مکتب تبریز

تبریز، مکتب، سبک خاص هنری در نقاشی دوران ایلخان و صفویان در شهر تبریز.

شهر تبریز در زمان فرمانروایی آخرین ایلخانان مغول (نیمه نخست سده 8ق / 14م) به یک مرکز فرهنگی و هنری تبدیل شد. وزیر با تدبیر غازان خان و اُوجالیتو، خواجه رشیدالدین^*، بانی بسیاری از اصلاحات در آن دوران، مجتمعی به نام رَبع رشیدی^* در تبریز بر پا کرد که کارگاه‌ها و کتابخانه‌های آن تولید و مصورسازی کتب تاریخی، ادبی و علمی را بر عهده داشتند. در ربع رشیدی نخستین مکتب نقاشی تبریز پا گرفت. تصاویر پراکنده از نسخ متعدد جامع‌التواریخ^* ـ و تصاویر شاهنامه بزرگ اندازه دِموت^* خصوصیات این مکتب را باز می‌نمایاند. اولین مکتب تبریز، تلفیقی از هنر خاور دور و عمدتاً چین با سنت های ایرانی است. در این دوران نقش‌هایی چون، ابرهای پیچان، کوه‌های مخروطی و درختان گره‌دار کهنسال، حیوانات افسانه‌ای (اژدها، ققنوس و...)، نیلوفر آبی، لباس‌ها و جنگ‌افزارها، قلم‌گیری روان و کاربست رنگ‌های خاموش و... از هنر چینی به نگاره‌های ایرانی راه یافت.

دومین مکتب تبریز در عصر صفویان (نیمه نخست سده 10ق / 16م) پدید آمد.

پس از آن که عبدالله خان ازبک هرات را تسخیر کرد، بهزاد^* و جمعی از شاگردانش رهسپار تبریز شدند.

در این شهر، نسل جدیدی از نگارگران با پشتوانه دستاوردهای کارگاه‌های درباری تیموریان و ترکمانان پرورش یافتند. نسخ ارزنده‌ای چون دیوان حافظ (حدود 1520-1527ق)، شاهنامه طهماسبی^*، خمسه طهماسبی^*، در همین دوره به دست هنرمندانی چون سلطان محمد^*، میر مصور^*، آقامیرک^*، میر سید علی^*، میرزا علی^* و مظفر علی^* مصور شدند. تصاویر این نسخ تلفیقی از سنت‌های باختری (تبریز) و خاوری (هرات) است.

از مهم‌ترین شاخصه‌های نگاره‌های مکتب دوم تبریزی می‌توان به خصوصیات زیر اشاره کرد:

فضاسازی چند ساحتی، رنگ‌بندی موزون با رنگ‌های درخشان و متنوع، عدم تمرکز ترکیب‌بندی بر شخصیت اصلی داستان، نمایش همزمان رویدادهای اصلی و فرعی، توجه به واقعیت و برقراری ارتباط میان آدم‌ها و اشیاء و محیط، حضور پیکره‌های آراسته با کلاه و عمامه قزلباش.

علی بوذری