چندرسانه ای ها

اصطلاح چندرسانه‌ای به "تركیب رسانه‌های منفرد نظیر فیلم، ویدئو، موسیقی، كلام، عكس، پایگاه‌های اطلاعاتی، و جز آن اطلاق می‌شود كه از طریق فن‌آوری رایانه به‌صورت محصولی واحد بر محملی رقومی ذخیره شده باشد (:18 ذیل "واژه"). در تعریف دیگری، نظام چندرسانه‌ای را "استفاده از رایانه به‌منظور تركیب و ارائه متن، تصویر، صوت، و ویدئو از طریق ابزارها و پیوندهایی دانسته‌اند كه به استفاده‌كننده امكان راهبری، تعامل، خلاقیت، و ارتباط می‌دهد. این تعریف شامل چهار جزء اصلی است كه برای ارائه نظام چندرسانه‌ای ضروری به نظر می‌رسد: 1) رایانه برای برقراری هماهنگی میان آنچه می‌بینیم، می‌شنویم، و با آن به تعامل می‌پردازیم؛ 2) پیوندهایی كه ارتباط میان اطلاعات مختلف را برقرار می‌سازند؛ 3) ابزارهای راهبری كه امكان انتقال و گذر از شبكه‌های اطلاعاتی مرتبط با هم را فراهم می‌سازند؛ و 4) راه‌هایی كه از طریق آنها بتوان به جمع‌آوری، پردازش، و تبادل اطلاعات و اندیشه‌ها پرداخت (:9 3).

ارائه تعریفی دقیق از نظام چندرسانه‌ای هنگامی اهمیت پیدا می‌كند كه قرار باشد برنامه‌ها و كالاهای مختلف از لحاظ جنبه‌های چندرسانه‌ای مورد شناسایی و ارزیابی قرار گیرد. به‌طور مثال، هرگاه از رایانه برای ایجاد قابلیت‌های تعاملی استفاده شود، تنها می‌توان رسانه‌های مختلف را با یكدیگر تركیب كرد. به‌طور نمونه، با آنكه تلویزیون می‌تواند به‌طور همزمان صوت و تصویر متحرك را ارائه دهد، چون بیننده هیچ امكان اعمال نظر و كنترل برنامه‌ها را ندارد، نمی‌توان آن را نظام چندرسانه‌ای به شمار آورد. حتی تنها قرار دادن فیلم یا تصویر متحرك بر روی محمل‌های رقومی نظیر صفحه فشرده نیز برای ارائه نظام چندرسانه‌ای كافی نیست؛ زیرا علاوه بر رایانه، امكانات دیگری نیز مانند ابزارهایی برای راهبری، تعامل، و ایجاد پیوندهای پویا برای دسترسی كارآمد به اطلاعات در هر نظام چندرسانه‌ای مورد نیاز است. از این رو، در برخی منابع تعاریف مشابهی از نظام چندرسانه‌ای و فرارسانه‌ای* ارائه شده است و آنها را، از لحاظ ساختار شبكه‌های مفهومی میان اطلاعات مختلف، مشابه یكدیگر دانسته‌اند. در نظام فرارسانه‌ای، ارتباط منطقی میان عناصر اطلاعاتی مختلف نظیر متن، صوت، تصویر، و جز آن از طریق پیوندهای پویا صورت می‌پذیرد و همین امر امكان تعامل و راهبری را برای استفاده‌كننده میّسر می‌سازد.

در واقع، ممكن است ارائه تعریفی از نظام چندرسانه‌ای ساده به نظر برسد، اما ایجاد آن بسیار پیچیده است و به قابلیت‌هایی بیش از مهارت‌های خلاق متخصصان فن‌آوری رایانه نیاز دارد. برای ارائه نظام چندرسانه‌ای توجه به جنبه‌های تجاری و حتی قانون حق مؤلف* برای استفاده از منابع اطلاعاتی صوتی، تصویری، و نوشتاری ضروری است. به تعبیر دیگر، شاید بتوان گفت كه مدیریت صحیح نظام‌های چندرسانه‌ای و گروه‌های اجرایی به گستردگی و اهمیت جنبه‌های فنی آنها بستگی دارد.

فهرست

• ۱تاریخچه
• ۲عناصر نظام چندرسانه‌ای
• ۳1. متن
• ۴2. صوت
• ۵3. تصویر و گرافیك
• ۶4. متحرك‌سازی (انیمیشن)
• ۷5. ویدئو
• ۸واسط‌های گرافیكی كاربر
• ۹گروه چندرسانه‌ای
• ۱۰كاربردهای نظام چندرسانه‌ای
• ۱۱1. خدمات مرجع
• ۱۲2. موزه‌های مجازی و كتابخانه‌ها
• ۱۳3. یادگیری به كمك نظام‌های چندرسانه‌ای
• ۱۴استانداردهای چندرسانه‌ای
• ۱۵شبكه جهانی وب به‌عنوان نظام چندرسانه‌ای
• ۱۶محصولات چندرسانه‌ای در بازار ایران
  • ۱۶.۱مآخذ:

تاریخچه

پیدایش مفهوم چندرسانه‌ای را می‌توان در دهه 1940 جست‌وجو كرد. در سال 1945، وانوار بوش ، مشاور علمی روزولت، طرحی برای تولید دستگاهی تحت عنوان مِمِكس ارائه كرد تا بتواند متن، نقشه، عكس، و یادداشت‌های شخصی را با یكدیگر تركیب كند و نمایش دهد (:7 101-108). چنین دستگاهی هرگز ساخته نشد، اما امروزه به‌عنوان نخستین اندیشه مطرح‌شده درباره مفهوم نظام چندرسانه‌ای محسوب می‌گردد. چون در زمان بوش فن‌آوری مورد نیاز برای تركیب و ارائه اطلاعات مختلف وجود نداشت، وی بر آن شد كه از طریق دستگاه ریزنگار، به‌عنوان رسانه ذخیره‌ساز، دستگاه ممكس را مورد بهره‌برداری قرار دهد. پس از آن در 26 فوریه 1962 واژه "چندرسانه‌ای" برای نخستین بار در مجله "تایم" به كار رفت (:1 73-74). سرانجام با ظهور فن‌آوری رایانه تحول عظیمی در مفهوم نظام چندرسانه‌ای رخ داد؛ به‌طوری كه بشر توانست برای نخستین بار، علاوه بر متن، رسانه‌های دیگر نظیر صوت، تصویر، و سپس فیلم متحرك را به رمزهای الكترونیكی قابل درك برای ماشین درآورد كه امروزه از آن با نام رقم یا "دیجیت" یاد می‌شود.

رایانه‌های ابتدایی كه در واقع فضای فیزیكی زیادی را اشغال می‌كرد در دهه 1950 ظاهر شد و صرفآ برای انجام محاسبات پیچیده و نمایش متن مورد استفاده قرار می‌گرفت. پس از آن، استفاده از تصویرهای رقومی ساده و صوت در بعضی از بازی‌های رایانه‌ای مرسوم شد. در سال ،1981 شركت آی.بی.اِم. نخستین رایانه‌های شخصی خود را عرضه كرد و خرید و استفاده از آنها گسترش یافت (:13 9).

در حال حاضر، با ورود رایانه‌های شخصی با پردازشگرهای بسیار قدرتمند (نظیر رایانه‌های پنتیوم یك، دو، و سه) بیش از هر زمان دیگر استفاده از نظام‌های چندرسانه‌ای رایج شده است؛ به‌طوری كه می‌توان هر نوع اطلاعاتی را به رمزهای رقمی تبدیل كرد. اینكه اطلاعات مورد نظر، فیلم بلند، تصویر سه بعدی، قطعه موسیقی، یا كلام باشد؛ دیگر امروزه محدودیتی ایجاد نمی‌كند. ظهور فن‌آوری صفحه فشرده در نیمه دوم دهه 1980، گام دیگری در جهت توسعه نظام‌های چندرسانه‌ای بود و فرآورده‌های بسیاری از این طریق روانه بازار شد. با دسترسی عمومی به شبكه جهانی وب در سال 1993، خدمات و سایت‌های بسیاری حاوی اطلاعات چندرسانه‌ای در دسترس قرار گرفت و تحولی شگرف در امر نشر چندرسانه‌ای صورت پذیرفت؛ به‌طوری كه امروزه محیط وب به مهم‌ترین و رایج‌ترین بستر برای تولید و اشاعه اطلاعات چندرسانه‌ای مبدل شده است. در نهایت، در اواخر قرن بیستم، اختراع فن‌آوری دیسك ویدئویی رقومی سبب شد كه حجم بسیار زیادی از اطلاعات چندرسانه‌ای (معادل7 تا 26 برابر صفحه فشرده 650 مگابایتی) كه فضای زیادی به خود اختصاص می‌داد، تنها بر صفحه فشرده واحدی ذخیره و بازیابی شود (:10 204). با ظهور پدیده شگفت‌انگیز ذخیره‌سازی اخیر، یعنی اِف.اِم.دی. ، كه امكان ذخیره اطلاعات را تا 140 گیگا بایت (معادل 215 برابر صفحه‌های فشرده) فراهم می‌كند، انقلابی در امر تولید منابع و پایگاه‌های چندرسانه‌ای عظیم به وقوع پیوست (3:3).

عناصر نظام چندرسانه‌ای

هر نظام چندرسانه‌ای از رسانه‌های گوناگونی مانند متن، صوت، تصویر، ویدئو، و جز آن تشكیل می‌شود كه در واقع عناصر اصلی آن به شمار می‌رود. در این بخش، به توصیف مهم‌ترین عناصر تشكیل‌دهنده نظام چندرسانه‌ای یعنی متن، صوت، تصویر ثابت و گرافیك، متحرك‌سازی (انیمیشن)، و ویدئو اشاره می‌شود :

1. متن

نخستین و مهم‌ترین رسانه‌ای كه فن‌آوری رایانه توانست آن را به‌صورت رقومی ذخیره و بازیابی كند متن است. در واقع، صوت، تصویر، و ویدئو پیش از آنكه بتوانند به صورت رقومی ارائه شوند، نیاز به پردازش بسیار دارند. در نظام چندرسانه‌ای، استفاده از متن برای ارائه اطلاعات، مخاطبان خاص خود را دارد و در بسیاری موارد مهم‌ترین عنصر تشكیل‌دهنده هر نظام چندرسانه‌ای است. به‌طور مثال، عرضه متن كامل دایره‌المعارف چاپی بریتانیكا بر روی صفحه فشرده خود نمایانگر اهمیت و جایگاه اطلاعات نوشتاری حتی در برنامه‌های چندرسانه‌ای است. علاوه بر این، در برخی موارد استفاده از متن برای نشان دادن محتوای فهرست‌های انتخاب برنامه‌ها ، عملكرد كلیدها، راهنمای استفاده‌كنندگان، و جز آن از اهمیت خاصی برخوردار است.

متن را معمولا به سه روش وارد برنامه چندرسانه‌ای می‌كنند: الف) تایپ كردن متون مختلف از طریق برنامه‌های واژه‌پرداز؛ ب) پویش اسناد چاپی و تبدیل آنها از طریق برنامه‌های مختلف به‌صورت الكترونیكی؛ و ج) استفاده از منابع الكترونیكی نوشتاری دسترس‌پذیر. ذخیره متن به‌صورت پرونده‌های تصویری نیز امروزه در بسیاری از موارد كاربرد دارد كه مهم‌ترین آنها استفاده از ساختار پی.دی.اِف. است. به‌طور مثال، از این طریق می‌توان نسخ خطی قدیمی یا دیگر اسناد را به‌صورت تصویر ذخیره كرد و كاملا شبیه نمونه اصلی آنها در برنامه چندرسانه‌ای گنجاند.

یكی از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام‌های چندرسانه‌ای، در قیاس با نظام‌های چاپی، وجود امكانات بالقوه آنها در ارائه محیطی جذاب و گیرا برای مطالعه و خواندن متن است. برای نمونه، استفاده از حروف با رنگ‌های مختلف همراه با اندازه و جلوه‌های گرافیكی متنوع می‌تواند جذابیت خاصی به برنامه‌های چندرسانه‌ای ببخشد. بنابراین، از ابتدا باید سیاست مشخصی را برای انتخاب رنگ، اندازه، شكل، فاصله سطرها، تورفتگی‌ها، چیدن كلمات در پنجره نمایش، جلوه‌های گرافیكی مختلف، و نحوه دسترسی به اطلاعات نوشتاری در صفحات مختلف برنامه چندرسانه‌ای در نظر گرفت.

یكی از قابلیت‌های مهم نظام چندرسانه‌ای انعطاف‌پذیری آن در راهبری، تعامل، و دسترسی به اطلاعات است. از این رو، فرامتن در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای به‌عنوان قابلیتی مهم و كارآمد برای دسترسی به اطلاعات، مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ و شاید بتوان گفت كه استفاده از فرامتن در نظام‌های چندرسانه‌ای تا حدود زیادی اجتناب‌ناپذیر است. به‌طور مثال، برای مطالعه مدخل خلیج فارس در دایره‌المعارفی الكترونیكی می‌توان تنها با فشار كلید ماوس بر روی كلیدواژه‌های مشخص‌شده ایران، عمان، كویت، جنگ ایران و عراق، و آلودگی دریاها به اطلاعات تكمیلی و مرتبط دیگر درباره آنها دسترسی یافت استفاده از فرامتن در نظام‌های چندرسانه‌ای از دیگر مواردی است كه می‌توان با توجه به اهداف، مخاطبان، و محتوای برنامه‌های چندرسانه‌ای مورد توجه قرار داد.

2. صوت

استفاده از صوت در نظام چندرسانه‌ای از كلام و موسیقی گرفته تا جلوه‌های صوتی دیگر، برای تقویت متن، تصویر، و فیلم كاربرد دارد. استفاده از صوت به‌صورت موسیقی متن برای پدید آوردن فضایی جذاب و گیرا، گفتار برای توضیح مفاهیم و تلفظ صحیح كلمات، و نیز جلوه‌های صوتی برای برانگیختن انگیزه و توجه استفاده‌كنندگان در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای وجود دارد. از طریق میكروفن می‌توان گفتار را به راحتی به‌صورت رقومی ذخیره و از آن در بخش‌های مختلف برنامه چندرسانه‌ای استفاده كرد. امروزه، فرآورده‌های بسیاری روانه بازار شده كه حاوی قطعات و جلوه‌های صوتی مختلف است و از طریق آنها به راحتی می‌توان صوت مورد نظر مانند صدای حیوانات مختلف و موجود در طبیعت (نظیر باران و طوفان) یا جلوه‌های صوتی دیگر نظیر دست زدن، خندیدن، زنگ زدن، دویدن، و جز آن را به برنامه‌ای اضافه كرد.

لذت شنیدن موسیقی، گفتار، و دیگر جلوه‌های صوتی از مهم‌ترین عواملی است كه بر ارائه هر برنامه چندرسانه‌ای موفق تأثیر می‌گذارد. البته، در این میان، كیفیت و محتوای صوت از اهمیت خاصی برخوردار است. اگر صوت از كیفیت خوبی برخوردار نباشد یا كاملا غیرمرتبط و نابجا به كار رود، استفاده‌كننده را آن‌طور كه باید جذب نخواهد كرد. استفاده از موسیقی متن در هنگام ورود به برنامه می‌تواند جلوه و جذابیت خاصی به استفاده از برنامه ببخشد و مخاطبان را در ادامه مرور و مطالعه ترغیب كند. در عین حال، به‌كارگیری نادرست قطعات صوتی می‌تواند جنبه مزاحمت‌آمیز برای استفاده‌كنندگان داشته باشد. از این رو، باید امكاناتی برای قطع كردن یا ادامه دادن قطعات صوتی در برنامه‌های چندرسانه‌ای پیش‌بینی گردد. در فرهنگ الكترونیكی كودكان مَك میلان، از صوت برای توضیح معانی واژه‌ها استفاده شده است و در مواردی نظیر واژه "دست زدن" خواننده می‌تواند علاوه بر توضیح نوشتاری واژه، با فشار دكمه "ماوس" صدای دست زدن را نیز بشنود. در دایره‌المعارف چندرسانه‌ای مایكروسافت بوك شِلف، امكان گوش دادن به تلفظ صحیح بیش از 80 هزار واژه انگلیسی وجود دارد (:6 3). امروزه درس‌افزارهای چندرسانه‌ای بسیاری از صوت به‌طور كارآمد برای آموزش مطالب مختلف استفاده می‌كنند كه همگی نمایانگر اهمیت این رسانه جذاب در فرآورده‌های چندرسانه‌ای است.

3. تصویر و گرافیك

یكی از تحولات عظیم در نظام‌های چندرسانه‌ای تبدیل صوت و تصویر به رمزهای الكترونیكی رقومی است كه از طریق آن به راحتی بتوان تصاویر ثابت و گرافیك‌ها را بر روی صفحه نمایش رایانه نشان داد. فن‌آوری رایانه امكانات مناسبی را برای نمایش تصاویر تمام‌رنگی به‌صورت تمام‌صفحه با كیفیت بالا در اختیار گذاشته است.

امروزه، استفاده از تصویر در توصیف دیداری مفاهیم پیچیده به جای استفاده از متن، در بسیاری از نظام‌های چندرسانه‌ای به‌كار می‌رود؛ زیرا تصویر به‌صورت مشخص‌تر و جذاب‌تر مفاهیم را انتقال می‌دهد. به‌طور مثال، برای توصیف مفهوم "پرتاب نیزه" می‌بایست چندین سطر اطلاعات نوشتاری را در یك برنامه چندرسانه‌ای گنجاند، و حال آنكه با استفاده از تصویر ثابت می‌توان به‌صورت جذاب و كارآمد این مفهوم را به مخاطبان انتقال داد. در برنامه‌های چندرسانه‌ای می‌توان امكاناتی به‌منظور بزرگ و كوچك كردن تصاویر و حتی ویرایش آنها نیز پیش‌بینی كرد. استفاده از تصاویر مناسب یكی از اساسی‌ترین ویژگی‌های نظام‌های چندرسانه‌ای است. از تصاویر، علاوه بر محتوای برنامه، می‌توان برای طراحی واسط‌های گرافیكی كاربر نیز استفاده كرد.

امروزه، عرضه برنامه‌های كاربردی قدرتمند برای طراحی و ارائه گرافیك‌های رایانه‌ای یا سه‌بعدی (نظیر فتو شاپ) تأثیر بسیاری بر كیفیت طراحی تصاویر در فرآورده‌های چندرسانه‌ای گذاشته است. تصاویر ثابت را می‌توان از طریق پویشگرها یا دوربین‌های رقومی وارد برنامه چندرسانه‌ای كرد یا از طریق برنامه‌های گرافیكی به طراحی آنها پرداخت. شیوه ذخیره تصاویر رقومی به‌صورت‌های مختلف، منطبق با امكانات برنامه، از اهمیت خاصی برخوردار است.

4. متحرك‌سازی (انیمیشن)

حركت سریع و پیاپی تصاویر ثابت همراه با ایجاد تغییرات اندك در آنها را انیمیشن می‌گویند. این فرآیند از طریق ضبط صحنه‌های مختلف و اعمال تغییراتی در آنها ایجاد می‌گردد. در نظام چندرسانه‌ای، از طریق افزودن انیمیشن می‌توان بسیاری از مفاهیم را به‌صورت تصاویر تمام‌متحرك نمایش داد. از نظر جنبه‌های آموزشی، به‌كارگیری انیمیشن در برنامه چندرسانه‌ای می‌تواند میزان فراگیری و درك استفاده‌كنندگان را افزایش دهد (:11 437-448). در بسیاری موارد، نشان دادن شیوه كار و اجزای مختلف یك دستگاه بدون استفاده از انیمیشن بسیار دشوار است. به‌طور مثال، در دایره‌المعارف چندرسانه‌ای بوك شلف از تعداد بسیاری از قطعات انیمیشن برای نشان دادن نحوه كار و ساختار دستگاه‌های مختلف نظیر دیسك‌خوان صفحه فشرده استفاده شده است. اهمیت استفاده از انیمیشن در برنامه‌های چندرسانه‌ای در آن است كه هنگامی كه امكان اجرای واقعی صحنه‌ای خاص و فیلمبرداری از آن وجود نداشته باشد، با استفاده از انیمیشن می‌توان آن را به نمایش درآورد و در برنامه چندرسانه‌ای گنجاند. امروزه، برنامه‌های كاربردی قدرتمندی برای ایجاد انیمیشن وجود دارد كه فرآیند تولید آن را تسهیل می‌كند.

5. ویدئو

شاید یكی از جذاب‌ترین و در عین حال، پیچیده‌ترین عناصر تشكیل‌دهنده نظام چندرسانه‌ای را بتوان ویدئو به شمار آورد. در واقع، واژه ویدئو از ریشه یونانی به معنای "من می‌بینم" آمده است و در حوزه نظام‌های چندرسانه‌ای، این اصطلاح به تصاویر متحرك رقومی كه امكان نمایش آنها از طریق رایانه وجود دارد، اطلاق می‌گردد. متن و تصاویر ثابت، در برخی موارد، رسانه‌های نامناسبی برای توصیف و شرح عملكردها و ساختارهای پیچیده هستند. به‌طور مثال، برای نشان دادن نحوه پرتاب فضاپیمای شاتل یا خورشیدگرفتگی، شیوه شكار مرغان ماهی‌خوار، و جز آن هیچ رسانه‌ای نمی‌تواند در برنامه چندرسانه‌ای جایگزین قطعات ویدئویی شود. از این رو، در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای از تصاویر ویدئویی نیز استفاده می‌گردد.

مشكل اصلی بر سر راه استفاده از تصاویر ویدئویی در برنامه‌های چندرسانه‌ای این است كه فضای بسیار زیادی را به خود اختصاص می‌دهند. بنابراین، در بسیاری از برنامه‌های چندرسانه‌ای، قطعات ویدئویی در ابعاد كوچك‌تری نسبت به صحفه نمایش رایانه نشان داده می‌شود. با این همه، باز هم استفاده از قطعات ویدئویی نیاز به فضای ذخیره‌سازی و پردازش بسیار بالایی نسبت به متن، صوت، و تصویر ثابت دارند. از این رو، از روشی به نام فشرده‌سازی برای كاهش فضای مورد نیاز برای ذخیره‌سازی اطلاعات استفاده می‌شود (:2 102).

شاید بتوان این‌طور استنباط كرد كه قطعات ویدئویی در برنامه‌های چندرسانه‌ای بیشترین جذابیت و تقاضا را از سوی استفاده‌كنندگان دارند؛ زیرا با رجوع به آنها بهتر و قوی‌تر از هر رسانه دیگر می‌توان جهان واقعی را درك كرد. در برنامه چندرسانه‌ای، اغلب برای وارد كردن قطعات ویدئویی، از تبدیل فیلم‌های ویدئویی معمولی به رقومی یا فیلم‌برداری به روش رقومی استفاده می‌شود.

واسط‌های گرافیكی كاربر

طراحی واسط‌های گرافیكی كاربر به‌منزله نقطه ورودی است كه استفاده‌كننده با نظام چندرسانه‌ای ارتباط برقرار می‌كند. بنابراین، اگر نظام چندرسانه‌ای از واسط‌های گرافیكی مناسب، قابل تشخیص، و جذاب استفاده نكرده باشد، كارآیی خود را از دست خواهد داد. به تعبیر دیگر، یكی از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام‌های چندرسانه‌ای سادگی استفاده از آنهاست و این قابلیت تنها از طریق طراحی واسط‌های گرافیكی كاربر مناسب، تحقق می‌یابد. هنگامی گفته می‌شود یك نظام چندرسانه‌ای كاربرپسند است كه از واسط‌های گرافیكی كاربر به‌طور صحیح و در جای مناسب استفاده شده باشد. در هر نظام چندرسانه‌ای ممكن است واسط‌های گرافیكی كاربر به‌صورت تصویر، عكس، دكمه، یا كلیدهایی با انتخاب از طریق "ماوس" وجود داشته باشد. طراحی واسط‌های كاربر و ارزیابی آنها خود نیاز به تخصص و دانش ویژه‌ای دارد و تحقیقات بی‌شماری در این خصوص صورت گرفته است (:17 155-166؛ :8 51-65).

گروه چندرسانه‌ای

نظام چندرسانه‌ای عناصر مختلفی را نظیر صوت، متن، عكس، انیمیشن، فیلم، و جز آن در بر دارد. بنابراین، این نكته روشن است كه برای اجرا و توسعه نظام چندرسانه‌ای به تخصص‌های متنوعی نیاز است. تولید قطعات ویدئویی و صوتی، عكاسی، تولید جلوه‌های صوتی، نقاشی، ویراستاری، سازماندهی دانش یا به تعبیر دیگر كتابداری، برنامه‌نویسی، طراحی گرافیك، نویسندگی، آهنگسازی، و بسیاری از مهارت‌های دیگر می‌تواند در طرح چندرسانه‌ای مورد استفاده قرار گیرد (:2 41-44).

كاربردهای نظام چندرسانه‌ای

به‌طور كلی، نظام‌های چندرسانه‌ای را می‌توان در هر زمینه‌ای كه استفاده‌كنندگان نیاز به صورت‌های مختلفی از اطلاعات صوتی، تصویری، و نوشتاری داشته باشند مورد استفاده قرار داد، كه نشر الكترونیكی و منابع مرجع چندرسانه‌ای؛ آموزش و یادگیری به كمك رایانه؛ ذخیره و بازیابی اطلاعات دیداری و شنیداری؛ پایگاه‌های اطلاعاتی چندرسانه‌ای؛ همایش‌های تصویری؛ تبلیغات و بازاریابی محصولات؛ موزه‌ها و كتابخانه‌های دیجیتال*؛ و بازی‌های رایانه‌ای از آن جمله‌اند. از مهم‌ترین كاربردهای نظام‌های چندرسانه‌ای كه به حوزه كتابداری و اطلاع‌رسانی نیز مربوط است می‌توان به موارد زیر اشاره كرد:

1. خدمات مرجع

به‌طور كلی، هدف نهایی از خدمات مرجع كمك به مراجعه‌كننده برای دسترسی به اطلاعات مورد نیاز شامل متن، صوت، تصویر، فیلم، و جز آن است. تا چند سال گذشته تنها كتابشناسی‌ها، فهرست‌ها، و پایگاه‌های اطلاعاتی نوشتاری بر روی صفحه فشرده كتابدار مرجع را در پاسخ‌گویی به پرسش‌های مراجعه‌كنندگان یاری می‌داد. اما در حال حاضر، دایره‌المعارف‌ها، فرهنگ‌ها، منابع جغرافیایی، راهنماها، سرگذشتنامه‌ها، اطلس‌ها، و جز آن به‌صورت فرآورده‌های چندرسانه‌ای در بخش مرجع كتابخانه‌ها از ارزش و اهمیت خاصی برخوردارند. استفاده از منابع مرجع چندرسانه‌ای در خدمات مرجع مزایا و ارزش‌های افزوده بسیاری دارد (:1 73-92).

منابع مرجع چندرسانه‌ای بسیاری با قابلیت‌ها و ویژگی‌های مناسب قابل دسترسی است كه بعضی از آنها نظیر دایره‌المعارف چندرسانه‌ای بوك شلف، از تركیب اطلاعات چند منبع مرجع چاپی جداگانه (دایره‌المعارف، فرهنگ، اطلس، راهنمای اینترنت، اصطلاحنامه، شرح حال، و جز آن) با قطعات صوتی، تصویری، و ویدئویی تشكیل شده است. ظهور فن‌آوری صفحه ویدئویی رقومی امكانات جدیدی را برای ذخیره و بازیابی اطلاعات چندرسانه‌ای بر روی تنها یك صفحه فراهم ساخته است؛ به‌طوری كه از طریق این فن‌آوری می‌توان اطلاعات مختلف را تنها به روی صفحه واحدی با ظرفیت 7 تا 21 برابر صفحه‌های فشرده ذخیره و بازیابی كرد. برای نمونه، ویرایش 1999 دایره‌المعارف چندرسانه‌ای بریتانیكا بر روی صفحه ویدئویی رقومی بیش از 73 هزار مقاله، سه ساعت فیلم ویدئویی، دو ساعت صوت، و صدها تصویر ثابت و عكس را در بر دارد (:10 204).

2. موزه‌های مجازی و كتابخانه‌ها

بسیاری از موزه‌ها و كتابخانه‌ها در سراسر جهان قابلیت‌های بالقوه نظام‌های چندرسانه‌ای را برای اشاعه اطلاعات مجموعه‌های خود به‌صورت رقومی تشخیص داده‌اند و آرشیوهای دیداری و شنیداری خود را بر روی صفحه فشرده یا شبكه جهانی وب در دسترس گذاشته‌اند. به‌طور مثال، از طریق نظام‌های چندرسانه‌ای می‌توان كلیه مجموعه‌های تاریخی یك موزه را به‌صورت رقومی درآورد و از طریق روش‌های جست‌وجو این امكان را برای استفاده‌كنندگان مهّیا كرد كه، علاوه بر تصویر یا تصاویر مختلف از یك شیء یا اثر تاریخی، به اطلاعات نوشتاری، مقاله‌ها، و گفتارها (به‌صورت توضیحات شفاهی در مورد اثر) نیز دست یابند (:5 60-70). همچنین، نظام‌های چندرسانه‌ای كاربرد فراوانی نیز در خدمات اطلاع‌رسانی و كتابداری ایفا می‌كنند (:15 3-4؛ :16 25-40).

3. یادگیری به كمك نظام‌های چندرسانه‌ای

مطالعات نشان می‌دهد كه افراد فقط 20 درصد از آنچه را كه می‌بینند و 30 درصد از آنچه را كه می‌شنوند به حافظه می‌سپارند؛ و حال آنكه، اگر عمل دیدن و شنیدن با یكدیگر توأم باشد، این میزان به 50 درصد افزایش می‌یابد و، اگر عامل دیگری یعنی "تحریك انگیزه یادگیری" به آنها اضافه گردد، میزان دریافت توسط ادارك به 80 درصد می‌رسد (:9 3). در واقع، ارتباط میان رسانه‌های مختلف می‌تواند میزان درك مطالب را افزایش دهد. با توجه به این مطالعه می‌توان این‌طور استنباط كرد كه نظام‌های چندرسانه‌ای می‌توانند تحول عظیمی در ارتقای سطح آموزش عالی داشته باشند. تحقیقات بسیاری در زمینه استفاده از نظام‌های چندرسانه‌ای در یادگیری كودكان صورت گرفته است (:12 19-25) كه كلیه آنها بر افزایش میزان یادگیری مخاطبان تأكید دارند. در زمینه آموزش معلولان ذهنی، نابینایان، معلولان جسمی، و افراد نیمه‌شنوا و ناشنوا نیز نظام‌های چندرسانه‌ای می‌توانند كاربرد بسیاری داشته باشند (:2 61-64). علاوه بر این، برای آموزش مهارت‌های ویژه نظیر جراحی، خلبانی، و از این قبیل نیز برنامه‌های متعددی مبتنی بر فن‌آوری واقعیت مجازی طراحی شده و مورد استفاده قرار گرفته است (:2 64-65).

استانداردهای چندرسانه‌ای

استانداردها در نظام‌های چندرسانه‌ای از دو جنبه ساختاری و محتوایی پیروی می‌كنند. استانداردهای ساختاری مربوط به ارائه منطقی اطلاعات، و استانداردهای محتوایی مربوط به محتوایی است كه مبادله می‌شود. تشخیص ساختار و محتوای اطلاعات به معنای تشخیص قوانین رمزگذاری است كه از طریق آنها اطلاعات تولید می‌شود. عملكرد كدگذاری در مورد یك پیام نوشتاری ساده ممكن است نسبتآ ساده به نظر برسد؛ و حال آنكه هنگامی كه نیاز به تبادل اسناد كامل و پیچیده‌ای از لحاظ محتوا، نظیر اسناد چندرسانه‌ای، باشد برای ارائه سطوح و انواع مختلفی از اطلاعات نیاز به سلسله مراتبی از نظام‌های رمزگذاری وابسته به یكدیگر است (:2 100-)103

شبكه جهانی وب به‌عنوان نظام چندرسانه‌ای

در سال 1989، شبكه جهانی وب در آزمایشگاه فیزیك ذرات اروپا در سوئیس ابداع شد و پس از تحقیقات گسترده در سال 1993 به عموم معرفی گردید (:14 3). آنچه شبكه جهانی وب را از دیگر خدمات اینترنت متمایز ساخته و باعث رشد روزافزون آن شده است، محیط فرامتنی و چندرسانه‌ای آن برای ارسال و دریافت اطلاعات است. در حال حاضر، شبكه جهانی وب مهم‌ترین محمل رقومی برای دسترسی و انتقال اطلاعات چندرسانه‌ای به شمار می‌آید؛ به‌طوری كه بسیاری از سایت‌های وب از صوت، تصویر و، در برخی موارد، فیلم‌های ویدئویی برای انتقال اطلاعات استفاده می‌كنند. نمونه بارز چنین رویكردی را به‌خوبی می‌توان در سایت سی.اِن.اِن. مشاهده كرد. این سایت، علاوه بر متن اخبار، امكاناتی برای مشاهده تصاویر خبری و حتی فیلم‌های مستند از اخبار و رویدادهای سراسر جهان پیش‌بینی كرده است. هم اكنون طرّاحان سایت‌های وب سعی می‌كنند با استفاده از جلوه‌های چندرسانه‌ای، سایت‌های جذاب، كارآمد، و مناسب را ارائه دهند. ارسال و دریافت متن، صوت، و تصویر از طریق پست الكترونیكی به نقاط مختلف جهان به امری بدیهی و ساده مبدل شده است. استفاده از امكانات گفت‌وگو با افراد مختلف امروزه بسیار رواج یافته است. در نهایت باید گفت كه ساختار چندرسانه‌ای وب بهترین بستر و امكانات را برای تولید و ارائه اطلاعات چندرسانه‌ای در دسترس قرار داده است؛ به‌طوری كه عموم مردم می‌توانند از طریق رایانه شخصی خود به نشر چندرسانه‌ای اطلاعات مورد نظر خود بپردازند. چنین امكانات و قابلیت‌هایی هر روزه در حال پیشرفت و گسترش است.

محصولات چندرسانه‌ای در بازار ایران

در نخستین جشنواره نرم‌افزارهای چندرسانه‌ای كه در تاریخ 7-9 بهمن 1377 در مركز همایش‌های اسلامی برگزار گردید، شركت‌های مختلف سخت‌افزاری و نرم‌افزاری محصولات چندرسانه‌ای طراحی‌شده در ایران را برای نخستین بار در معرض دید عموم قرار دادند (:4 9). بعضی از مهم‌ترین محصولات كه به نحوی می‌توانند در بخش مرجع كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار گیرند عبارتند از :

- دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، شامل صوت، تصویر، و ویدئو درباره نقاط دیدنی ایران؛

- ایرانیا، نگاهی تازه به بناهای تاریخی و جلوه‌های ایران شامل صدها تصویر ثابت، فیلم ویدئویی، موسیقی، گفتار، و مقاله تحقیقی؛ - ایران پل نور، شامل بیش از 1000 عكس، قطعه صوتی، نقشه، جدول، و جز آن از فرهنگ و تمدن ایران؛ - روز شمار تاریخ ایران، شامل اطلاعات تاریخی درباره ایران در طول 100 سال گذشته به همراه قطعات صوتی و ویدئویی؛

- لسان‌الغیب، شامل گفتار، آلبوم تصاویر، اشعار، خط اساتید برجسته، كتابشناسی، فال حافظ، و فهرست غزل‌های حافظ؛ - شاهنامه فردوسی، شامل متن كامل شاهنامه، قطعات موسیقی، 22 پرده از نقاشی‌های شاهنامه، تصاویر اشعار، و خط اساتید برجسته؛ - اطلس تفصیلی بدن انسان، شامل راهنمای چندرسانه‌ای اعضای بدن انسان در قالب تصاویر گرافیكی، صوت، متن، و توضیح گفتاری؛ - واژه‌نامه تصویری، شامل 3500 تصویر، 000,25 اصطلاح با تلفظ انگلیسی همراه؛ نمایه و قابلیت بزرگنمایی تصاویر؛ - سینمای 76، شامل اطلاعات نمایشی از 1000 فیلم تولیدشده پس از انقلاب، همراه با قطعاتی از فیلم‌های سینمایی ایرانی و معرفی هنرپیشه‌ها؛

- آشنایی با رایانه، شامل واژه‌نامه‌ها، بخش سخت‌افزار، نرم‌افزار، و الفبای رایانه‌های شخصی همراه با پیوندهای فرامتنی؛

- صحیفه نور، شامل مجموعه بیانات حضرت امام خمینی (ره) در قالب چندرسانه‌ای.

از دیگر نرم افزارهای چندرسانه‌ای تولید شده در ایران می‌توان به حكمت، عترت، خانواده، كیمیا، گل، و جز آن اشاره كرد.

كیوان كوشا

مآخذ:

1) كوشا، كیوان. "استفاده از سیستم‌های چندرسانه‌ای در خدمات مرجع". فصلنامه كتاب. دوره هشتم، 1 و 2 (بهار و تابستان 1376): 73-92؛ )2 همو. "بررسی وضعیت نظام‌های چندرسانه‌ای در واحدهای اطلاع‌رسانی شهر تهران". پایان‌نامه كارشناسی ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، 1374؛ )3 همو. "خداحافظ DVD سلام بر FMD: 140 گیگابایت اطلاعات تنها بر روی یك دیسك". پژوهشنامه اطلاع‌رسانی. س. سوم، 11 (تیر 1379): 3؛ )4 همو. "گزارش اولین جشنواره نرم‌افزارهای چندرسانه‌ای". پژوهشنامه اطلاع‌رسانی. س. دوم، 7 (اسفند 1377): 9؛ 5) همو. "موزه‌های مجازی و شبكه جهانی وب: رهیافتی نوین برای دسترسی به مجموعه‌های رقمی". فصلنامه كتاب. دوره نهم، 3 و 4 (پاییز و زمستان 1377): 60-70؛ )6 همو. "ویرایش جدید دایره‌المعارف چندرسانه‌ای بوك شلف عرضه شد". پژوهشنامه اطلاع‌رسانی. س. اول، 11 (تیر 1377): ؛3

7) Bush, V. "As We May Think". Atlantic Monthly. Vol. 176, No. 1 (1945): 101-108; 8) Feifer, R.G.; Tazbaz, D. "Interface Design Principles for Interactive Multimedia". Telematics and Informatics. Vol. 14, No.1 (Feb. 1997): 51-65; 9) Hofstetter, Fred T. Multimedia Literacy. London: McCraw-Hill, 1995; 10) Kousha, Kayvan. "DVD: the Next Evolutionary Step for Publishing Multimedia Reference Sources". Online & CD-ROM Review. Vol. 23, No. 4 (1999): 203-205; 11) Large, A., ... [et.al]. "Effect of Animation in Enhancing Descriptive and Procedural Texts in a Multimedia Learning Environment". Journal of the American Society for Information Science. Vol. 47, No. 6 (Jun. 1996): 437-448; 12) Idem. "Multimedia in Primary Education: How Effective Is It?". School Library Media Quarterly. Vol. 24, No. 1 (Fall 1995): 19-25; 13) Multimedia: The Complete User-Friendly Guide to the Internet, World Wide Web, DVDs, Virtual Reality, CD-ROMs and 3Dgames. London: Dorling Kindersley, 1998; 14)Rocheter, Jack B. Using Computers and Information. Indianapolis: Qve Education, 1996; 15) Ramaiah, C.K. "Multimedia Applications in Libraries". DESIDOC Bulletin of Information Technology. Vol. 18, No. 6 (Nov. 1998): 3-4; 16) Idem. "Multimedia Systems in Libraries and Their Applications". Ibid. Vol. 18, No. 6 (Nov. 1998): 25-40; 17) Rowley, J. "Towards a Methodology for the Design of Multimedia Public Access Interfaces". Journal of Information Science. Vol. 24, No. 3 (1998): 155-166; 18) Sleurink, Hans. The Multimedia Dictionary. S.V. "Multimedia".

1. [1] Links
2. [2] Navigation
3. [3] Interaction
4. [4]Vannevar Bush
5. [5] Memex
6. [6]Digit
7. [7]Digital Viedio Disk (DVD)
8. [8]FMD (Fluoresent Multi-layer Disc)
9. [9]Menu
10. [10]Scan
11. [11]PDF (Portable Document Format)
12. [12]Sound effects
13. [13] Microsoft Bookshelf
14. [14] Graphical User Interface (GUI)
15. [15] Photoshop
16. [16]User Friendly
17. [17]Virtual reality
18. [18] European Particle Laboratory

منبع اصلی

چندرسانه ای ها (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

کیوان کوشا