کتابخانه های آذربایجان غربی

آذربايجان غربی

كتابخانه‌های استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری ارمنستان، از جنوب به استان كردستان، از مغرب به تركیه و عراق، و از شرق به استان آذربایجان شرقی محدود است. مساحت آن 37059 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 2496320 نفر بوده كه از این تعداد نزدیك به 53 درصد در شهرها و 47 درصد در روستاها سكونت دارند.

آذربایجان غربی دارای 12 شهرستان، 22 شهر، 28 بخش، 103 دهستان، و 3227 پارچه آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: ارومیه، بوكان، پیرانشهر، تكاب، خوی، سردشت، سلماس، شاهین‌دژ، ماكو، مهاباد، میاندوآب، و نقده (آمار 1375). مركز استان نیز شهر ارومیه است (17: پانزده، شانزده).

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲كتابخانه‌های شخصی
• ۳كتابخانه‌های عمومی
• ۴كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان
• ۵كتابخانه‌های تخصصی
• ۶كتابخانه‌های دانشگاهی
• ۷مآخذ:

تاریخچه

آذربایجان غربی از كهن‌ترین سرزمین‌های ایران بوده و پیشینه تمدن آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد. بنابر روایات زردشتی و نظر مورخان اسلامی، آذربایجان مهد زردتشت و دین زردشتی و شهر شیز (ارومیه) زادگاه او بوده است (8: ج 1، ص 195؛ 40:18؛2: ج 1، ص 142)، هرچند كه بررسی‌های زبان‌شناختی در اوستا این معنی را تأیید نمی‌كند (8: ج 1، ص 195). بر اساس همان روایات زردشتی است كه در كتاب‌های اوستا، بندهش، و سایر كتاب‌های پهلوی، آب دریاچه ارومیه مقدس شمرده شده است (2: ج 1، ص 142). در زمان سلوكیان و اشكانیان، كه دوره رواج فرهنگ یونانی در ایران بود، آذربایجان تحت حكومت روحانیان زردشتی باقی ماند و آنان از آیین زردشتی و سنن ملی در برابر فرهنگ یونانی پاسداری كردند (8: ج 1، ص 195).

آتشكده معروف شیز، موسوم به "آذر گشنسب" یا آتش سلطنتی، به همین مناسبت مورد توجه و احترام بوده است و پادشاهان ساسانی به پاس احترام و حفظ آداب و سنن ملی و تاریخی و نیز در ایام سختی به این معبد، كه بزرگ‌ترین مركز مذهبی آن دوره بود، می‌رفتند و زر و مال و غلام در آنجا نذر می‌كردند (2: ج 1، ص 142). گذشته از پیشینه مذهبی این سرزمین، چون این منطقه در همسایگی ارمنستان - از متصرفات روم شرقی - قرار داشت، از اهمیت سیاسی ـ نظامی خاصی برخوردار بود. ارامنه در قرن سوم میلادی، دین مسیح (ع) را پذیرفتند و از آن زمان تا چهار قرن بعد، ارمنستان مهم‌ترین مركز تبلیغ مسیحیت در شرق بود و، از این رو، جنگ‌های ایران و روم رنگ مذهبی پیدا كرد. با وجود حملات گاه به گاه ایران به ارمنستان و آزار ارامنه مسیحی توسط زردشتیان، مسیحیت به درون مرزهای ایران راه یافت (1: ج 1، ص 102؛ 417:18). برطبق روایات محلیِ ارامنه، قدیس وانك طاطاووس، از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع)، در حدود نیمه قرن اول میلادی از عراق به آذربایجان رفت و در محل قره كلیسا (جنوب غربی شهر ماكو) صلیبی برافراشت و به تبلیغ دین مسیح پرداخت و در همان‌جا شهید شد (12: ج 2، ص 2042).

آثار باستانی پیش از اسلام منطقه حكایت از قدمت بیش از چهار هزار ساله تمدن در این استان دارد كه از جمله آنها می‌توان از: گوی تپه در نزدیكی ارومیه (2000 ق.م.)؛ تپه حسنلو در نزدیكی نقده (1000 ق.م.)؛ آثار باستانی به زبان اورارتو در نزدیكی خوی، ابهر، سراب، و ارومیه (900 ق.م.)؛ دخمه فقرگاه، دژ قلات شاه، و دژ ساروقورقان (1000 ق.م.)؛ تخت سلیمان؛ و آتشكده آذر گشنسب ـ به گفته‌ای در نزدیكی ارومیه (300 ق.م.) ـ نام برد.

به نوشته بلادزی، در حدود سال 22 ق. ارومیه، خوی، و سلماس توسط سه تن از سرداران مسلمان عرب گشوده شد و از آن پس مردم آنجا، به‌تدریج، اسلام آوردند (8: ج 1، ص 197؛ 18: 134، 135). از تاریخ نخستین بنای مسجد جامع، به‌عنوان نهادی اسلامی، در آذربایجان غربی اطلاعی در دست نیست، ولی بنابر كتیبه مسجد جامع ارومیه، محراب آن در 676 ق. گچبری شده و بنای مسجد به احتمال زیاد به چند قرن پیش از آن بازمی‌گردد (18: 413، 414). از این رو، هیچ‌گونه اطلاعی از وجود كتابخانه‌های مساجد، به‌عنوان كتابخانه‌های عمومی تا قبل از قرن هفتم در این استان در دست نیست.

ظاهراً كتابخانه سلماس در قرن پنجم هجری از كهن‌ترین كتابخانه‌های استان بوده است. به نوشته مجمل‌التواریخ و القصص در سال 419 ق. متعصبان مذهبی به‌تقلید از سلطان محمود غزنوی (387-421 ق.) كتابخانه بزرگ شهر سلماس را ویران و غارت كردند و تعداد 10400 جلد از كتاب‌های آن را سوزاندند (19: ج 2، ص 10). كتابخانه مدرسه سهراب مكری مهاباد نیز در قرن 11 ق. از كتابخانه‌های معروف منطقه بود كه بیشتر كتاب‌های آن به فقه شافعی اختصاص داشت (19: ج 2، ص 145).

در سال‌های 741 تا 761 ق. در قره كلیسا، حوزه عملیه دروس مسیحی، توسط اسقف مسروپ، دایر بوده (18: 418، 419)، ولی از وجود كتابخانه در آن خبری در دست نیست، اما در موزه خلیفه‌گری كل ارامنه آذربایجان، واقع در كلیسای مریم مقدس، صدها جلد كتاب خطی و چاپی كهن عبری، ارمنی، فارسی، و عربی وجود دارد. ظاهراً كهن‌ترین نسخه خطی فارسی موجود در آن، مربوط به مثنوی ملای رومی است كه تاریخ كتابت آن 954 ق. است. از دیگر كتابخانه‌های قدیمی ارامنه استان می‌توان از كتابخانه گولوشیان در قریه هفتوان سلماس (تأسیس 1896/ 1314 ق.)، كتابخانه ملی ارامنه در ارومیه (تأسیس 1903/ 1321 ق.)، و كتابخانه استپانوس نظریانس در شهر خوی (تأسیس 1918/ 1337 ق.) نام برد (46:6، 47؛ 68:7، 69).

كتابخانه‌های شخصی

سرزمین آذربایجان پس از اسلام خاستگاه صدها عالم، عارف، شاعر، و دانشمند ترك و كرد بوده است. شخصیت‌های برجسته‌ای چون صفی‌الدین ارموی و حسام‌الدین چلبی (قرن 7ق.)› ابوالفضل نیسمی (قرن 10ق.)، و عبدالرشید ادیب‌الشعراء (قرن 13 و 14ق.) از آن جمله‌اند (3: 359-399)، اما از وجود كتابخانه‌های شخصی یا خاندانی در این استان، اطلاع زیادی در دست نیست.

صادقی بیگ افشار ارومیه‌ای (قرن 11 ق.)، فردی فاضل و هنرمند بود كه سالها ریاست كتابخانه شاه عباس دوم صفوی را برعهده داشت (19؛ ج 2، ص 137). جمشید اردشیر افشار، ملقب به مجدالسلطنه (قرن 14 ق.)، از افسران دلاور ارومیه، موزه و كتابخانه معتبری داشت كه، پس از درگذشت وی، كتابخانه‌اش به دانشسرای مقدماتی ارومیه واگذار شد (366:3). آیت‌الله قریشی، نویسنده معاصر، نیز كتابخانه معظمی در ارومیه دارد كه مجموعه آن حدود 10000 جلد است و بخشی از آن اخیراً به كتابخانه مسجد اعظم قم انتقال یافته است (10: ج 3، ص 2302).

كتابخانه‌های عمومی

نخستین كتابخانه عمومی به سبك جدید در سال 1324 ش. در شهر ارومیه ایجاد شد كه در جریان جنگ تحمیلی دچار آسیب شد و در سال‌های اخیر كلاً تخریب و در محل آن كتابخانه جدید و بزرگی احداث گردید. سپس در سایر شهرستان‌های استان كتابخانه‌هایی دایر شد؛ از جمله: سردشت (تأسیس 1342)، ماكو (تأسیس 1343)، میاندوآب (تأسیس 1345)، خوی (تأسیس 1346)، سلماس (تأسیس 1347)، مهاباد (تأسیس 1350)، بوكان و پیرانشهر (تأسیس 1352)، و شاهین دژ (تأسیس 1354) (9: 79-111؛ 3: 484).

تا نیمه اول 1378 تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان 34 واحد و تعداد مجموعه آنها 301,207 جلد بوده است (1:13). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی كتابخانه در استان تأسیس كرده كه دارای 19072 جلد كتاب و نشریه و 124823 نفر عضو بوده است (34:14). علاوه بر آنها، 15 واحد كتابخانه مساجد، در سال 1378 در استان فعالیت داشته كه دارای مجموعه‌ای حدود 34000 جلد كتاب، 37 نفر كتابدار، و 1850 نفر عضو بوده‌اند (15: [1]).

كتابخانه‌های كودكان و نوجوانان

نخستین كتابخانه كودكان استان نیز در سال 1340 ش. احداث شد (348:3)؛ پس از آن، كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، كتابخانه‌هایی به این شرح در سراسر استان تأسیس كرد: ارومیه (تأسیس 1343)، خوی (تأسیس 1344)، مهاباد (تأسیس 1354)، سلماس و ماكو (تأسیس 1355)، خلیفان (تأسیس 1374)، و بوكان و شاهین دژ (تأسیس 1375).

كانون تا پایان سال 1378 در مجموع دارای 15 واحد كتابخانه ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار بوده كه مجموعه كل آنها (طبق آمار سال 1377) 89398 جلد و كاركنان آنها 48 نفر بوده است (2:16). == كتابخانه‌های آموزشگاهی == نخستین مدرسه به سبك جدید در سال 1250 ق./ 1834 توسط دكتر پركینز، از اعضای نخستین هیأت تبلیغی مذهبی امریكا در ایران در شهر ارومیه و برای كودكان مسیحی تأسیس شد. تا سال 1267 ق.، 58 واحد و تا 1313 ق. تعداد 117 واحد مدرسه توسط این هیأت در ارومیه و روستاهای اطراف آن ایجاد شد. در سال 1257 ق./1841 لازاریست‌های فرانسوی نیز كه از سوی كلیسای كاتولیك فرانسه به ایران آمده بودند تأسیسات فرهنگی متعددی در ارومیه، سلماس، و روستاهای مسیحی‌نشین اطراف آنها، از جمله یك واحد كتابخانه و قرائت‌خانه در ارومیه تأسیس كردند. تا سال 1299 ق. تعداد 74 واحد مدرسه و 2 یتیم‌خانه و نیز یك قرائت‌خانه و یك كتابخانه توسط آنها در ارومیه احداث شد. بعد از آنها، هیأت‌های مذهبی انگلیسی، روسی، و آلمانی در شهرهای مسیحی نشین، مدارسی به‌وجود آوردند كه در تعداد اندكی از آنها دانش‌آموزان مسلمان مجاز بودند كه در كنار دانش‌آموزان مسیحی و یهودیِ این مدارس تحصیل كنند (2: ج 1، ص 508-510؛ 452:3-460؛ 11: 512-519). همچنین در سال 1323 ق. اولین مدرسه جدید توسط میرزا ابوالفضل حكمت در ارومیه و در 1324 ق. در خوی به‌همت میرموسی نقیبی تأسیس شد (2: ج 1، ص 510،511؛ 368:11-371).

با وقوع جنبش مشروطه، مدارس متعددی به‌سرعت در سراسر استان ایجاد گردید. در فاصله پانزده سال، بیست‌ویك واحد مدرسه در شهرهای استان توسط رجال نیكوكار و فرهنگ‌دوست استان ایجاد گردید (368:11-384)، اما از وجود كتابخانه در آنها اطلاعی در دست نیست. تا پایان نیمه اول 1378 كتابخانه‌های آموزشگاهی استان 585 واحد و تعداد مجموعه آنها 656,082 جلد بوده است (1:5).

كتابخانه‌های تخصصی

از جمله كتابخانه‌های تخصصی این استان می‌توان از كتابخانه بیمارستان طالقانی (با مجموعه 983 جلد و 1 نفر كارمند)، كتابخانه بیمارستان زنان و زایمان حضرت فاطمه (س) وابسته به دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (با مجموعه 442 جلد)، و كتابخانه بیمارستان كودكان شهید دكتر قلی‌پور (تأسیس 1367، با مجموعه 334 جلد و 1 نفر كارمند) نام برد (4: 25، 270، 290).

كتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین مركز آموزش عالی استان آذربایجان غربی در سال 1295 ق./ 1878 به نام مدرسه عالی طب توسط هیأت مذهبی امریكایی در ارومیه تأسیس شد. دانشسرای كشاورزی ارومیه نیز در 1328 ش. در محل مدرسه عالی طب ایجاد گردید. این دانشكده بعدها به دانشكده كشاورزی ارومیه تغییر نام داد (2: ج 1، ص 513-517؛ 514:11-515). متأسفانه اطلاعی از وجود كتابخانه در این دو مؤسسه باسابقه در دست نیست. كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه ارومیه، كه در 1347 تأسیس شد، بزرگ‌ترین كتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود. در سال 1368 تعداد كاركنان آن 16 نفر و تعداد مجموعه آن بیش از 23600 جلد بوده است (4: 41، 42). پس از آن می‌توان از كتابخانه آموزشكده فنی ارومیه (تأسیس 1361، با مجموعه 23100 جلد)، كتابخانه دانشكده دامپزشكی دانشگاه ارومیه (تأسیس 1362، با مجموعه 6600 جلد)، و كتابخانه دانشكده پرستاری و مامایی و آموزشكده بهداشت دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (تأسیس 1355، با مجموعه 4630 جلد) نام برد (4 : 3 ، 41 ، 42، 108).

كتابخانه دانشكده فنی و مهندسی دانشگاه ارومیه (با مجموعه 2500 جلد، و 2 نفر كارمند) و كتابخانه مركزی دانشگاه علوم پزشكی ارومیه (تأسیس 1365، با مجموعه 500 جلد، و 4 نفر كارمند)، از دیگر كتابخانه‌های دانشگاهی این استان به شمار می‌روند (4: 42، 107).

مآخذ:

1)"ارمنستان". دایره‌المعارف فارسی، ج1، ص102؛

2) افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان غربی. ]تهران[: مؤسسه انتشاراتی و آموزش نسل دانش، 1369؛

3) انزلی، حسن. ارومیه در گذر زمان. ارومیه: انتشارات انزلی، 1378؛

4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 5) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8". ]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛

6) دولت‌آبادی، عزیز. كتابخانه‌های آذربایجان. تبریز: اداره كل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛

7) همو. "كتابخانه‌های ارامنه در آذربایجان". هور. س. اول، 5 و 6 (1350): 68-69؛

8) زریاب‌خویی، عباس. "آذربایجان: تاریخ و جغرافیای تاریخی". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی. ج 1، ص 194-207؛

9) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

10) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛

11) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه، بانیان و پیشروان. تهران: مركز نشر دانشگاهی، 1377؛

12) "قره كلیسا". دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[، ج 2، ص 2042؛

13) "گزارش عملكرد سه ماه دوم كتابخانه‌های عمومی كشور". [تهران[: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1378، (پلی كپی)؛

14) گزارش فرهنگی كشور: 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموز، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

15) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)؛

16) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها" [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛

17) مركز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسكن :1375 استان آذربایجان شرقی. تهران: مركز آمار ایران، 1376؛

18) مشكور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار استانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی، 1349؛

19) همایون فرخ، ركن‌الدین. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1347.

منبع اصلی

آذربایجان غربی (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی