موسیقی مازندران

محدوده جغرافیایی موسیقی مازندران علاوه بر استان مازندران، برخی از نواحی دیگر را كه در تقسیمات كشوری در استان‌های سمنان، گلستان و تهران قرار دارند نیز در بر‌می‌گیرد. به این ترتیب بخش عمده‌ای از ساكنان دو سوی البرز از موسیقی مازندرانی بهره می‌جویند. این پهنه جغرافیایی از نظر قومی نیز بسیار متنوع است. لایه‌هایی از موسیقی تركمنی^* و خراسانی^* در شرق مازندران و نمودهایی از موسیقی گیلان^* در غرب مازندران هویداست. اقوام مهاجر نیز هر كدام به سهم خویش بر موسیقی مناطقی از مازندران تأثیر گذاشته و تأثیر گرفته‌اند.

موسیقی مازندران را می‌توان در یك تقسیم‌بندی كلّی به سه بخش موسیقی مازندران مركزی، موسیقی مازندران شرقی و موسیقی مازندران غربی تقسیم كرد. موسیقی علی‌آباد كتول^* اگر چه از نظر فرهنگی در قلمرو موسیقی مازندران محسوب می‌شود امّا با توجه به تقسیمات كشوری جدید در قلمرو استان گلستان قرار می‌گیرد. موسیقی گُداری نیز اگر چه سبكی متفاوت دارد به مركزیت قنبرآباد بهشهر قابل تفكیك است امّا آن را می‌توان روایتی متفاوت از موسیقی شرق مازندران به حساب آورد.

موسیقی شرق مازندران (مازندران شرقی)

این موسیقی از میان دو رود ساری تا كوهپایه‌های تَبری زبان گرگان جریان دارد. موسیقی این منطقه علاوه بر ارتباط با موسیقی مناطق مركزی مازندران، با موسیقی‌های كتولی^*، تركمنی^* و خراسانی^* نیز ارتباط دارد. قوم گُدار كه یكی از طوایف كولیان به حساب می‌آیند در تكوین و تكامل این موسیقی نقش بسزایی داشته است. موسیقی شرق مازندران برگِرد چند مقام اصلی شكل گرفته‌ كه رایج‌ترین آن مقام‌هرایی یا مجموعه چند مقام است كه با عنوان هرایی متشكل شده‌اند. این منظومه مهم با دو سبك یا شیوه اصلی یعنی هرایی كتولی و هرایی قنبرآبادی اجرا می‌شود. هرایی دارای شاخه‌های متعدد است و ریز مقام‌های چندی از آن منشعب شده‌اند. روایت‌های گُداری از موسیقی شرق مازندران در برگیرنده مقام‌های متعدد است كه مهم‌ترین آن‌ها هرایی (با شاخه‌های: گُل، بلبل، چاربند عاشق و ... )، طبیب و عباس مسكین است. به جز آن‌چه ذكر شد می‌توان از امیری، حقانی و نجما نام برد كه اگر چه به موسیقی مازندران مركزی تعلق دارند امّا در مازندران شرقی نیز تا حدودی اجرا می‌شوند. از جمله دیگر آهنگ‌های دیگر این منطقه می‌توان به لاره، توتون جاری، نیرّه‌جان، نرگس‌بانو و عُمی دِتِر جان نام برد. سازهای متداول در شرق مازندران شامل دوتار^*، كمانچه^*، سرنا^*، دهل^*، دست دایره^* و در حدّ محدودی نی^* لـله است.

موسیقی مازندران مركزی

موسیقی مناطق گسترده‌ای از كوهستان‌های مازندران از هزار جریب تا دماوند و جلگه‌های میان ساری تا چالوس براساس قدیمی‌ترین نغمه های چوپانی شكل گرفته است. این موسیقی در مناطق كوهستانی به خاطر صعب‌العبور بودن دست نخورده‌تر باقی مانده است. محور اصلی موسیقی مازندران مركزی، پنج مقام آوازی تَبری بلند، تَبری كوتاه، كتولی بلند، كتولی كوتاه (كِل حال) و میون كتولی است. قطعات سازیِ چوپانی نیز بخش مهم دیگری از موسیقی مازندران مركزی است. سازهای متداول در مناطق مركزی مازندران شامل سرنا^*، دِسَركوتِن (نقاره^*)، نی^* (للـه وا) و در دوره‌ای نزدیك به معاصر كمانچه^* است.

موسیقی مازندران غربی

مناطق غربی مازندران از آن‌جا كه در همسایگی مناطق  شرقی گیلان قرار دارد، محل تلاقی دو فرهنگ است. موسیقی این منطقه تركیبی از خصوصیات موسیقی شرق گیلان و مناطق مركزی مازندران است. این در هم آمیختگی فرهنگی را به جز موسیقی در دیگر آداب و رسوم و حتی زبان می‌توان مشاهده كرد. از یك سو بسیاری از مقام‌ها و آوازهای مناطق مركزی مازندران با دگرگونی‌های زیاد در غرب مازندران حضور دارند و از دیگر سو منظومه‌های گیلی نیز اجرا می‌شوند. طوایفی از كُردهای افشار، لَک ها و گُدارها كه در غرب مازندران زندگی می‌كنند تأثیرات قابل توجهی بر موسیقی این منطقه نگذاشته‌اند. سازهای متداول در غرب مازندران شامل سرنا^*، دهل^*، نی^* (للـه) است

نیز نگاه کنید به

• موسیقی گیلان
• حسین علی خسروی

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

محمدرضا درویشی