احمد حنبل

احمد بن محمد بن حنبل شیبانی مروزی (164ـ241 ق. / 780ـ781 تا 855 ـ 856 م.)، یكی از چهار پیشوای مذاهب رسمی فقه اهل سنت، در بغداد متولد شد و در آن‌جا فقه حنفی را نزد شاگردان ابوحنیفه و فقه شافعی را نزد خودِ شافعی خواند. سپس برای ادامه تحصیل و سماع حدیث، به شام، یمن و حجاز مسافرت كرد. تألیف مهم او مسند، از صحاح سته است و مسلم و بخاری (صاحبان صحیحین) هر دو از شاگردان اویند. ابن حنبل، در فقه پیرو «اصحاب حدیث» بود و از هرگونه تأویل نسبت به نص پرهیز می‌نمود. او مذهب خود را بر چهار اصل بنیاد نهاد:

• اول ـ استناد به نص و عدم اعتنا به فتاوی در صورت وجود نص؛
• دوم ـ استناد به فتوای صحابه در صورتی‌كه نص صریح در دسترس نبوده باشد؛
• سوم ـ اخذ به حدیث، یعنی در هر مسأله‌یی كه حداقل حدیث مرسل یا حسنی در دسترس باشد و در اجماع یا اقوال صحابه، قولی كه مخالف بامفهوم آن حدیث مرسل یا حسن باشد، در دست نباشد، عمل به حدیث مرسل و حسن، بر قیاس ترجیح دارد.
• چهارم ـ توسل به قیاس در موارد استثنایی و اضطراری. بنابراین در مذهب ابن حنبل تنها در صورتی‌كه هیچ‌یك از سه نوع ادلـه یـادشده (نص، فتوی، حدیث) در دسترس نباشد، می‌توان به قیاس متوسل می‌شد و در عین حال، عموماً در صورت نبودن نص و عدم احراز فتاوی صحابه هم، اظهار فتاوی اجتهادی كم‌تر مورد قبول است.

بدین‌گونه ابن حنبل به پرهیز از صدور احكام اجتهادی از یك‌سوی و تأكید بر اخذ به حدیث از سوی دیگر گرایش دارد.

احمد بن حنبل، به گفته عبدالرزاق ابن همام، «افقه و اورع» عصر خویش، به گفته عبدالرحمان بن مهدی، «عالم‌ترین مردم نسبت به حدیث سفیان ثوری»، به گفته محمد بن ادریس شافعی «فقیه‌ترین و عالم‌ترین» مردم عصر خویش و به گفته خطیب بغدادی «امام محدثان» عصر خود بوده است. او اصحاب خود را به پیروی از نص قرآن و حدیث توصیه می‌كرد، هرچند این نصوص با ادله عقلی متكلمان سازگار نباشد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

حسن امین