آق قویونلو یا بایندریان: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۸

آق قويونلو يا بايندريان، اتحادية قبايل تركمان حكمرانان آناتولي شرقي و غرب ايران در سدة 9ق / 15م به رهبري سران طايفة بايندر.

پژوهش‌هاي جديد، وابستگي توتمي نام و نشان قبايل تركمان را به گوسپند سفيد (آق قويونلو: دارندة گوسفند سفيد)، نفي كرده و تعبير رشيدالدين فضل‌الله از بايندر، به معني «زمين هميشه پر نعمت»^[۱]را پذيرفته است. عشيره‌هاي پراكندة آق قويونلو منتسب به اوغوزهاي دشت قبچاق به سان تركمانان غز از زمان سلجوقيان^* به دياربكر آمده و با يورش مغولان به آناتولي كوچ كردند^[۲]. با ضعف ايلخانان^* در حملة تيمور^* براي شكست بايزيد عثماني، قراعثمان (عثمان بيگ) (839ق / 1435م) بنيادگذار سلسلة آق قويونلو به او پيوست و پس از آن با پيروزي بر قرا محمد قراقويونلو مقام اميري آناتولي و حاكميت آمِد[Amed] به وي و عشيرة او سپرده شد^[۳]. از آن پس با قراقويونلو^*ها به ويژه اسكندر بن قرايوسف درگيري داشت. پس از قراعثمان پسرش علي بيگ جانشين او شد و پسران او جهانگير و اوزون حسن به حاكميت آمِد و رويارويي با سلاطين مصر درآمدند^[۴]. حمزه بيگ پسر ديگر قرا عثمان چندي به جاي برادر نشست. با فوت او (848ق / 1444م) جهانگير با انتخاب ماردين[Mārdin] به پايتختي به قدرت رسيد^[۵]. بر آمدن اوزون حسن پس از فوت جهانگير، نه تنها به نبردهاي خانداني و ملوك‌الطوايفي پايان داد بلكه وي توانست پس از پيروزي‌هاي محلي، ديار بكر، بغداد، تبريز و عراق عجم را تا مرز خراسان فتح كند و بيش از ديگر تركمانان به قدرت و شهرت برسد. او كه تبريز را به پايتختي برگزيد در 34 سالگي با كورا كاترينا [Kyra Katerina]دختر كالو يوهانس [ Calo Johannes](شاه مسيحي ترابوزان) كه به دسپينا [Despina](دسپينا خاتون = شاهدخت) شهرت داشت ازدواج كرد. از اين ازدواج دخترش ماراتا[Mārata] (حليمه بگي آغا) به همسري شيخ حيدر درآمد و حاصل اين ازدواج تولد شاه اسماعيل^* صفوي بود^[۶].

با فوت اوزون حسن در شوال 882ق (ژانويه 1478م) امپراتوري وسيعي از اين فاتح و پادشاه بزرگ كه اصلاحات و آثار فرهنگي و مدني بسياري مبتني بر طرح «قانون‌نامه» به انجام رساند، باقي ماند^[۷]. پس از وي پسرانش سلطان خليل و يعقوب بيگ كه قيام شيخ حيدر صفوي در دورة وي بود، بايسنقر پسر يعقوب بيگ رستم بيگ پسر مقصود بيگ و نوة اوزون حسن، احمد بيگ نوة ديگر اوزون حسن، فرزند اوغورلو محمد به حكومت رسيدند. احمد بيگ به عدل و دانش دوستي، استحكام باورهاي ديني و اصلاح كشور و رفاه رعيت اهتمام مي‌ورزيد^[۸] و در اين راه مراد او شيخ نقطه‌چي اوغلي بي تأثير نبود، پس از وي، الوند بيگ پسر يوسف بيگ و سلطان مراد پسر يعقوب از شاه اسماعيل صفوي شكست خوردند و با فرار سلطان مراد به قلمرو عثماني «دولت طبقة آق قويونلو سپري گشت» ^[۹]و حكومت 80 سالة 12 سلطان اين سلسله به دنبال تشكيل دولت ملي صفوي^* پايان يافت.

نظام اداري آق قويونلوها مبتني بر تصميم‌گيري شوراي اميران منطقه و رؤساي طوايف تركمان و نظر سلاطين بود. «قانون‌نامة» اوزون حسن كه مهم‌ترين دستور اداري، مالي و اجتماعي را در بر داشت تا عهد شاه تهماسب صفوي معتبر باقي ماند و نظام اقطاع و سي ورغال در اين دوره، به سان دورة تيموريان^* به اجرا در آمد. از دورة اوزون حسن، روابط ديپلماتيك با اروپاييان، با در نظر گرفتن رقابت با عثمانيان به ويژه براي در هم كوبيدن قدرت سلطان محمد فاتح، گسترش يافت^[۱۰]. آمد و شد سفيران وضع جديدي در روابط ايجاد كرد و در همين راستا، مصر و گرجستان مورد حملة اوزون حسن قرار گرفت^[۱۱].

آق قويونلوها به ويژه اوزون حسن به فرهنگ ايران و ايراني بودن خود تفاخر داشتند و در دورة آنان شاعران، هنرمندان، موسيقي‌دانان و انديشه‌گران فلسفي بسياري نشو و نما يافتند^[۱۲]. از آن ميان: نورالدين جامي، اهلي شيرازي، فضل‌الله روزبهان خنجي، جلال‌الدين دواني و...

نیز نگاه کنید به

مآخذ

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

ناصر تکمیل همایون

↑ همداني، رشيدالدين فضل‌الله. جامع‌التواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.
↑ همداني، رشيدالدين فضل‌الله. جامع‌التواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.
↑ Woods, J, E, The Aqquyūnlū clan, Confedration, Empire, Minnipolis, Bibliotheca Islamica, 1976, P. 67.
↑ طهراني، ابوبكر. كتاب ديار بكريه. به كوشش نجاتي لوغال و فاروق سومر، تركيه: آنكارا، 1962، ج 1، ص 120.
↑ غياثي، عبدالله بن فتح‌الله. تاريخ. به كوشش طارق نافع الجراني، بغداد: مطبعة الاسعد، 1975م، ص 373.
↑ هينتس، والتر. تشكيل دولت ملي در ايران. ترجمة كيكاوس جهانداري، تهران: نشرية كميسيون معارف، 1346، ص 34-40.
↑ Minorsky, "The Aq-Qoyunlu and Land Reforms", BSOAS, 1955, P. 449-450.
↑ رضازاده لنگرودي، رضا. «آق قويونلو». دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: مركز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي، ، ج ، ص 507-508.
↑ قزويني، يحيي بن عبداللطيف، لب‌التواريخ. تهران: بنياد، 1363، ص 379.
↑ Minorsky, "La Perse au XVsiecle" Orientalia Rumana, 1958, P. 174-185.
↑ روملو، حسن بيگ. احسن‌التواريخ. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ص 488.
↑ Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's, Tarikh – Alam – Arayi Amini. translation by Minorsky. London, 1957, P. 86.

[1] همداني، رشيدالدين فضل‌الله. جامع‌التواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.

[2] همداني، رشيدالدين فضل‌الله. جامع‌التواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.

[3] Woods, J, E, The Aqquyūnlū clan, Confedration, Empire, Minnipolis, Bibliotheca Islamica, 1976, P. 67.

[4] طهراني، ابوبكر. كتاب ديار بكريه. به كوشش نجاتي لوغال و فاروق سومر، تركيه: آنكارا، 1962، ج 1، ص 120.

[5] غياثي، عبدالله بن فتح‌الله. تاريخ. به كوشش طارق نافع الجراني، بغداد: مطبعة الاسعد، 1975م، ص 373.

[6] هينتس، والتر. تشكيل دولت ملي در ايران. ترجمة كيكاوس جهانداري، تهران: نشرية كميسيون معارف، 1346، ص 34-40.

[7] Minorsky, "The Aq-Qoyunlu and Land Reforms", BSOAS, 1955, P. 449-450.

[8] رضازاده لنگرودي، رضا. «آق قويونلو». دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: مركز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي، ، ج ، ص 507-508.

[9] قزويني، يحيي بن عبداللطيف، لب‌التواريخ. تهران: بنياد، 1363، ص 379.

[10] Minorsky, "La Perse au XVsiecle" Orientalia Rumana, 1958, P. 174-185.

[11] روملو، حسن بيگ. احسن‌التواريخ. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ص 488.

[12] Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's, Tarikh – Alam – Arayi Amini. translation by Minorsky. London, 1957, P. 86.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''آق قويونلو''' '''يا بايندريان،''' اتحادية قبايل تركمان حكمرانان آناتولي شرقي و غرب ايران در سدة 9ق / 15م به رهبري سران طايفة بايندر.
+[[آق قویونلو یا بایندریان|'''آق قويونلو''' '''يا بايندريان''']]'''،''' اتحادية قبايل تركمان حكمرانان آناتولي شرقي و غرب ايران در سدة 9ق / 15م به رهبري سران طايفة بايندر.
-پژوهش‌هاي جديد، وابستگي توتمي نام و نشان قبايل تركمان را به گوسپند سفيد (آق قويونلو: دارندة گوسفند سفيد)، نفي كرده و تعبير رشيدالدين فضل‌الله از بايندر، به معني «زمين هميشه پر نعمت»<sup>1</sup> را پذيرفته است. عشيره‌هاي پراكندة آق قويونلو منتسب به اوغوزهاي دشت قبچاق به سان تركمانان غز از زمان سلجوقيان<sup>*</sup> به دياربكر آمده و با يورش مغولان به آناتولي كوچ كردند.<sup>2</sup> با ضعف ايلخانان<sup>*</sup> در حملة تيمور<sup>*</sup> براي شكست بايزيد عثماني، قراعثمان (عثمان بيگ) (839ق / 1435م) بنيادگذار سلسلة آق قويونلو به او پيوست و پس از آن با پيروزي بر قرا محمد قراقويونلو مقام اميري آناتولي و حاكميت آمِد[1] به وي و عشيرة او سپرده شد.<sup>3</sup> از آن پس با قراقويونلو<sup>*</sup>ها به ويژه اسكندر بن قرايوسف درگيري داشت. پس از قراعثمان پسرش علي بيگ جانشين او شد و پسران او جهانگير و اوزون حسن به حاكميت آمِد و رويارويي با سلاطين مصر درآمدند.<sup>4</sup> حمزه بيگ پسر ديگر قرا عثمان چندي به جاي برادر نشست. با فوت او (848ق / 1444م) جهانگير با انتخاب ماردين[2] به پايتختي به قدرت رسيد.<sup>5</sup> بر آمدن اوزون حسن پس از فوت جهانگير، نه تنها به نبردهاي خانداني و ملوك‌الطوايفي پايان داد بلكه وي توانست پس از پيروزي‌هاي محلي، ديار بكر، بغداد، تبريز و عراق عجم را تا مرز خراسان فتح كند و بيش از ديگر تركمانان به قدرت و شهرت برسد. او كه تبريز را به پايتختي برگزيد در 34 سالگي با كورا كاترينا [3]دختر كالو يوهانس [4](شاه مسيحي ترابوزان) كه به دسپينا [5](دسپينا خاتون = شاهدخت) شهرت داشت ازدواج كرد. از اين ازدواج دخترش ماراتا[6] (حليمه بگي آغا) به همسري شيخ حيدر درآمد و حاصل اين ازدواج تولد شاه اسماعيل<sup>*</sup> صفوي بود.<sup>6</sup>
+پژوهش‌هاي جديد، وابستگي توتمي نام و نشان قبايل تركمان را به گوسپند سفيد (آق قويونلو: دارندة گوسفند سفيد)، نفي كرده و تعبير رشيدالدين فضل‌الله از بايندر، به معني «زمين هميشه پر نعمت»<ref>همداني، رشيدالدين فضل‌الله. '''''جامع‌التواريخ'''''. به كوشش بهمن كريمي، تهران:      ، 1338، ص 41.</ref>را پذيرفته است. عشيره‌هاي پراكندة آق قويونلو منتسب به اوغوزهاي دشت قبچاق به سان تركمانان غز از زمان سلجوقيان<sup>*</sup> به دياربكر آمده و با يورش مغولان به آناتولي كوچ كردند<ref>همداني، رشيدالدين فضل‌الله. '''''جامع‌التواريخ'''''. به كوشش بهمن كريمي، تهران:      ، 1338، ص 41.</ref>. با ضعف ايلخانان<sup>*</sup> در حملة تيمور<sup>*</sup> براي شكست بايزيد عثماني، قراعثمان (عثمان بيگ) (839ق / 1435م) بنيادگذار سلسلة آق قويونلو به او پيوست و پس از آن با پيروزي بر قرا محمد قراقويونلو مقام اميري آناتولي و حاكميت آمِد[Amed] به وي و عشيرة او سپرده شد<ref>Woods, J, E, '''''The Aqquyūnlū clan, Confedration, Empire''''', Minnipolis, Bibliotheca Islamica, 1976, P. 67.</ref>. از آن پس با قراقويونلو<sup>*</sup>ها به ويژه اسكندر بن قرايوسف درگيري داشت. پس از قراعثمان پسرش علي بيگ جانشين او شد و پسران او جهانگير و اوزون حسن به حاكميت آمِد و رويارويي با سلاطين مصر درآمدند<ref>طهراني، ابوبكر. '''''كتاب ديار بكريه'''''. به كوشش نجاتي لوغال و فاروق سومر، تركيه: آنكارا، 1962، ج 1، ص 120.</ref>. حمزه بيگ پسر ديگر قرا عثمان چندي به جاي برادر نشست. با فوت او (848ق / 1444م) جهانگير با انتخاب ماردين[Mārdin] به پايتختي به قدرت رسيد<ref>غياثي، عبدالله بن فتح‌الله. '''''تاريخ'''''. به كوشش طارق نافع الجراني، بغداد: مطبعة الاسعد، 1975م، ص 373.</ref>. بر آمدن اوزون حسن پس از فوت جهانگير، نه تنها به نبردهاي خانداني و ملوك‌الطوايفي پايان داد بلكه وي توانست پس از پيروزي‌هاي محلي، ديار بكر، بغداد، تبريز و عراق عجم را تا مرز خراسان فتح كند و بيش از ديگر تركمانان به قدرت و شهرت برسد. او كه تبريز را به پايتختي برگزيد در 34 سالگي با كورا كاترينا [Kyra Katerina]دختر كالو يوهانس [ Calo Johannes](شاه مسيحي ترابوزان) كه به دسپينا [Despina](دسپينا خاتون = شاهدخت) شهرت داشت ازدواج كرد. از اين ازدواج دخترش ماراتا[Mārata] (حليمه بگي آغا) به همسري شيخ حيدر درآمد و حاصل اين ازدواج تولد شاه اسماعيل<sup>*</sup> صفوي بود<ref>هينتس، والتر. '''''تشكيل دولت ملي در ايران'''''. ترجمة كيكاوس جهانداري، تهران: نشرية كميسيون معارف، 1346، ص 34-40.</ref>.
-با فوت اوزون حسن در شوال 882ق (ژانويه 1478م) امپراتوري وسيعي از اين فاتح و پادشاه بزرگ كه اصلاحات و آثار فرهنگي و مدني بسياري مبتني بر طرح «قانون‌نامه» به انجام رساند، باقي ماند.<sup>7</sup> پس از وي پسرانش سلطان خليل و يعقوب بيگ كه قيام شيخ حيدر صفوي در دورة وي بود، بايسنقر پسر يعقوب بيگ رستم بيگ پسر مقصود بيگ و نوة اوزون حسن، احمد بيگ نوة ديگر اوزون حسن، فرزند اوغورلو محمد به حكومت رسيدند. احمد بيگ به عدل و دانش دوستي، استحكام باورهاي ديني و اصلاح كشور و رفاه رعيت اهتمام مي‌ورزيد<sup>8</sup> و در اين راه مراد او شيخ نقطه‌چي اوغلي بي تأثير نبود، پس از وي، الوند بيگ پسر يوسف بيگ و سلطان مراد پسر يعقوب از شاه اسماعيل صفوي شكست خوردند و با فرار سلطان مراد به قلمرو عثماني «دولت طبقة آق قويونلو سپري گشت»<sup>9</sup> و حكومت 80 سالة 12 سلطان اين سلسله به دنبال تشكيل دولت ملي صفوي<sup>*</sup> پايان يافت.
+با فوت اوزون حسن در شوال 882ق (ژانويه 1478م) امپراتوري وسيعي از اين فاتح و پادشاه بزرگ كه اصلاحات و آثار فرهنگي و مدني بسياري مبتني بر طرح «قانون‌نامه» به انجام رساند، باقي ماند<ref>Minorsky, "The Aq-Qoyunlu and Land Reforms", '''''BSOAS,''''' 1955, P. 449-450.</ref>. پس از وي پسرانش سلطان خليل و يعقوب بيگ كه قيام شيخ حيدر صفوي در دورة وي بود، بايسنقر پسر يعقوب بيگ رستم بيگ پسر مقصود بيگ و نوة اوزون حسن، احمد بيگ نوة ديگر اوزون حسن، فرزند اوغورلو محمد به حكومت رسيدند. احمد بيگ به عدل و دانش دوستي، استحكام باورهاي ديني و اصلاح كشور و رفاه رعيت اهتمام مي‌ورزيد<ref>رضازاده لنگرودي، رضا. «آق قويونلو». دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: مركز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي،    ، ج    ، ص 507-508.</ref> و در اين راه مراد او شيخ نقطه‌چي اوغلي بي تأثير نبود، پس از وي، الوند بيگ پسر يوسف بيگ و سلطان مراد پسر يعقوب از شاه اسماعيل صفوي شكست خوردند و با فرار سلطان مراد به قلمرو عثماني «دولت طبقة آق قويونلو سپري گشت» <ref>قزويني، يحيي بن عبداللطيف، '''''لب‌التواريخ'''''. تهران: بنياد، 1363، ص 379.</ref>و حكومت 80 سالة 12 سلطان اين سلسله به دنبال تشكيل دولت ملي صفوي<sup>*</sup> پايان يافت.
-نظام اداري آق قويونلوها مبتني بر تصميم‌گيري شوراي اميران منطقه و رؤساي طوايف تركمان و نظر سلاطين بود. «قانون‌نامة» اوزون حسن كه مهم‌ترين دستور اداري، مالي و اجتماعي را در بر داشت تا عهد شاه تهماسب صفوي معتبر باقي ماند و نظام اقطاع و سيورغال در اين دوره، به سان دورة تيموريان<sup>*</sup> به اجرا در آمد. از دورة اوزون حسن، روابط ديپلماتيك با اروپاييان، با در نظر گرفتن رقابت با عثمانيان به ويژه براي در هم كوبيدن قدرت سلطان محمد فاتح، گسترش يافت.<sup>10</sup> آمد و شد سفيران وضع جديدي در روابط ايجاد كرد و در همين راستا، مصر و گرجستان مورد حملة اوزون حسن قرار گرفت.<sup>11</sup>
+نظام اداري آق قويونلوها مبتني بر تصميم‌گيري شوراي اميران منطقه و رؤساي طوايف تركمان و نظر سلاطين بود. «قانون‌نامة» اوزون حسن كه مهم‌ترين دستور اداري، مالي و اجتماعي را در بر داشت تا عهد شاه تهماسب صفوي معتبر باقي ماند و نظام اقطاع و سي ورغال در اين دوره، به سان دورة تيموريان<sup>*</sup> به اجرا در آمد. از دورة اوزون حسن، روابط ديپلماتيك با اروپاييان، با در نظر گرفتن رقابت با عثمانيان به ويژه براي در هم كوبيدن قدرت سلطان محمد فاتح، گسترش يافت<ref>Minorsky, "La Perse au XVsiecle" Orientalia Rumana, 1958, P. 174-185.</ref>. آمد و شد سفيران وضع جديدي در روابط ايجاد كرد و در همين راستا، مصر و گرجستان مورد حملة اوزون حسن قرار گرفت<ref>روملو، حسن بيگ. '''''احسن‌التواريخ'''''. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ص 488.</ref>.
-آق قويونلوها به ويژه اوزون حسن به فرهنگ ايران و ايراني بودن خود تفاخر داشتند و در دورة آنان شاعران، هنرمندان، موسيقي‌دانان و انديشه‌گران فلسفي بسياري نشو و نما يافتند.<sup>12</sup> از آن ميان: نورالدين جامي، اهلي شيرازي، فضل‌الله روزبهان خنجي، جلال‌الدين دواني و...
+آق قويونلوها به ويژه اوزون حسن به فرهنگ ايران و ايراني بودن خود تفاخر داشتند و در دورة آنان شاعران، هنرمندان، موسيقي‌دانان و انديشه‌گران فلسفي بسياري نشو و نما يافتند<ref>Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's, '''''Tarikh – Alam – Arayi Amini'''''. translation by Minorsky. London, 1957, P. 86.</ref>. از آن ميان: نورالدين جامي، اهلي شيرازي، فضل‌الله روزبهان خنجي، جلال‌الدين دواني و...
+== نیز نگاه کنید به ==
-'''مآخذ:'''
+==  '''مآخذ''' ==
-# همداني، رشيدالدين فضل‌الله. '''''جامع‌التواريخ'''''. به كوشش بهمن كريمي، تهران:      ، 1338، ص 41.
-# Minorsky, V "the Qara-Qoyunlu and the Qutb – shahs". '''''BSOAS''''', 1955, XVII, P. 51.
-# Woods, J, E, '''''The Aqquyūnlū clan, Confedration, Empire''''', Minnipolis, Bibliotheca Islamica, 1976, P. 67.
-# طهراني، ابوبكر. '''''كتاب ديار بكريه'''''. به كوشش نجاتي لوغال و فاروق سومر، تركيه: آنكارا، 1962، ج 1، ص 120.
-# غياثي، عبدالله بن فتح‌الله. '''''تاريخ'''''. به كوشش طارق نافع الجراني، بغداد: مطبعة الاسعد، 1975م، ص 373.
-# هينتس، والتر. '''''تشكيل دولت ملي در ايران'''''. ترجمة كيكاوس جهانداري، تهران: نشرية كميسيون معارف، 1346، ص 34-40.
-# Minorsky, "The Aq-Qoyunlu and Land Reforms", '''''BSOAS,''''' 1955, P. 449-450.
-# رضازاده لنگرودي، رضا. «آق قويونلو». دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: مركز دايرة‌المعارف بزرگ اسلامي،    ، ج    ، ص 507-508.
-# قزويني، يحيي بن عبداللطيف، '''''لب‌التواريخ'''''. تهران: بنياد، 1363، ص 379.
-# Minorsky, "La Perse au XVsiecle" Orientalia Rumana, 1958, P. 174-185.
-# روملو، حسن بيگ. '''''احسن‌التواريخ'''''. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ص 488.
-# Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's, '''''Tarikh – Alam – Arayi Amini'''''. translation by Minorsky. London, 1957, P. 86.
-[1]. Amed
+== منبع اصلی ==
+دانشنامه ایران
-[2]. Mārdin
+== نویسنده مقاله ==
+ناصر تکمیل همایون
-[3]. Kyra Katerina
-[4]. Calo Johannes
-[5]. Despina
-[6]. Mārata
-ناصر تکمیل‌همایون