ذخایر نفت خام ایران

ذخایر نفت خام ایران، بسیار غنی است به طوری که حدود ۹۰ میلیارد بشکه آن به صورت اولیه و ثانویه قابل دستیابی است و از این حیث یکی از کشورهای نفت‌خیز مهم جهان محسوب می‌شود. بهره‌برداری از صنعت نفت در ایران (اکتشاف، استخراج و تولید آن) از زمان سلطنت قاجاریه آغاز شد. به دلیل فساد، ضعف و بی‌خبری زمامداران وقت، اولین امتیازی که برای، بهره‌برداری از ذخایر نفتی ایران نصیب بیگانگان شد به شخصی انگلیسی به نام «دارسی» اعطا گردید و به موجب آن حق انحصاری اکتشاف، تاسیس خطوط لوله و تاسیسات صادراتی پالایشگاه در تمام نقاط ایران به جز نواحی شمالی، شمال شرقی و شمال غربی به مدت ۶۰ سال به وی داده شد. همچنین معافیت ازگمرکات برای واردات و صادرات، معافیت از پرداخت مالیات و اجازه خرید زمین در هر نقطه‌ای‌که امتیازگیرنده نیاز داشت از جمله تسهیلاتی بود که به این شخص اعطا شد. در مقابل قرار شد %۱۶ از منافع خالص شرکت و شرکتهای تابعه و پیش پرداخت ۲۰ هزار لیره به صورت نقد و ۲۰ هزار لیره به صورت سهم به دولت ایران پرداخت شود.

عملیات حفاری در سال ۱۲۸۲ ه. ش (۱۹۰۳م) ابتدا در غرب ایران - قصر شیرین - آغاز شد که به نفت و گاز مختصری دست یافتند اما به دلیل بعد مسافت تا خلیج فارس، نفت به خارج صادر نشد و در عوض به اکتشاف و حفاری در جنوب غربی ایران پرداخته شد. بدین ترتیب در سال ۱۲۸۷ ه. ش اولین چاه در عمق ۳۶۰ متری و دومین چاه در عمق ۳۰۷ متری در ناحیه مسجد سلیمان به نفت رسید. پس از آشکار شدن عظمت منابع نفتی ایران - بخصوص در این ناحیه «شرکت نفت انگلیس و ایران» در سال ۱۲۸۸ در لندن تاسیس شد. تا سال ۱۲۹۳ ه.ش حدود ۳۰ حلقه چاه در مسجد سلیمان حفر شد و خطوط لوله برای انتقال آن به آبادان کشیده شد. در سال ۱۲۹۱ حدود ۴۲ هزار تن نفت خام به خارج از کشور صادر شد و در سال ۱۲۹۳ (۱۹۱۴ م) این رقم به ۲۷۴ هزار تن رسید.

شرکت مزبور در سال ۱۲۸۹ به منظور تولید و صدور فرآورده‌های نفتی شروع به ایجاد تاسیسات پالایشگاهی در شهر آبادان کرد و بدین ترتیب اولین پالایشگاه نفتی ایران در سال ۱۲۹۲ با جهت‌گیری صادراتی و با ظرفیت ۱۲۰ هزار تن در سال به بهره‌برداری رسید.

در طول این سالها شرکت نفت انگلیس و ایران با گسترش نفوذ خود در ایران و به یمن استخراج نفت ارزان قیمت سود هنگفتی کسب کرد و اما به مهمترین مفاد امتیازنامه - پرداخت ۱۶% از منافع شرکت به دولت ایران - عمل نکرد و با به کار بردن تعرفه‌های مالی و سوءاستفاده از ضعف دولت ایران و با استفاده از معافیتهای حقوق گمرکی و مالیاتی ضمن پرداخت مبلغ ناچیزی به ایران، از توسعه نفت به داخل اقتصاد ایران به شدت جلوگیری‌کند. طی سالهای بعد و بروز جنگ جهانی اول و به منظور تامین فراورده‌های نفتی مورد نیاز جنگ، پالایشگاه آبادان توسعه یافت و ظرفیت آن به یک میلیون تن رسید. استخراج و صدور نفت نیز طی چهار سال به حدود ۴ برابر افزایش یافت.

در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹ منابع نفتی هفتگل کشف و با ایجاد خط لوله‌ای به خطوط لوله مسجد سلیمان - آبادان وصل شد. ظرفیت پالایشگاه آبادان نیز در سال ۱۳۰۹ به ۵ میلیون تن در سال افزایش یافت. تعداد کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۳۱۰ بالغ بر ۲۱ هزار نفر می‌شد.

چنان که گفته شد شرکت نفت انگلیس و ایران به تعهد خود مبنی بر پرداخت %۱۶ سود خالص به ایران عمل نکرد و این موضوع و دیگر اختلافات به‌وجود آمده باعث شد قرارداد یا بهتر بگوییم امتیازنامه یاد شده تغییر کند. این تغییرات در سال ۱۳۱۲ با بسته شدن قرارداد نفتی جدیدی بین دولت رضاشاه و شرکت یاد شده رخ داد. برپایه این قرارداد،کلیه حقوق و امتیازات شرکت در امتیازنامه قبلی، تنها در محدوده کمتری، ابقاء شد.کلیه تسهیلاتی که قبلا برای شرکت فراهم شده بود کماکان ادامه داشت. مدت این قرارداد مجددا ۶۰ سال بود و پایان آن سال ۱۳۷۲ ه ش (۱۹۹۳ م) تعیین شد.

محتوای این قرارداد و عملکرد آن در واقع بیانگر تداوم روابط قبلی با شکلی پوشیده‌تر و فریبکارانه‌تر بود. به علاوه با قرارداد جدید شرکت خود را از شر پرداخت %۱۶ از منافع خالص شرکت به دولت ایران رهانید و از این زمان با قراردادی کاملا دوطرفه و با اطمینان از اینکه دیگر کشور امتیازدهنده نمی‌تواند امتیاز را فسخ کند، به غارت منابع نفتی ایران پرداخت.

البته فعالیتهای شرکت به این امر محدود نمی‌شد، در امور اقتصادی - سیاسی کشور نیز دخالت می‌کرد و باعث شد صنعت نفت به داخل اقتصاد ایران راه نیابد. این شرکت از درآمد نفت به عنوان اهرمی برای دخالت در امور سیاسی کشور و ایجاد اختلال و تشدید فساد ماموران دولتی سود جست.

از همان آغاز فعالیتهای استعمارگرانه شرکت نفت انگلیس، اعتراضهای زیادی بر چگونگی این فعالیتها و اختیارات بی‌حدوحصر شد. اما این اعتراضها تا اوایل دهه ۱۳۲۰ -که دولت رضاشاه سقوط کرد - امکان بروز موثر پیدا نکرد. پس از این سالها بود که رفته رفته نسبت به دخالت بیگانگان در امر استخراج و بهره‌برداری از منابع نفتی ایران واکنشهایی نشان داده شد و پیشنهادهای ارائه شده توسط دولتهای غربی و شرقی رد شد. در همین سالها بود که قوانین مختلفی در مجلس شورای ملی به تصویب رسید که به موجب آن دیگر هیچ مقام دولتی نمی‌توانست قراردادی راجع به امتیاز نفت، با مقامات رسمی و غیررسمی دولتهای خارجی، به امضاء برساند. واگذاری هرگونه امتیاز استخراج نفت کشور و مشتقات آن به خارجیها مطلقا ممنوع شد. مبارزه علیه اعطای امتیاز جدید برای استخراج نفت بتدریج گسترده‌تر شد. تا اینکه در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ماده واحده‌ای در مجلس با مضمون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور به تصویب رسید.

این قانون اگر به صورت کامل اجرا می‌شد، می‌توانست در بهره‌گیری از صنعت نفت برای توسعه اقتصادی، تغییر ساختار وابسته این صنعت و نیز مبارزه با امپریالیسم، نقش اساسی داشته باشد. هدف از ملی شدن صنعت نفت، تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت اقتصاد کشور و فراهم آوردن رفاه و آسایش عمومی عنوان شد. به موجب این قانون از شرکت نفت انگلیس و ایران خلع ید شد و متخصصان ایرانی به جای متخصصان خارجی به کار گرفته شدند و تسلط ایران بر منابع نفتی، تاسیسات استخراجی و صادراتی از نظر قانونی تحقق یافت. اما اوضاع به این صورت باقی نماند و اقدامات منفی و خرابکارانه از سوی استعمار آمریکا و انگلیس شدت گرفت. سرانجام با کودتای نظامی ۱۳۳۲ شرایط لازم سیاسی -اجتماعی برای نفوذ دوباره آنها در ایران و بخصوص صنعت نفت فراهم آمد.

بدین ترتیب پس از برقراری مجدد روابط سیاسی با دولت انگلیس، قرارداد فروش نفت و گاز موسوم به قرارداد کنسرسیوم در ۲۹ مهرماه سال ۱۳۳۳ به تصویب مجلس ایران رسید. به موجب این قرارداد که برای جلوگیری از ملی شدن صنعت نفت امضاء شده بود، به جای شرکت نفت، کنسرسیومی مرکب از شرکت نفت سابق «بی،پی» شرکتهای نفتی امریکایی، شرکت نفت انگلیسی و هلندی «شل» و شرکت فرانسوی نفت بر منابع و صنایع نفت ایران مسلط شدند. تقسیم سود در این قرارداد براساس ۵۰-۵۰ صورت می‌گرفت و مدت قرارداد نیز ۴۰ سال تعیین شد. اعضای کنسرسیوم برای بهره‌برداری از نفت ایران، یک شرکت اکتشاف و تولید و یک شرکت پالایش به نام شرکتهای عادل، بر اساس قوانین هلند، تاسیس کردند. طبق این قرارداد درآمد ایران از محل صدور نفت علاوه بر %۵/۱۲ به عنوان پرداخت محضر که بعدا به حساب هزینه شرکتهای نفتی گذاشته شد، %۵۰ از درآمد ویژه شرکتهای نفتی بر اساس قیمت اعلان شده نفت خام صادراتی تعیین شد. عملکرد ۱۸ ساله کنسرسیوم تا سال ۱۳۵۲ ادامه داشت. تولید نفت خام ایران در طول این سالها به سرعت افزایش یافت و روی هم رفته در طی این دوره حدود ۳/۱۳ میلیارد بشکه نفت خام ایران استخراج شد. درآمد دولت ایران نیز در این دوره حداکثر به ۵/۲ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۱ بالغ شد و کنسرسیوم نیز به سود هنگفتی دست یافت. در شرایطی که اوپک با توجه به شرایط مساعد جهانی و افزایش تقاضا برای نفت اعمال قدرت می‌کرد و چند کشور نفتی از جمله الجزایر، لیبی و عراق شرکتهای نفتی خارجی را ملی اعلام کردند، در سال ۱۳۵۲ اعضای‌کنسرسیوم به صرافت افتادند که از ایجاد این جریان استقلال‌طلبانه در ایران جلوگیری‌کنند. به همین منظور با تغییر ظاهری قرارداد ۱۳۳۳ و پیچیده‌تر کردن آن، به منظور پوشاندن ماهیت اصلی‌اش، به تسلط خود بر منابع و صنایع نفتی ایران تداوم بخشیدند. تاریخ اجرای قرارداد جدید اول فروردین ۱۳۵۲ و پایان آن پس از ۲۰ سال یعنی فروردین ۱۳۷۲ ذکر شده بود. اما عمر این قرارداد فقط پنج سال بود و با پیروزی انقلاب اسلامی ایران لغو شد. البته در همین مدت کوتاه تولید نفت ایران به ۵/۱۰ میلیارد بشکه رسید که ۱/۹ میلیارد بشکه از آن توسط کنسرسیوم صادر شد. علاوه بر قراردادهای یاد شده، قراردادهای مشارکت و پیمانکاری، متعددی با چند شرکت خارجی از کشورهای مختلف منعقد شد. در مجموع می‌توان گفت که حال به توضیح مختصری درباره فعالیتهای شرکت ملی نفت ایران می‌پردازیم:

اکتشاف و حفاری

سابقه جستجو برای نفت در ایران به بیش از یک قرن می‌رسد. اما می‌توان گفت که آغاز فعالیتهای اکتشافی مدرن و سیستماتیک از سال ۱۹۵۰، که تهیه اولین نقشه زمین‌شناسی برای کل مساحت کشور آغاز شد، صورت گرفته است. تحقیقات اولیه در این زمینه به انتشار نخستین نقشه کامل زمین‌شناسی ایران در سال ۱۹۵۸ انجامید. بر پایه این نقشه‌ها و تحقیقات جامع زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی منابع مطلوب و فراوانی در سطح کشور شناسایی و علامت‌گذاری، شد. بیشتر حوزه‌های نفتی فعال ما در جنوب غربی کشور متمرکز شده‌اند که بیش از %۹۰ نفت خام کشور را تولید می‌کنند. مهمترین حوزه‌های نفتی خشکی ایران عبارتند از:

• حوزه نفتی آغاجاری: یکی از حوزه‌های نفتی عظیم دنیاست که اولین مجموعه شبکه‌های نفتی را در مقیاس وسیع ابتدا در سال ۱۹۵۸، سپس دومین را در ۱۹۶۲ و سومین را در ۱۹۶۶، چهارمین را در ۱۹۶۹ و پنجمین را در ۱۹۷۲ تولید کرد. این حوزه در حال حاضر به عنوان عضوی از مجموعه چهارگانه آغاجاری، مارون،کارنگ و پارس -که مجموعا ۹۵ حلقه از چاه‌های نفتی را شامل می‌شوند - با تولید بیش از ۱۰۰۰ میلیون بشکه در سال از مهمترین تولیدکنندگان نفت سبک ایران به شمار می‌رود.
• حوزه نفتی گچساران: یکی دیگر از حوزه‌های عظیم دنیا و وسیعترین حوزه کشف شده در ایران است که در سال ۱۹۷۴ کشف شد. در حال حاضر چاه‌های گچساران بیشترین مقدار نفت را در جهان تولید می‌کنند. همچنین هم‌اکنون طرح بزرگی در زمینه تزریق گاز در دست اجراست که به طور قابل ملاحظه‌ای بهره‌وری نهایی این حوزه را افزایش خواهد داد.
• حوزه نفتی اهواز: این حوزه از نظر وسعت با حوزه‌های مارون و گچساران قابل مقایسه است و به خوبی قادر است بیش از یک میلیون بشکه نفت در روز تولید کند.
• حوزه نفتی بی‌بی حکیمه: حوزه‌ای عظیم با تولید چند میلیون بشکه است که در میان حوزه‌های نفتی جنوب غربی ایران و همگام با گچساران تولید کننده عمده نفت خام سنگین ایران است.
• حوزه نفتی مارون: این حوزه که بین حوزه‌های اهواز و آغاجاری واقع شده از نظر وسعت با وسیع‌ترین حوزه‌های شناخته شده کنونی برابری می‌کند.

علاوه بر حوزه‌های فوق که در خشکی هستند، میدان‌های متوسط دیگری نیز در دریا و منطقه ساحلی خلیج فارس وجود دارند مانند: حوزه درود، سلمان، فروزان، ابوذر و سروش که هم‌اکنون از آنها بهره‌برداری می‌شود. کلیه فعالیتهای اکتشافی توسط کارشناسان داخلی و تحت‌نظر شرکت ملی نفت ایران انجام می‌شود از جمله:

• زمین‌شناسی اکتشافی؛
• نقشه‌برداری در خشکی و دریا؛
• فعالیتهای ژئوفیزیک؛
• حفاری اکتشافی؛
• نمودارگیری؛
• سیمانکاری و حفاری توصیفی.

مدیریت اکتشاف این شرکت با در اختیار داشتن نیروهای زبده و ارائه آموزشهای فنی - علمی، به کارکنان و نیز بهره گرفتن از ۱۰ دستگاه حفاری و یک فروند کشتی اکتشافی، فعالیت‌های، اکتشافی قابل توجهی، بخصوص در خلیج فارس، انجام داده و می‌دهد. همچنین با تجهیز مرکز بازخوانی اطلاعات لرزه‌نگاری مدیریت مذکور، به سیستمهای کامپیوتری پیشرفته و نرم‌افزارهای مربوط، خدمات برجسته‌ای در زمینه تجزیه و تحلیل داده‌های لرزه‌نگاری در حوزه خلیج‌فارس و نیز دریای خزر انجام شده است. در مجموع نتیجه فعالیتهای اکتشافی بسیار مطلوب بوده و امید است در آینده نزدیک در این زمینه حتی به کشورهای همجوار خدماتی ارائه شود. یادآور می‌شود که ایران در زمینه فعالیتهای حفاری و بهره‌برداری، در خشکی و دریا، کارنامه درخشانی دارد. با تاسیس شرکت ملی حفاری ایران (NICO) در سال ۱۹۷۹ و با بهره‌گیری از نیروهای متخصص و متعهد ایرانی، قدمهای اساسی برای خودکفایی در زمینه حفاری، بهره‌برداری، ایجاد تاسیسات نفتی و پالایشگاهی انجام گرفته که برخی از آنها به شرح زیر است:

الف) حفاری (شرکت ملی حفاری ایران)

- تاسیس و راه‌اندازی واحد تحقیقات نمونه توسط نیروهای کارآمد و متخصص ایرانی در سال ۱۹۸۰. تکمیل این طرح که زمانی غیرقابل دسترس بود راه را برای تثبیت استقلال تکنولوژیکی صنعت نفت ایران و پیشرفت سریع آن هموار می‌کند.

• نوسازی، حفظ و فعال‌سازی مجدد ۸ دکل حفاری؛
• ثبت رکورد ۱۰۰.۰۰۰ متر حفاری در سال ۱۹۸۵؛
• ۲۰۰۰ روز کار پی در پی بر روی دکل حفاری نصر ۷۶؛
• نصب سکوی حفاری شهید رجایی. این سکو در سال ۱۹۸۵ در نزدیکی جزیره سیری با مساحت ۴۳۰۰ متر مربع راه‌اندازی شد و عملیات حفاری را تا عمق ۲۰۰.۰۰۰ پایی انجام می‌دهد.

ب) بهره‌برداری در مناطق خشکی

• احداث، تکمیل و راه‌اندازی واحدهای نمک‌زدایی؛
• راه‌اندازی مراحل مختلف تزریق‌گاز به حوزه‌های نفتی گچساران، مارون و کرنج؛
• بازسازی و راه‌اندازی کارخانه‌های گاز مایع آسیب‌دیده در جنگ؛
• بازسازی مخازن ذخیره سازی و اسکله‌های آسیب دیده جزیره خارک.

هم‌اکنون در این حوزه، تاسیساتی شامل ۴۲ کارخانه بهره‌برداری، ۱۶ کارخانه نمک‌زدایی، ۳ تلمبه‌خانه تقویت فشار، ۲ پایانه صادراتی نفت، ۳ کارخانه تزریق گاز، ۱۲ کارخانه گاز مایع، ۲ پالایشگاه گاز مایع، نزدیک ۴۲۰۰ کیلومتر خطوط لوله اصلی انتقال نفت و گاز و ۱۶۵۰ حلقه چاه تولید نفت و گاز فعالیت می‌کنند.

ج) بهره‌برداری دریایی

• بازسازی سکوی به کلی آسیب‌دیده سلمان (درجنگ) و بهره‌برداری از آن؛
• بازسازی و راه‌اندازی (موقت) میدان نفتی ابوذر؛
• بازسازی و بهره‌برداری از تاسیسات نصر (در جزیره سیری)؛
• بازسازی پرچ‌پاسارگاد و راه‌اندازی موقت‌میادین نفتی‌هندیجان، رسالت و رشادت.

شایان ذکر است که کلیه خدمات فنی و مهندسی مورد نیاز در مجموعه‌های نفتی و پالایشگاهی توسط مدیریت مهندسی و ساختمانی و چند شرکت وابسته به شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی انجام می‌گیرد. این مدیریت با در اختیار داشتن کارشناسان مجرب و متعهد در زمینه‌های مختلف از جمله طراحی فرایندها، نصب و اجرای واحدهای پالایشگاهی و طراحی خطوط لوله و بهینه‌سازی عملیات نفتی و پالایشگاهی فعالیت دارد. فعالیتهای این مدیریت به دو بخش درون مرزی و برون مرزی تقسیم می‌شود.

فعالیتهای درون مرزی شامل: طراحی بنیادی و تفصیلی بعضی از واحدهای پالایشگاهی، طراحی و نصب و اجرای سیستم‌های کنترل پالایشگاه، واحدهای جدید پالایشگاهی (نفت و گاز)، خطوط لوله و مخابرات، سکوهای حفاری دریایی و انبارهای نفتی می‌باشد. به طور مشخص می‌توان به مطالعات اولیه این مدیریت برای احداث پالایشگاه اراک و انجام طراحی‌های مقدماتی و مشارکت در اجرای آن، نصب واحد روغن‌سازی پالایشگاه اصفهان و مطالعات مقدماتی در مورد احداث پالایشگاه‌های هشتم و نهم اشاره کرد.

در زمینه فعالیتهای برون مرزی نیز این مدیریت بسیار فعال بوده و به طور مشخص در پروژه احداث خط لوله گاز ترکمنستان -ایران شرکت فعال‌دارد و به زودی در نقاط دیگری از منطقه، در طرحهای احداث خطوط لوله و واحدهای پالایشگاهی با تمام قدرت مشارکت خواهد کرد. علاوه بر این واحدها، شرکتهای فرعی دیگری نیز در زمینه ارائه خدمات فنی-مهندسی فعالند که از مهمترین آنها می‌توان شرکت «مهندسی و ساختمان صنایع نفت» را نام برد که در سال ۱۳۶۶ شمسی به منظور انجام عملیات مهندسی طراحی و اجرای پروژه‌های نفتی تاسیس شد. از اهم فعالیتهای این شرکت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• طراحی بنیادی واحدهای تقطیر در جو و خلا، پالایشگاه بندرعباس؛
• طراحی بنیادی و تفصیلی سیستم خوراک‌رسانی مجتمع الکیل بنزن خطی ( LAB) اصفهان؛
• طراحی بنیادی واحدهای پالایشگاه نهم؛
• طراحی بنیادی جایگزینی سیستم مدرن (DCS) پالایشگاه تهران؛
• عملیات نصب و راه‌اندازی مجتمع روغن سازی پالایشگاه اصفهان؛
• عملیات سیویل بخش (ب) پتروشیمی خراسان و نصب و راه‌اندازی واحد دوره آن؛
• طراحی سیستم اطلاعات مدیریت برای سازمان خدمات رایانه‌ای.
• مطالعات امکان‌سنجی احداث پالایشگاه ایران - پاک و همچنین شرکت مهندسی و ساخت تاسیسات دریایی ایران در سال ۱۳۷۱ که در زمینه طراحی، ساخت و نصب سازه‌های ثابت و متحرک دریایی از قبیل اسکله‌ها، شناورها و خطوط لوله دریایی فعالیت دارد. مهمترین فعالیت این شرکت در زمینه بازسازی و توسعه حوزه نفتی «ابوذر» است که در طول جنگ خسارات زیادی دیده بود.

ایران در سال ۱۹۷۸ با تولید بیش از ۶ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز، در زمره تولیدکنندگان عمده و صادرکنندگان اصلی قرار گرفت.

تولید و صادرات: در حال حاضر کشور جمهوری اسلامی ایران با توجه به سهمیه‌ای که از طرف سازمان اوپک برای آن مشخص شده و نیز به منظور حفظ این منابع طبیعی تجدیدناپذیر و با ارزش برای نسلهای بعدی، تولیدی معادل ۶/۳ میلیون بشکه در روز دارد که به این ترتیب دومین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در اوپک محسوب می‌شود. اما با توجه به برنامه‌های تنظیم شده و با اولویت دادن به افزایش بهره‌برداری از میادین مشترک و افزایش تولید میادین نفتی دریایی به مرز یک میلیون بشکه در روز ایران قادر خواهد بود بیش از ۵/۴ میلیون بشکه در روز نیز تولید کند. نفت خام حوزه‌های نفتی جنوب توسط دو خط لوله زیردریایی به جزیره خارک، که یکی از پایانه‌های بزرگ نفتی دنیا است، منتقل می‌شود. این جزیره دارای ۱۴ پهلوگاه برای بارگیری و یک پایانه شناور برای تخلیه و بارگیری است. صادرات نفت خام ایران در سالهای، پیش از انقلاب در دست دارندگان امتیاز و سپس اعضای‌کنسرسیوم بودکه روزانه مقادیر هنگفتی نفت از کشور صادر می‌کردند. در سال ۱۳۵۲ جمعا ۹۴۲/۱ میلیون بشکه به ترتیب بیشترین درصد به کشورهای اروپای غربی، ژاپن، امریکای شمالی و مرکزی، آسیا (به غیر از ژاپن) و سایر نقاط صادر شد. در سالهای پس از انقلاب با توجه به سهمیه‌بندی از طرف اوپک میزان صادرات در همان محدوده تعیین شده از طرف سازمان باقی ماند. به عنوان مثال در سال ۱۳۷۴ جمعا ۴۶۵/۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز صادر می‌شد که این مقدار باز هم به ترتیب اولویت (درصدی) ابتدا به کشورهای اروپای غربی سپس ژاپن و آسیا و خاور دور، آفریقا و سایر مناطق جهان بود.

پالایشگاه‌ها

از آنجا که از نفت خام پس از پالایش، فرآورده‌های گوناگونی مانند انواع سوختها، روغنها، گریسها، سموم و کودهای شیمیایی به دست می‌آید لذا ایجاد پالایشگاه‌هایی به همین منظور نقش بسزایی در افزایش ارزش افزوده بخش صنعت نفت دارد به علاوه، با توجه به ارتباط مستقیم صنایع پالایشگاهی با صنایع دیگر -از جمله پتروشیمی -این صنایع در ایجاد اشتغال مطلوب نیز نقش عمده‌ای دارند.

پالایشگاه‌ها که پایه‌های اصلی صنایع نفت به معنای مولد آن محسوب می‌شوند علاوه بر مزیت‌های فوق و تولید مواد سوختنی و مواد اولیه متنوع برای صنایع پتروشیمی و صنایع جنبی آن می‌توانند به عنوان قطب‌های توسعه اقتصادی و رشد صنعتی و تکنولوژیکی به‌شمار آیند. پالایشگاه‌ها بر حسب گستردگی مواد تولیدی و ظرفیت تولید به دو دسته صادراتی و حملی تقسیم می‌شوند. اولین پالایشگاه ایجاد شده در ایران که همان پالایشگاه آبادان است از بدو تاسیس در خدمت صادرات درامد. در حال حاضر ۸ پالایشگاه در کشور وجود دارد که ۷ پالایشگاه فعال و یکی در حال تکمیل است و طرحهای دیگری نیز برای ایجاد پالایشگاه نهم در دست اجراست. این پالایشگاه‌ها (آبادان، تهران، اراک، شیراز، تبریز، اصفهان و کرمانشاه و مجتمع پالایش لاوان و نیز پالایشگاه در حال تکمیل بندرعباس) تحت نظر شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران که یکی از بزرگترین شرکتهای پالایش در منطقه خاورمیانه و آسیا به شمار می‌رود فعالیت می‌کنند. اکنون توضیح مختصری درباره پالایشگاه‌ها داده می‌شود:

پالایشگاه آبادان: ساختمان این پالایشگاه در ۴۰ مایلی شمال اروند رود (از قسمتِ منتهی، به خلیج فارس) از سال ۱۲۸۹ آغاز شد و در سال ۱۲۹۲ شمسی (همزمان با آغاز جنگ جهانی، اول) با ظرفیت اولیه ۱۲۰ هزار تن آغاز به کارکرد. انتخاب آبادان به دلیل موقعیت مناسب آن و برخورداری از تسهیلات بهتر برای صادرات بود چون هم به خلیج فارس نزدیک است و هم در میان میادین نفتی عظیم جنوب واقع شده است. این پالایشگاه صادرات نفت خود را از سال ۱۹۱۳ میلادی آغاز کرد و خیلی زود به یکی از بزرگترین عرضه‌کنندگان فرآورده‌های نفتی در نیمکره شرقی تبدیل شد. اهمیت این پالایشگاه با توجه به بروز جنگ جهانی اول و احتیاج نیروی دریایی انگلیس (که سلطه کامل بر منابع نفتی مسجدسلیمان داشت) به سوخت و دیگر نیازهای جنگی و غیرجنگی بیش از پیش آشکار شد. لذا موجبات رشد سریع ظرفیت پالایشگاه آبادان فراهم شد به طوری‌که ظرفیت آن در سال آخر جنگ جهانی اول به یک میلیون تن در سال رسید. تا پیش از ملی شدن صنعت نفت رابطه صادرات نفت خام و ظرفیت پالایشگاه رابطه مستقیم بود ولی پس از ملی شدن به دلیل افزایش مصرف داخلی و کاهش صادرات، سهم بیشتری از فرآورده‌های پالایشگاه به مصرف داخلی رسید و بتدریج از نقش صادراتی آن کاسته شد. از سال ۱۳۳۹ نیز با ایجاد سیاست جدید انحصارات نفتی رفته‌رفته رابطه صادرات نفت خام و ظرفیت پالایشگاه آبادان نسبت معکوس پیدا کرد. چنان که اشاره شد منابع تامین کننده نفت خام پالایشگاه نیز گسترده‌تر شد و بیشتر خوراک آن از میدانهای نفتی اهواز، رگ سفید، مارون، مسجدسلیمان و هفتگل گچساران تامین می‌شد. پالایشگاه آبادان محصولات متنوعی از جمله چند نوع نفت کوره، نفت‌گاز، نفت چراغ، بنزین موتور، سوخت جت، بنزین هواپیما، سوخت دیزل و تراکتور و محصولات متنوع و متفرقه دیگر تولید می‌کرد. اوج تولید پالایشگاه پس از ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۵۸ بود که حدود ۲۵ میلیون تن انواع فراورده‌های نفتی تولید کرد. اما پس از انقلاب و با شروع جنگ تحمیلی و آسیب جدی در سال ۱۹۸۰ این پالایشگاه عملا از کار افتاد. پس از جنگ با تلاش توصیف‌ناپذیر و عزم و توان پرسنل، پالایشگاه مجددا راه‌اندازی شد و در سال ۱۹۸۹ میلادی توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد. از آن هنگام تا کنون ظرفیت پالایشگاه مرتبا افزوده شد و در اوایل سال ۷۵ به ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسید. در حال حاضر واحدهای اصلی این پالایشگاه را تقطیر، کت کراکر، تبدیل کاتالیستی، روغن‌سازی اکسیداسیون و ایزومراسیون، ۳ واحد اسید سولفوریک‌سازی، تصفیه ثانوی بنزینهای موتور، بنزینهای هواپیما، نفت سفید، قیر، حلالها و بشکه پرکنی روغن موتور و قیر تشکیل می‌دهند. در این پالایشگاه واحدهای جدیدی نیز در دست طراحی و سفارش خرید است که یکی از اَنها واحد غلظت‌شکن و دیگری واحد تقطیر در خلاء است.

پالایشگاه تهران: پالایشگاه تهران مشتمل بر دو واحد پالایشگاهی می‌باشد که در جنوب تهران _ نزدیک شهر قدیمی ری _ واقع است و اولین پالایشگاه داخلی است که به منظور جوابگویی به تقاضای روز افزون داخلی برای فرآورده‌های نفتی تاسیس شد. پالایشگاه اول آن در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸) تکمیل و با ظرفیت ۸۵ هزار بشکه در روز راه‌اندازی شد و بعدها با خارج شدن از تنگناها و سهمیه‌سازی عملیات و انجام اصلاحات در مراحل مختلف ظرفیت آن به ۱۸۵ هزار بشکه در روز رسید. ساختمان پالایشگاه دوم نیز در سال ۱۳۵۰ شروع و در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت یکصد هزار بشکه در روز آغاز به کار کرد.

پالایشگاه در زمینه تولید الکتریسیته، بخار نیتروژن و دیگر مواد مورد نیاز خودکفا است. خوراک نفت خام این پالایشگاه از طریق خط لوله ۷۳۶ کیلومتری اهواز،که قادر به انتقال ۴۵۰ هزار بشکه در روز است، تامین می‌شود. البته این شبکه لوله‌ای طوری طراحی شده که برخی پالایشگاه‌های داخلی از جمله تبریز را هم تغذیه می‌کند. پس از انقلاب اصلاحات و تغییرات موثری در پالایشگاه ایجاد شد از جمله:

• تبدیل واحد کراکینگ گرمایی به واحد تقطیر نفت خام. این طرح اولین بار توسط پالایشگاه تهران در سال ۱۹۸۴ بررسی و به اجراگذاشته شد که از آن سال ظرفیت تولید آن به ۴۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است. علاوه بر تولید سوخت نفت سفید، بنزین نیز تقریبا به همین پایه افزایش یافته است.

• تکمیل واحد ایزوماکس شماره یک برای تقطیر نفت خام در سال ۱۹۸۴ که بعدها در طول برنامه اول توسعه کشور (۷۲-۱۳۶۸) کلا تعویض شد. این طرح به منظور افزایش ظرفیت پالایشگاه به میزان ۱۵ هزار بشکه در روز اجرا شد.
• طراحی، نصب و راه‌اندازی یک واحد امویون قیر با ظرفیت ۲۰ تن در ساعت مطابق نیازهای وزارت راه و ترابری.
• ساخت و راه‌اندازی یک واحد تولید قیر در سال ۱۹۸۸ که قادر به تولید ۱۰ هزار بشکه در روز است.
• تاسیس و راه‌اندازی واحد تولید اسپری حشره‌کش.

با اصلاحات و تغییرات انجام شده ظرفیت تولیدی این پالایشگاه به حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است. در برنامه دوم توسعه نیز پروژه‌های متعددی برای ارتقاء کیفیت محصولات تولیدی این پالایشگاه اجرا شد.

پالایشگاه اصفهان: پالایشگاه اصفهان که یکی از بزرگترین و مهمترین پالایشگاه‌های کشور است در سال ۱۹۸۰ با ظرفیتی حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز به بهره‌برداری رسید. این پالایشگاه شبیه پالایشگاه تهران است و فرآورده‌های آن طیف وسیعی را شامل می‌شود. مهمترین تولیدات آن هم اکنون عبارتند از:گاز مایع، بنزین موتور، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، روغن موتور، سوخت هواپیما و قیر. با انجام تغییرات اصلاحی و عملیات فرآیند که توسط کارشناسان داخلی انجام‌گرفته، ظرفیت پالایشگاه هم‌اکنون به حدود ۳۸۳ هزار بشکه در روز رسیده است. موفقیتهای زیر توسط کارکنان کوشای این پالایشگاه به دست آمده است: - اصلاح و تبدیل واحد کراکینگ گرمایی که از طریق آن علاوه بر فرایند عملیاتی طراحی شده می‌توان به افزایش قابل توجه تولید نفت خام پالایشگاه کمک کرد.

• پالایش و استفاده بیشتر از قیر درجه پایین بین سه تا ۱۰ هزار بشکه در روز به جای سوزاندن آن در دیگ.
• افزایش ظرفیت واحد قدیمی تولید قیر به چهار برابر مقدار طراحی شده یعنی بالغ بر ۲۲ هزار بشکه در روز.
• ساخت یک واحد قیرسازی جدید با همکاری واحد ساخت و مهندسی پالایشگاه.
• افزایش تولید نفت سفید و بنزین به ۱۶۰هزار بشکه در روز (دو برابر ظرفیت طراحی‌شده)
• تولید انواع حلالها (درجات مختلف) بویژه درجه «۴۱۰» که در صنایع مختلف بسیار مصرف دارد.

واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:

واحد تقطیر در جو، واحد تبدیل کاتالیستی، واحد قیر، واحد ایزوماکس، واحد گاز مایع، واحد کاهش گرامرزی، واحد گوگردسازی، واحدهای تصفیه ثانویه گاز مایع.

پالایشگاه تبریز: این پالایشگاه که مانند پالایشگاه شیراز عمدتا فرآورده‌های میان تقطیر تولید می‌کند، در شمال غربی کشور و به منظور تامین فرآورده‌های مورد نیاز قسمتهای سردسیر شمال غربی کشور و با ظرفیت ۸۰ هزار بشکه در روز در سال ۱۹۷۷ آغاز به کار کرده است. واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:

برج تقطیر، واحد تبدیل کاتالیستی، واحد ایزوماکس، واحد گاز مایع، واحد کاهش گرامرزی، واحد قیرسازی، واحد بازسازی گوگرد.

در این پالایشگاه تعدیلات موثری انجام شده که ظرفیت تولیدی را به بیش از ۱۱۰ هزار بشکه در روز رسانده است.

بعضی از این اقدامات به شرح زیر است:

• اجرای پروژه افزایش ظرفیت واحد تقطیر به ۹۶ هزار بشکه در روز،
• افزایش تولید آسفالت ۱۰۰/۸۵ به بیش از ۵۰۰۰ بشکه در روز،
• اجرای پروژه بهره‌برداری از قسمتهای تقطیر و جداسازی واحد ایزوماکس.

پالایشگاه شیراز: این پالایشگاه در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت ۴۰ هزار بشکه در روز برای تصفیه نفت خام سنگین و ترش‌گچساران و تولید فرآورده‌های میان تقطیر راه‌اندازی شد. ظرفیت فصلی پالایشگاه ۴۵ هزار بشکه در روز است. برخی از اقدامات انجام شده در این پالایشگاه توسط پرسنل آن به شرح زیر است:

• تبدیل تسهیلات جداسازی واحد ایزوماکس به واحد تقطیر در سال ۱۹۸۲ (که اولین بار در این پالایشگاه انجام شد)؛
• طراحی، ساخت و نصب و راه‌اندازی واحد آسفالت‌سازی با ظرفیت ۱۵۰۰ بشکه در روز در سال ۱۹۸۴؛
• تولید قیر مخصوص باتری از سال ۱۹۸۸ در جهت تامین نیاز شرکت باتری‌سازی یزد.

پالایشگاه باختران (کرمانشاه): این پالایشگاه در سال ۱۹۳۵ به منظور تامین نیازهای داخلی در شهر کرمانشاه راه‌اندازی شد. خوراک آن از حوزه نفتی «نفت شهر» تامین می‌شود. در سال ۱۹۷۰ برنامه بازسازی و نوسازی در این پالایشگاه به اجرا درآمد که ظرفیت آن را به ۱۵۰۰۰ بشکه در روز افزایش داد. این پالایشگاه در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران خسارات سنگینی دید اما پس از جنگ توسط کارکنان کوشا و متعهد آن بازسازی و نوسازی شد و حتی ظرفیت آن به ۲۵ هزار بشکه در روز افزایش یافت. در حال حاضر تولیدات نفت خام پالایشگاه به ۳۰ هزار بشکه در روز می‌رسد.

مجتمع پالایشی لاوان: این مجتمع چند منظوره در سال ۱۳۵۵ در جزیره لاوان (خلیج فارس) تاسیس شد و وابسته به پالایشگاه شیراز است. این مجتمع شامل یک واحد تقطیر با ظرفیت ۲۰ هزار بشکه در روز به منظور تولید سوختهای دیزلی برای کشتی‌ها و نفتکش‌ها، گازوئیل برای مصارف داخلی مناطق جنوبی کشور و نفت سفید (نفت‌کوره) و گاز مایع است. در حال حاضر ظرفیت تولید آن ۳۰ هزار بشکه در روز است. با اقدامات انجام شده برای افزایش بازده این مجتمع به زودی ظرفیت آن به ۳۵ هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت. علاوه بر پالایشگاه‌های فوق پالایشگاه‌های هشتم و نهم نیز در سالهای اخیر احداث و راه‌اندازی شده‌اند که عبارتند از:

الف) پالایشگاه اراک: این پالایشگاه که ظرفیت طراحی آن ۱۵۰ هزار بشکه در روز است نفت خام اهواز - آغاجاری را از طریق خط لوله دریافت می‌کند و دارای هفت واحد اصلی است:

1. واحد تقطیر
2. واحد تبدیل کاتالیستی
3. واحد ایزوماکس
4. کاهش‌گرامرزی
5. واحد گاز مایع
6. واحد گوگرد
7. واحد آسفالت.

این پالایشگاه برای اولین بار از سیستم بسیار پیشرفته کنترل دیجیتال D.C.S بهره‌مند شد. در این پالایشگاه واحد بنزین‌سازی از نوع{1} C.C.R پیش‌بینی شده است که از قابلیت بیشتری برای تولید بنزین با اکتان بالاتر از{2} C.R.U برخوردار است.

ب) پالایشگاه بندرعباس: برای آنکه بخشی از نیازهای داخل کشور به فراورده‌های نفتی تامین شود و نیز صادرات فرآورده‌های نفتی تحقق یابد، در سال ۱۳۶۴ مطالعات جامعی برای، احداث پالایشگاه هشتم کشور انجام شد و سرانجام بندرعباس به عنوان بهترین محل انتخاب شد. تمام این طرحهای بنیادی و تفصیلی و واحدهای مختلف این پالایشگاه از جمله واحدهای تقطیر در اتمسفر و خلاء، واحدهای تصفیه نفت سفید، ساخت ۱۴۵ برج و مخزن تحت فشار و... توسط کارشناسان داخلی و شرکت‌های فنی-مهندسی ایرانی انجام شده است. خوراک این پالایشگاه ۲۲۰ هزار بشکه نفت خام سنگین و ۱۲۰۰۰ بشکه مایعات‌گازی استحصالی از منابع گاز سرخون است. محصولات این پالایشگاه عبارتند ازگاز مایع، بنزین، سوخت جت، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، قیر و گوگرد.

شبکه حمل و نقل (نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی)

هرچه حمل و نقل نفت خام و فرآورده‌های آن سریعتر انجام شود دستیابی مصرف کنندگان داخلی و نیز صادرات آن بهتر و مطلوب‌تر خواهد بود. انتقال فرآورده‌های نفتی ایران بر عهده شرکت ملی (پالایش) و پخش فرآورده‌های نفتی ایران است که یکی از شرکتهای وابسته به شرکت ملی نفت ایران می‌باشد. این شرکت با احداث مخازن مختلف در نقاط پرمصرف، فرآورده‌های پالایشگاه‌ها را در انبارهای بزرگ خود دریافت و نسبت به ذخیره‌سازی و پخش به موقع آن اقدام می‌کند. فرآورده‌های نفتی به چهار طریق منتقل می‌شوند:

1. خط لوله: ایجاد و ساخت خط لوله در سال ۱۹۵۶ آغاز شد. در حال حاضر طول شبکه خطوط لوله ایران بیش از ۱۰۵۰۰ کیلومتر با مقاطع مختلف می‌باشد. قسمت اعظم نفت موردنیاز پالایشگاه‌های کشور توسط این شبکه و با بهره‌گیری از ۱۲۳ تلمبه‌خانه و مجموعا با ظرفیت انتقال نزدیک به ۲۴۵ میلیون تن در روز حمل می‌شود. همچنین در این مسیر مقدار قابل توجهی ایستگاه تقویت فشار وجود دارد.
2. نفتکش‌های جاده‌پیما: شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی دارای ناوگانی شامل حدودا ۹۰۰۰ دستگاه تانکر جاده‌پیما است که در حال حاضر بیش از ۵۰۰۰ دستگاه آن با ظرفیت متوسط ۲۵۰۰۰ لیتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
3. حمل و نقل دریایی: حمل و نقل دریایی نفت و فرآورده‌های آن به عهده شرکت ملی نفت ایران است که در سال ۱۹۷۰ ساخته شده است و حدود ۲۸ دستگاه نفتکش دریایی دارد. بعضی از این نفتکش‌ها دارای بدنه‌هایی با قدرت پهلوگیری در اسکله‌هایی با آبخور کمتر نیز هستند. علاوه بر این، شرکت دارای ۳۱ نوع قایق متفاوت است.
4. حمل با راه‌آهن: شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران بیش از ۱۱۰۰ واگن مخزن‌دار دارد که نفت خام و فرآورده‌های آن را به اقصی نقاط کشور انتقال می‌دهند.

پیش از انقلاب با وجود امکانات فراوان و تاسیسات عظیم از خطوط لوله و مخابرات مربوط به آن استفاده بهینه نمی‌شد. حدود %۲ از نفت کشور توسط نفتکش‌های ایرانی صادر می‌شد. بر اساس قرارداد ۱۳۵۲ با کنسرسیوم، حمل نفت خریداری شده توسط اعضاء ارتباطی به ایران نداشت و خود ایشان هر طور که می‌خواستند آن را منتقل می‌کردند. اما پس از انقلاب اسلامی با برقراری حاکمیت بر تاسیسات و منابع نفتی، میزان نفت حمل شده توسط ناوگان نفتکش‌های ایرانی و نیز نفتکش‌های اجاره‌ای افزایش یافت. تاسیسات صادراتی ایران سالها منحصر به پالایشگاه آبادان بود تا اینکه از سال ۱۳۲۶ این وظیفه به عهده بندر «ماهشهر» گذاشته شد. سپس خطوط لوله جدیدی برای صدور فرآورده‌های نفتی کشیده شد و با افزایش صادرات و ظرفیت نفتکش‌ها در سال ۱۳۳۷ از جزیره خارک، برای این منظور، استفاده شد. امکانات این جزیره به گونه‌ای بود که می‌توانست همزمان به ۴ نفتکش اقیانوس‌پیما با ظرفیت ۵۰۰ هزار تن سرویس بدهد. این جزیره از طریق خطوط لوله زیردریایی از میدانهای مختلف نفتی تغذیه می‌شود و می‌تواند در روز، تا ۶ میلیون بشکه نفت صادر کند. اما پس از بروز جنگ و آسیبهای ناشی از حملات هوایی ارتش متجاوز عراق، تاسیسات صادراتی در جزیره «لارک» ایجاد شد که در حال حاضر پس از دریافت نفت خام به وسیله نفتکش، آن را برای صادرات در اختیار نفتکش‌ها می‌گذارد. همچنینِ پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران طرحهای زیر در زمینه انتقال و پخش فرآورده‌های نفتی اجرا شده است:

• ساخت و نصب تلمبه خانه‌هایی در مارون، اصفهان و ری‌که شامل نصب ۶ تلمبه خانه در مسیر خط لوله مارون - اصفهان به قطر ۳۲/۳۰ اینچ و ظرفیت ۵۵۰ هزار بشکه در روز و طول ۴۳۸ کیلومتر است. این پروژه در سال ۱۹۸۰ به نتیجه رسید. تلمبه‌خانه و پایانه اصفهان شامل تسهیلات ذخیره‌سازی و شبکه خطوط لوله مرتبط و نیز تسهیلات پمپاژ نفت‌خام و محصولات جانبی دیگر توسط دو خط لوله هر کدام به قطر ۱۸ و ۲۴ اینچ به تهران تکمیل و راه‌اندازی شد.
• در سال ۱۹۸۷ طرح ساختمان خط لوله نفت خام تهران - تبریز راه‌اندازی شد و به مرحله تولید رسید.
• در سال ۱۹۸۸ طرح ساخت خط لوله جهت انتقال سوخت مورد نیاز نیروگاه از تبریز تکمیل شد.
• طرح ساخت خط لوله عظیم تهران - مشهد به طول ۱۱۰۰ کیلومتر و انشعابات مربوط به این شبکه با قطرهای ۲۲، ۲۰، ۱۰ و ۱۸ اینچی، که به منظور انتقال ۱۸۰ هزار بشکه نفت خام طراحی شده بود، در سال ۱۹۸۹ تکمیل و راه‌اندازی شد.
• طرح ساخت خط لوله گاز مارون -گندمکار که طبق زمان‌بندی در سال ۱۹۸۸ تکمیل و راه‌اندازی شد.
• طرح ساخت شبکه خط لوله تنگه فارس - باختران به طول ۱۷۰ کیلومتر و قطر ۱۶ اینچ با ظرفیت انتقال ۲۵ هزار بشکه در روز که می‌تواند به ۱۲۵ هزار بشکه افزایش یابد. این طرح در سال ۱۹۸۳ تکمیل و راه‌اندازی شد. همچنین طبق برنامه ده ساله (۱۹۹۸-۱۹۸۹ م) طرح توسعه شبکه حمل و نقل نفت‌کشور به شرح زیر بوده است:
• ایجاد خط لوله بندرعباس
• رفسنجان به طول ۴۴۴ کیلومتر و قطر ۲۶ اینچ؛
• خط لوله اراک - ملایر - همدان به طول ۱۷۲ کیلومتر و قطر ۱۲ اینچ؛
• خط لوله بهرگان - اهواز به طول ۳۴۳ کیلومتر و قطر ۲۲ اینچ؛
• ساخت مخازن ذخیره‌سازی و انبارهای توزیع با ظرفیت ۴/۷ میلیون متر مکعب؛
• بازسازی تلمبه‌خانه‌ها و مخازن ذخیره‌سازی در سراسر کشور.

نیز نگاه کنید به

• منابع و ذخایر ایران
• ذخایر مس ایران
• صنایع پتروشیمی
• گاز ایران
• صنایع سنگین
• پالایشگاه های نفت
• صنعت آهن و فولاد

پاورقی

{1}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای مستمر.

{2}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای دوره‌ای.

منبع اصلی

مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

سیاوش مریدی