آیات الاحکام: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « '''آياتالاحكام'''، آيههايي از قرآن (نزديك پانصد آيه) كه بهطور مستقيم حكمي يا احكامي از مسايل فقهي را در بر دارند. در اين آيات خلاف بسياري از آيات قصص و امثال، كه مسايل فقهي نيز از آنها استنباط ميگردد، بهصراحت از احكام فقهي سخن به ميان است....» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''آیاتالاحکام'''، آیههایی از قرآن (نزدیک پانصد آیه) که بهطور مستقیم حکمی یا احکامی از مسایل فقهی را در بر دارند. در این آیات خلاف بسیاری از آیات قصص و امثال، که مسایل فقهی نیز از آنها استنباط میگردد، بهصراحت از احکام فقهی سخن به میان است. اکثر آیاتالاحکام، مدنیاند، نه مکّی. زیرا تنها پس از هجرت پیامبر از مکه به مدینه و تأسیس مدینهالنبی، ایجاب و الزام مسلمانان به برگزاری رسمی مراسم دینی و پرداخت زکات و خمس و گزاردن حج و اجرای قصاص و حدود، امکان یافت. به گفته جمعی از مفسّران شیعه، مانند سیّدهاشم بحرانی یکچهارم قرآن حدود و احکام است<ref name=":0">بحرانی، سیّدهاشم. '''''البرهان فی تفسیر القرآن'''''. 1/21.</ref>. در سورههای بزرگتر قرآن مانند بقره، نساء، مائده و انعام نیز به بسیاری از احکام فقهی برمیخوریم. آیات الاحکام، مثلاً در باب وضو، گاهی با قرائتهای مختلف موجب اختلافنظر و استنباطهای گاهی ناهماهنگ فقیهان مذاهب مختلف سنّی و شیعه شدهاند. | ||
از | از نخستین روزهای تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، شماری از این آیهها را پیامبر اسلام (ص) در پاسخ به برخی از پرسشهای مسلمانان بیان میکرد. پس از رحلت پیامبر (ص)، آیات قرآنی ـ بهعنوان «کتاب» ـ و قول و فعل و تقریر پیامبر در مذاهب اهل سنّت<sup>*</sup> و قول و فعل و تقریر چهارده معصوم در مذهب شیعه بهعنوان «سنّت»، راهگشای مسلمانان در برخورد با مسایل دینی بود، ولی پایه و بنیاد بیشتر این راهگشاییها، آیات احکام قرآنی بوده است<ref>شهابی، محمود. '''''اصول فقه'''''. تهران: 1343، ص 1ـ60.</ref>. | ||
نمونه آیاتالاحکام، حکم وجوب گزاردن حج بر مسلمانان مستطیع برابر آیه (آل عمران، 92) است. افزون بر اینگونه آیاتالاحکام صریح، از آیههای قرآنی دیگر بهطور غیرمستقیم میتوان احکامی را استنباط کرد. این آیهها بر دو گونهاند: | |||
الف ـ | الف ـ آیههایی که بدون پیوستن به آیات دیگر، مورد استنباط حکم قرار میگیرند، مانند استنباط درستی ازدواج کفار از آیههای «امرأه فرعون» (تحریم، 11) و «امرأته حمالهالحطب (مسد، 4)؛ | ||
ب ـ | ب ـ آیههایی که به کمک آیه دیگر، منشأ استنباط حکم میگردند، مانند استنباطی که علی (ع) و ابن عباس درباره کمترین زمان بارداری زنان، از آیه «و حمله و فصاله ثلثون شهرا» (احقاف، 15) با آیه «و فصاله فی عامین» (لقمان، 14) بهعمل آوردند. | ||
فقیهان و مفسران از دیرباز کتابهای بسیاری با عنوان آیاتالاحکام گردآوری و تألیف کردهاند. ابن ندیم در فهرست، فصل مخصوصی به این کتابها اختصاص داده و طی آن از آیاتالاحکامهایی اثر اسماعیل بن اسحاق قاضی، احمد بن معذل، ابوبکر رازی، محمّد بن ادریس شافعی، یحیی بن آدم، ابوثور ابراهیم بن خالد، داود بن علی و دیگران یاد کرده است<ref>ابن ندیم. '''''فهرست'''''. ترجمه محمّدرضا تجدد، ص 65.</ref> امام محمّد بن ادریس شافعی (مکه 150 ق / فسطاط مصر 204 ق) یکی از ائمه مذاهب اربعه فقه اهل سنّت، مشهورترین مؤلف آیاتالاحکام در تاریخ اسلام است که کتابی با عنوان احکامالقرآن تألیف کرده است<ref name=":0" />، امّا مؤلف الذریعه، محمّد بن سائب کلبی شیعی (وفات 146 ق) را نخستین مؤلف در موضوع آیاتالاحکام میداند<ref>تهرانی، آقابزرگ. '''''الذریعه'''''. ج 1، ص 40ـ41، ج 4، ص 311.</ref>. مؤلف کتاب تأسیسالشیعه نیز، همو را نخستین کس از دانشمندان اسلامی میداند که در این فن، کتابی نوشته است<ref>صدر، '''''تأسیسالشیعه'''''. ص 321ـ325.</ref>. | |||
مؤلفان | مؤلفان آیاتالاحکامها، معمولاً دو شیوه ممتاز را در تدوین و تبویب آیات بهکار میگرفتهاند: | ||
* ترتیب آیات بر پایه ترتیب سورههای قرآن؛ | |||
* ترتیب آیات براساس سنّت تبویب ابواب فقه که در سنّت تألیف کتب فقهی معهود است. | |||
مؤلفان شیعی آیاتالاحکامها بیشتر از روش دوم، سود جستهاند. فقهآلقرآن قطب راوندی (وفات 573 ق)، کنزالعرفان فاضل مقداد و زبدهالبیان ملا احمد مقدس اردبیلی همه بر بنیاد همین روش دوم تألیف گشتهاند. | |||
== مآخذ == | |||
نسخهٔ ۱۹ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۵
آیاتالاحکام، آیههایی از قرآن (نزدیک پانصد آیه) که بهطور مستقیم حکمی یا احکامی از مسایل فقهی را در بر دارند. در این آیات خلاف بسیاری از آیات قصص و امثال، که مسایل فقهی نیز از آنها استنباط میگردد، بهصراحت از احکام فقهی سخن به میان است. اکثر آیاتالاحکام، مدنیاند، نه مکّی. زیرا تنها پس از هجرت پیامبر از مکه به مدینه و تأسیس مدینهالنبی، ایجاب و الزام مسلمانان به برگزاری رسمی مراسم دینی و پرداخت زکات و خمس و گزاردن حج و اجرای قصاص و حدود، امکان یافت. به گفته جمعی از مفسّران شیعه، مانند سیّدهاشم بحرانی یکچهارم قرآن حدود و احکام است[۱]. در سورههای بزرگتر قرآن مانند بقره، نساء، مائده و انعام نیز به بسیاری از احکام فقهی برمیخوریم. آیات الاحکام، مثلاً در باب وضو، گاهی با قرائتهای مختلف موجب اختلافنظر و استنباطهای گاهی ناهماهنگ فقیهان مذاهب مختلف سنّی و شیعه شدهاند.
از نخستین روزهای تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، شماری از این آیهها را پیامبر اسلام (ص) در پاسخ به برخی از پرسشهای مسلمانان بیان میکرد. پس از رحلت پیامبر (ص)، آیات قرآنی ـ بهعنوان «کتاب» ـ و قول و فعل و تقریر پیامبر در مذاهب اهل سنّت* و قول و فعل و تقریر چهارده معصوم در مذهب شیعه بهعنوان «سنّت»، راهگشای مسلمانان در برخورد با مسایل دینی بود، ولی پایه و بنیاد بیشتر این راهگشاییها، آیات احکام قرآنی بوده است[۲].
نمونه آیاتالاحکام، حکم وجوب گزاردن حج بر مسلمانان مستطیع برابر آیه (آل عمران، 92) است. افزون بر اینگونه آیاتالاحکام صریح، از آیههای قرآنی دیگر بهطور غیرمستقیم میتوان احکامی را استنباط کرد. این آیهها بر دو گونهاند:
الف ـ آیههایی که بدون پیوستن به آیات دیگر، مورد استنباط حکم قرار میگیرند، مانند استنباط درستی ازدواج کفار از آیههای «امرأه فرعون» (تحریم، 11) و «امرأته حمالهالحطب (مسد، 4)؛
ب ـ آیههایی که به کمک آیه دیگر، منشأ استنباط حکم میگردند، مانند استنباطی که علی (ع) و ابن عباس درباره کمترین زمان بارداری زنان، از آیه «و حمله و فصاله ثلثون شهرا» (احقاف، 15) با آیه «و فصاله فی عامین» (لقمان، 14) بهعمل آوردند.
فقیهان و مفسران از دیرباز کتابهای بسیاری با عنوان آیاتالاحکام گردآوری و تألیف کردهاند. ابن ندیم در فهرست، فصل مخصوصی به این کتابها اختصاص داده و طی آن از آیاتالاحکامهایی اثر اسماعیل بن اسحاق قاضی، احمد بن معذل، ابوبکر رازی، محمّد بن ادریس شافعی، یحیی بن آدم، ابوثور ابراهیم بن خالد، داود بن علی و دیگران یاد کرده است[۳] امام محمّد بن ادریس شافعی (مکه 150 ق / فسطاط مصر 204 ق) یکی از ائمه مذاهب اربعه فقه اهل سنّت، مشهورترین مؤلف آیاتالاحکام در تاریخ اسلام است که کتابی با عنوان احکامالقرآن تألیف کرده است[۱]، امّا مؤلف الذریعه، محمّد بن سائب کلبی شیعی (وفات 146 ق) را نخستین مؤلف در موضوع آیاتالاحکام میداند[۴]. مؤلف کتاب تأسیسالشیعه نیز، همو را نخستین کس از دانشمندان اسلامی میداند که در این فن، کتابی نوشته است[۵].
مؤلفان آیاتالاحکامها، معمولاً دو شیوه ممتاز را در تدوین و تبویب آیات بهکار میگرفتهاند:
- ترتیب آیات بر پایه ترتیب سورههای قرآن؛
- ترتیب آیات براساس سنّت تبویب ابواب فقه که در سنّت تألیف کتب فقهی معهود است.
مؤلفان شیعی آیاتالاحکامها بیشتر از روش دوم، سود جستهاند. فقهآلقرآن قطب راوندی (وفات 573 ق)، کنزالعرفان فاضل مقداد و زبدهالبیان ملا احمد مقدس اردبیلی همه بر بنیاد همین روش دوم تألیف گشتهاند.