد شرایط، و نگهداری فهرستی از ناشران عضو و شناسههای آنها؛ 3) راهنمایی ناشران برای استفاده مناسب و درست از نظام؛ 4) آگاه كردن ناشران از شمارههای نادرست و | اهم وظایف مؤسسههای ملی و منطقهای عبارت است از: 1) افزایش عضوهای نظام در داخل گروه و مدیریت گروه؛ 2) اختصاص شناسه ناشر به ناشران واجد شرایط، و نگهداری فهرستی از ناشران عضو و شناسههای آنها؛ 3) راهنمایی ناشران برای استفاده مناسب و درست از نظام؛ 4) آگاه كردن ناشران از شمارههای نادرست و شابکهایی كه ناشر به اشتباه دوبار استفاده كرده است؛ 5) راهنماییها و كمکهای فنی به ناشران و اطمینان از رعایت استانداردها و شیوههای تصویب شده در گروه؛ 6) تقویت و گسترش استفاده از رمزینه برای كتاب؛ 7) تقویت و گسترش استفاده از شابک در فهرستهای كتاب و هماهنگی با مراكز تهیه كتابشناسیها برای استفاده از شابک؛ 8) كمک به صنعت كتاب بهمنظور استفاده از شابک در نظامهای رایانهای؛ و 9) ایجاد ارتباط با سازمان جهانی شابک به نمایندگی از تمام ناشران گروه و ارائه گزارشی منظم به سازمان جهانی. | ||
مدیریت در سطح ناشران در مورد اختصاص شناسههای عنوان، برای هر | مدیریت در سطح ناشران در مورد اختصاص شناسههای عنوان، برای هر یک از محصولات منتشر شده، و نیز اطمینان از استفاده درست از شمارهها صورت میگیرد. برای هر ناشر یک شناسه از سوی مؤسسه ملی شابک اختصاص مییابد و بدینترتیب، میزان شناسههای عنوان قابل استفاده برای هر ناشر مشخص میشود. | ||
شماره شناسههای عنوان به طول پیش شماره اختصاص داده شده به ناشر بستگی خواهد داشت. ناشر باید مطمئن شود كه مؤسسه گروهی، اطلاعات كافی درباره كتابهای قبلی، حال، و آینده ناشر در اختیار دارد تا بتواند شناسه مناسبی، از نظر میزان شمارهها، اختصاص دهد (5). | شماره شناسههای عنوان به طول پیش شماره اختصاص داده شده به ناشر بستگی خواهد داشت. ناشر باید مطمئن شود كه مؤسسه گروهی، اطلاعات كافی درباره كتابهای قبلی، حال، و آینده ناشر در اختیار دارد تا بتواند شناسه مناسبی، از نظر میزان شمارهها، اختصاص دهد (5). | ||
| خط ۶۷: | خط ۵۶: | ||
'''كاربردها''' | '''كاربردها''' | ||
شابک، كتاب را از تولید تا زمانی كه بهدست استفادهكننده نهایی برسد همراهی میكند. تمام فرایندهای تولید، توزیع، و اطلاعرسانی كتاب در نظامهای خودكار با استفاده از شابک به راحتی امكانپذیر میشود. در حال حاضر، شابک بهعنوان یكی از عناصر اطلاعاتی كتابهای منتشر شده نقش بسیار مهمی در دنیای كتاب ایفا میكند. | |||
شابک در مراكز توزیع، عمدهفروشیها، و كتابفروشیها كاربرد زیادی دارد. همچنین ایجاد پایگاههای كتابشناختی برای تجارت كتاب، تهیه موجودی انبار، خدمات سفارش براساس ارتباطات الكترونیكی ــ شبیه تبادل الكترونیكی اطلاعات (ای.دی.آی.) یا از طریق اینترنت ــ حسابداری، كنترل اسناد، و مانند آنها نیز بهكار میآید. | |||
در كتابخانهها و سازمانهایی كه خدمات متمركز كتابخانهای عرضه میكنند، | در كتابخانهها و سازمانهایی كه خدمات متمركز كتابخانهای عرضه میكنند، شابک برای سفارش به ناشران و عمدهفروشان، پردازش سفارشها، كنترل موجودی، بررسی فرایندهای داخلی، حسابداری، كنترل سندهای مالی، و از این قبیل بهكار میرود. | ||
'''آینده | '''آینده شابک''' | ||
در حال حاضر سازمان جهانی | در حال حاضر سازمان جهانی شابک زیرنظر كتابخانه ایالتی برلین فعالیت میكند. از آنجا كه یكی از شروط پویایی و ادامه حیات هر مؤسسهای استقلال آن است، سازمان بر آن است كه با تأسیس سازمانی مستقل كه مقر آن در انگلیس خواهد بود و دریافت هزینه سالانه از مؤسسات ملی، نقش مؤثرتری ایفا نماید و بدون وابستگی مالی بقای خود را تضمین كند. سازمان جهانی شابک از سال 2006 بهعنوان یک مؤسسه مستقل كار خود را شروع خواهد كرد. از دیگر برنامههای آتی نظام شابک تغییر استاندارد 2108 و تغییر ساختار و افزایش ارقام از ده رقم به سیزده رقم خواهد بود. افزایش شتابان انتشار كتابهای چاپی و منابع الكترونیک و دغدغه اتمام شماره در آیندهای نه چندان دور، سازمان جهانی شابک و كمیته اجرایی نظام را بر آن داشت تا به فكر افزایش ظرفیت شمارهها بیفتند. پس از بررسیهای زیاد، تصمیم گرفته شد بهجای ده رقم از سیزده رقم نظام رمزگذاری كالا و خدمات ای.ای.ان.آی. استفاده شود. با استفاده از این روش، شابک از چهار قسمت به پنج قسمت تغییر مییابد و به ابتدای شابک پیششماره 978 نظام ای.ای.ان.آی. اضافه میشود و رقم كنترل شابک با استفاده از استاندارد نظام ای.ای.ان.آی. تولید میشود. این تغییر، كمک میكند كه علاوه بر پیش شماره 978 مخصوص كتاب، از پیش شماره 979 مربوط به آثار چاپی موسیقی نیز برای شابک استفاده شود. در این شیوه ظرفیت شابک دو برابر میشود، البته لازم بهذكر است كه در نظام ای.ای.ان.آی. توانایی اختصاص گروههای دیگری به حوزه كتاب نیز وجود دارد كه موجب میشود ظرفیت چندین برابر شود. نظامهای نرمافزاری ناشران، كتابفروشان، و كتابخانهها از این تغییر تأثیر میپذیرند. | ||
تغییرات مربوط به سیزده رقمی شدن | تغییرات مربوط به سیزده رقمی شدن شابک از ابتدای 2007 اجرا خواهد شد و تا آن سال مؤسسات ملی موظف هستند اطلاعرسانیهای لازم را برای ناشران، كتابفروشان، كتابداران، و تمام دستاندركاران نشر كتاب انجام دهند. از آنجاكه این تغییر عطف به ماسبق میشود، باید تغییرات لازم در نرمافزارهای ناشران و كتابفروشان و كتابخانهها برای این هماهنگی ایجاد شود. همچنین این نرمافزارها باید توانایی تبدیل ده رقم به سیزده رقم و بالعكس را نیز داشته باشند (4:5). | ||
'''مآخذ''' | '''مآخذ''' | ||
1) سازمان جهانی | 1) سازمان جهانی شابک. دستنامه شماره استاندارد بینالمللی .(ISBN) ترجمه داریوش مطلبی. تهران: خانه كتاب، 1381؛ | ||
2) مطلبی، داریوش. "بررسی وضعیت | 2) مطلبی، داریوش. "بررسی وضعیت شابک (ISBN) در نشر ایران". پایاننامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاعرسانی. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، 1377؛ | ||
3) همو. "وضعیت | 3) همو. "وضعیت شابک در نشر ایران". فصلنامه اطلاعرسانی. دوره چهاردهم، 3 و 4 (بهار و تابستان 1378): 3ـ11؛ | ||
4) International ISBN Agency: Guideline for Implementation of 13-digit ISBNs. Berlin: International ISBN Agency, 2004; | 4) International ISBN Agency: Guideline for Implementation of 13-digit ISBNs. Berlin: International ISBN Agency, 2004; | ||
نسخهٔ ۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۶
شماره استاندارد بینالمللی كتاب (آی.اس.بی.ان.) یا شابک، شماره منحصر بهفرد یک كتاب برای استفاده در نظامهای خودكار بازیابی اطلاعات است و با آن میتوان بدون دانستن سایر مشخصات كتابشناختی و حتی زبان، كتابی را بازیابی كرد. به این ترتیب، از بروز اشتباهات بازیابی كه در نتیجه یكسان بودن عنوانها، مشخصات نویسنده، ناشر، و سایر مشخصات پدید میآید، جلوگیری میشود.
تاریخچه
نیاز به نظام شمارهگذاری بینالمللی كتاب و استفاده از آن برای نخستین بار در سومین كنفرانس بینالمللی تحقیق درباره بازار كتاب، در نوامبر 1966 مطرح شد. در آن زمان، تعدادی از ناشران و توزیعكنندگان كتاب در اروپا، استفاده از رایانه را برای پردازش سفارشها و كنترل موجودی انبار كتاب بررسی میكردند. این بررسیها نشان داد كه پیشنیاز یک نظام كارآمد خودكار، وجود شمارهای یكتا و ساده برای شناسایی محصولات منتشر شده است.
بهكارگیری شماره استاندارد كتاب (اس.بی.ان.)، توسط شركت ویتكر و پسران در انگلستان، در 1967، نقطه عطفی در شكلگیری نظام شابک بود. با استفاده از این شماره، دیگر نیازی به استفاده از اطلاعات كتابشناختی از قبیل عنوان، نام نویسنده، و سایر مشخصات نشر در نظامهای رایانهای نبود. در همین زمان، امریكاییها نیز در اجرای طرحی با كشور انگلیس مشاركت و همكاری كردند كه توسط شركت باوكر بسط و توسعه یافت[۱]. گسترش مبادلات كتاب در سطح بینالمللی و برپایی نمایشگاههای بینالمللی كتاب باعث شد كه استفاده از شماره استاندارد كتاب در سطح بینالمللی مطرح گردد و در همان زمان، كمیته مستندسازی فنی سازمان بینالمللی استاندارد، گروهی را برای تحقیق درباره امكان بسط نظام شمارهگذاری انگلیسی برای استفاده در سطح بینالمللی تعیین كرد. نتیجه تحقیقات، شكلگیری استاندارد 2108 برای استفاده از شماره استاندارد كتاب در سطح بینالمللی بود كه به آی.اس.بی.ان. مشهور شد.
برای پیاده كردن اصول شابک، سازمانی بینالمللی، مسئولیت شمارهگذاری در سطح جهان را برعهده گرفت كه مقر آن در برلین (آلمان) است و به سازمان جهانی شابک شهرت دارد. در این سازمان، گروهی به نام "شورای نظارتی" متشكل از نمایندگان ایزو و ناشران كتابخانهها، بر اجرای درست سیاستهای نظام شمارهگذاری نظارت میكنند. در هر كشور نیز یک نمایندگی در سطح ملی، و در مواردی منطقهای، مسئولیت هدایت گروه ناشران را برای شمارهگذاری كتابها برعهده دارد[۲]. امروزه شابک در 150 كشور جهان استفاده میشود.
مؤسسه شابک ایران از سال1372 مسئولیت شمارهگذاری كتابها را در سطح ملی برعهده گرفت و پس از یکسال كار آزمایشی، در 1373 رسماً بهكار خود ادامه داد و اكنون بهصورت واحدی از خانه كتاب، كه مؤسسهای فرهنگی و اطلاعرسانی و غیرانتفاعی است، فعالیت دارد. در حال حاضر، بالغ بر 5000 ناشر ایرانی عضو این مركز هستند و كتابهای خود را بر اساس استانداردهای شابک، شمارهگذاری میكنند.
سازمان جهانی شابک سازمان شمارهگذاری بینالمللی كالا و خدمات اروپا (ای.اِی.ان.آی.) ، و انجمن كدگذاری یكسان (یو.سی.سی.) بهمنظور استاندارد كردن استفاده از باركد یا رمزینه یا کد میله ای در حوزه كتاب قراردادی منعقد كردند و مقرر شد شابک به شكل قابل خواندن برای رایانه تولید و امكان عرضه كتاب در كنار سایر كالاها میسر شود.
دامنه شمول شابک
واژه "كتاب"، در نظام شابک، معادل "تکنگاشت"× درنظر گرفته شده است و تمام آثاری كه تکنگاشت" محسوب میشوند، بدون توجه به شكلشان، میتوانند در نظام شابک شمارهگذاری شوند. بنابراین، شكل ظاهری كتاب چندان مهم نیست. موادی كه شابک به آنها داده میشوند شامل آثار چاپی، مانند كتابها و جزوات، كتابهای بریل و نقشهها؛ بهعلاوه مواد غیرچاپی، مانند نوارهای ویدئو، اسلایدهای آموزشی، كتابهای گویا (ضبط شده بر كاست یا لوح فشرده)، ریزنگارها، انتشارات الكترونیكی (مانند نوارهای ماشینخوان، لوح فشرده، انتشارات اینترنتی)، و انتشارات چندرسانهای میشود (3: 6).
در دهمین كنفرانس آی.اس.بی.ان. در 1984، شورای نظارتی سازمان بینالمللی شابک، بسط نظام شابک را برای نرمافزارها تصویب كرد (2: 25).
ساختار شابک
شابک یک شماره ده رقمی است كه همیشه بهدنبال كوتهنوشت ISBN ظاهر میشود. در كشورهایی كه از الفبای لاتین استفاده نمیشود، علاوه بر حروف لاتین ISBN، از حروف اختصاری در زبان محلی(مانند "شابک" در ایران) میتوان استفاده كرد.
این عدد ده رقمی به چهار قسمت با طولهای متفاوت تقسیم میشود و هر قسمت در هنگام چاپ با یک خط تیره جدا میشود، مانند: ISBN 0-8436-1072-7. تعداد رقمهای سه قسمت اول هر شابک، یعنی شناسههای گروه (بیشتر ملی، و كمتر منطقهای و زبانی)، ناشر، و عنوان متغیر هستند.
نخستین قسمت شابک شناسه گروه است كه بر اساس گروهبندیهای ملی، منطقهای، و زبانی توسط سازمان جهانی اختصاص مییابد و براساس برآورد حجم انتشارات گروه تعیین میشود. دومین قسمت، شناسه ناشر و نشانی است و براساس برآورد حجم انتشارات ناشر تعیین میشود. هرچه انتشارات یک گروه یا یک ناشر بیشتر باشد، شناسههای كوتاهتری به او تخصیص مییابد. شناسههای ناشران توسط مؤسسه ملی شابک اختصاص داده میشود. در ایران، مؤسسه ملی شابک زیرنظر خانه كتاب مسئولیت اختصاص شابک ناشران را دارد. سومین قسمت، شناساننده عنوان یا ویرایش خاصی از كتاب یک ناشر است كه توسط ناشر اختصاص مییابد. رقم كنترل، آخرین قسمت شابک است كه در مبنای 11 و با وزنهای 10 تا 2 محاسبه میشود. هرگاه رقم كنترل 10 باشد بهجای آن از x استفاده میشود. برای محاسبه رقم كنترل 9 رقم اول به شكل مثال زیر بهترتیب اعداد بین 2 تا 10 ضرب میشوند، مجموع حاصل ضربها تقسیم بر 11 شده و سپس عدد حاصل از 11 كم میشود، باقیمانده، عدد كنترل است (1: 18). عملیات بهدست آوردن رقم كنترل از محاسبه 9 رقم دیگر شابک 7-1072-8436-0 به شرح زیر است:
نه رقم اول شابک 2 7 0 1 6 3 4 8 0
بدون رقم كنترل
ضرب وزنها در 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ارقام شابک
حاصل ضربها = 4 21 0 5 36 21 32 72 0
مجموع حاصل ضرب = 191
(باقیمانده 4) 17 = 11÷191
(رقم كنترل) 7 = 4-11
مدیریت نظام شابک
مدیریت نظام شابک در سه سطح بینالمللی، ملی و منطقهای، و ناشران صورت میگیرد. مدیریت و هماهنگی بینالمللی نظام شابک توسط سازمان جهانی شابک انجام میگیرد. وظایف اصلی سازمان بینالمللی شابک عبارت است از: 1) گسترش، هماهنگی، و نظارت بر چگونگی استفاده از نظام شابک در سطح بینالمللی؛ 2) تصویب تعاریف و ساختار مؤسسههای گروهی؛ 3) توصیه برای تأسیس و اداره مؤسسههای گروهی؛ 4) اختصاص شناسههای گروهی برای مؤسسههای گروهی؛ 5) راهنمایی مؤسسههای گروهی در اختصاص شناسههای بینالمللی ناشران؛ و 6) انتشار شمارههای اختصاصی گروه و شناسههای ناشران به شكل كامل.
مدیریت در سطح گروهی میتواند در سطح ملی، منطقهای، و یا داخل گروه زبانی و طبق نیازهای محلی ایجاد شود. در هر گروه ممكن است چندین دفتر محلی وجود داشته باشد؛ برای مثال شناسه "0" و "1" شناسه زبان كشورهای انگلیسی زبان، مؤسسههای جداگانهای در استرالیا، بخش انگلیسی زبان كانادا، انگلستان، امریكا، زیمبابوه، زلاندنو، افریقای جنوبی، و سوازیلند است.
اهم وظایف مؤسسههای ملی و منطقهای عبارت است از: 1) افزایش عضوهای نظام در داخل گروه و مدیریت گروه؛ 2) اختصاص شناسه ناشر به ناشران واجد شرایط، و نگهداری فهرستی از ناشران عضو و شناسههای آنها؛ 3) راهنمایی ناشران برای استفاده مناسب و درست از نظام؛ 4) آگاه كردن ناشران از شمارههای نادرست و شابکهایی كه ناشر به اشتباه دوبار استفاده كرده است؛ 5) راهنماییها و كمکهای فنی به ناشران و اطمینان از رعایت استانداردها و شیوههای تصویب شده در گروه؛ 6) تقویت و گسترش استفاده از رمزینه برای كتاب؛ 7) تقویت و گسترش استفاده از شابک در فهرستهای كتاب و هماهنگی با مراكز تهیه كتابشناسیها برای استفاده از شابک؛ 8) كمک به صنعت كتاب بهمنظور استفاده از شابک در نظامهای رایانهای؛ و 9) ایجاد ارتباط با سازمان جهانی شابک به نمایندگی از تمام ناشران گروه و ارائه گزارشی منظم به سازمان جهانی.
مدیریت در سطح ناشران در مورد اختصاص شناسههای عنوان، برای هر یک از محصولات منتشر شده، و نیز اطمینان از استفاده درست از شمارهها صورت میگیرد. برای هر ناشر یک شناسه از سوی مؤسسه ملی شابک اختصاص مییابد و بدینترتیب، میزان شناسههای عنوان قابل استفاده برای هر ناشر مشخص میشود.
شماره شناسههای عنوان به طول پیش شماره اختصاص داده شده به ناشر بستگی خواهد داشت. ناشر باید مطمئن شود كه مؤسسه گروهی، اطلاعات كافی درباره كتابهای قبلی، حال، و آینده ناشر در اختیار دارد تا بتواند شناسه مناسبی، از نظر میزان شمارهها، اختصاص دهد (5).
كاربردها
شابک، كتاب را از تولید تا زمانی كه بهدست استفادهكننده نهایی برسد همراهی میكند. تمام فرایندهای تولید، توزیع، و اطلاعرسانی كتاب در نظامهای خودكار با استفاده از شابک به راحتی امكانپذیر میشود. در حال حاضر، شابک بهعنوان یكی از عناصر اطلاعاتی كتابهای منتشر شده نقش بسیار مهمی در دنیای كتاب ایفا میكند.
شابک در مراكز توزیع، عمدهفروشیها، و كتابفروشیها كاربرد زیادی دارد. همچنین ایجاد پایگاههای كتابشناختی برای تجارت كتاب، تهیه موجودی انبار، خدمات سفارش براساس ارتباطات الكترونیكی ــ شبیه تبادل الكترونیكی اطلاعات (ای.دی.آی.) یا از طریق اینترنت ــ حسابداری، كنترل اسناد، و مانند آنها نیز بهكار میآید.
در كتابخانهها و سازمانهایی كه خدمات متمركز كتابخانهای عرضه میكنند، شابک برای سفارش به ناشران و عمدهفروشان، پردازش سفارشها، كنترل موجودی، بررسی فرایندهای داخلی، حسابداری، كنترل سندهای مالی، و از این قبیل بهكار میرود.
آینده شابک
در حال حاضر سازمان جهانی شابک زیرنظر كتابخانه ایالتی برلین فعالیت میكند. از آنجا كه یكی از شروط پویایی و ادامه حیات هر مؤسسهای استقلال آن است، سازمان بر آن است كه با تأسیس سازمانی مستقل كه مقر آن در انگلیس خواهد بود و دریافت هزینه سالانه از مؤسسات ملی، نقش مؤثرتری ایفا نماید و بدون وابستگی مالی بقای خود را تضمین كند. سازمان جهانی شابک از سال 2006 بهعنوان یک مؤسسه مستقل كار خود را شروع خواهد كرد. از دیگر برنامههای آتی نظام شابک تغییر استاندارد 2108 و تغییر ساختار و افزایش ارقام از ده رقم به سیزده رقم خواهد بود. افزایش شتابان انتشار كتابهای چاپی و منابع الكترونیک و دغدغه اتمام شماره در آیندهای نه چندان دور، سازمان جهانی شابک و كمیته اجرایی نظام را بر آن داشت تا به فكر افزایش ظرفیت شمارهها بیفتند. پس از بررسیهای زیاد، تصمیم گرفته شد بهجای ده رقم از سیزده رقم نظام رمزگذاری كالا و خدمات ای.ای.ان.آی. استفاده شود. با استفاده از این روش، شابک از چهار قسمت به پنج قسمت تغییر مییابد و به ابتدای شابک پیششماره 978 نظام ای.ای.ان.آی. اضافه میشود و رقم كنترل شابک با استفاده از استاندارد نظام ای.ای.ان.آی. تولید میشود. این تغییر، كمک میكند كه علاوه بر پیش شماره 978 مخصوص كتاب، از پیش شماره 979 مربوط به آثار چاپی موسیقی نیز برای شابک استفاده شود. در این شیوه ظرفیت شابک دو برابر میشود، البته لازم بهذكر است كه در نظام ای.ای.ان.آی. توانایی اختصاص گروههای دیگری به حوزه كتاب نیز وجود دارد كه موجب میشود ظرفیت چندین برابر شود. نظامهای نرمافزاری ناشران، كتابفروشان، و كتابخانهها از این تغییر تأثیر میپذیرند.
تغییرات مربوط به سیزده رقمی شدن شابک از ابتدای 2007 اجرا خواهد شد و تا آن سال مؤسسات ملی موظف هستند اطلاعرسانیهای لازم را برای ناشران، كتابفروشان، كتابداران، و تمام دستاندركاران نشر كتاب انجام دهند. از آنجاكه این تغییر عطف به ماسبق میشود، باید تغییرات لازم در نرمافزارهای ناشران و كتابفروشان و كتابخانهها برای این هماهنگی ایجاد شود. همچنین این نرمافزارها باید توانایی تبدیل ده رقم به سیزده رقم و بالعكس را نیز داشته باشند (4:5).
مآخذ
1) سازمان جهانی شابک. دستنامه شماره استاندارد بینالمللی .(ISBN) ترجمه داریوش مطلبی. تهران: خانه كتاب، 1381؛
2) مطلبی، داریوش. "بررسی وضعیت شابک (ISBN) در نشر ایران". پایاننامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاعرسانی. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، 1377؛
3) همو. "وضعیت شابک در نشر ایران". فصلنامه اطلاعرسانی. دوره چهاردهم، 3 و 4 (بهار و تابستان 1378): 3ـ11؛
4) International ISBN Agency: Guideline for Implementation of 13-digit ISBNs. Berlin: International ISBN Agency, 2004;
5) "International ISBN Agency". [On-line]. Available: http ://www.isbn-international.org. [12 Nov.2004].
داریوش مطلبی