ملی شدن صنعت نفت: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''ملي شدن صنعت نفت،''' نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاور...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''[[ملی شدن صنعت نفت]]،''' نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر ایران به جز پنج ایالت شمالی ایران كه در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران كردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شركت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت اغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت<ref> فاتح، مصطفی'''''. پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: مهر، ص15-20.</ref>. همچنین با تلاش در ضایع كردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی<sup>*</sup> قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید كرد<ref>برای اگاهی بیشتر ← فرمانفرمائیان، منوچهر. '''''ملاحظاتی چند درباره نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.</ref>. در جنگهای جهانی اول<sup>*</sup> و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از ان میان ایران، نیز به اهمیت ان و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر دوره قاجاریه<sup>*</sup> اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم<sup>*</sup> اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی<sup>*</sup> اغاز شد (1323ش)<ref>مكی، حسین. '''''نفت و نطق مكی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.</ref>. دكتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود كرد و با هر عاملی كه «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت كرد <ref> ← كیاستوان، حسین. '''''سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.</ref> و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل ازادی» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همكاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد<ref>← [مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری'''''. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.</ref>. با تشكیل كمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دكتر مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمارا <ref> بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. '''''مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.</ref>ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای كه به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاكرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای كشور را میداد، دولت رزمارا را استیضاح كردند و عملیات زیانبار «شركت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش امده اصل ملی شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سیدحسین فاطمی<sup>*</sup> پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.</ref>. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت ایتالله سیدابوالقاسم كاشانی (به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم اهنگ و یكپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران<sup>*</sup> به رهبری دكتر مصدق، در مقابل كارشكنیهای دربار و طرفداران انگلیس از یك سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید <ref>← مكی، حسین. '''''كتاب سیاه'''''. تهران: علمی، 1356ش.</ref>و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: <ref>← روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.</ref> «به نام سعادت ملت ایران و به منظور كمك به تأمین صلح جهانی، امضاءكنندگان ذیل پیشنهاد مینماییم كه صنعت نفت ایران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»<ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری'''''. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
== مآخذ == | |||
== منبع اصلی == | |||
دانشنامه ایران | |||
== نویسنده مقاله == | |||
ناصر تکمیل همایون | ناصر تکمیل همایون | ||
نسخهٔ ۶ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۳۷
ملی شدن صنعت نفت، نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر ایران به جز پنج ایالت شمالی ایران كه در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران كردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شركت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت اغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت[۱]. همچنین با تلاش در ضایع كردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی* قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید كرد[۲]. در جنگهای جهانی اول* و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از ان میان ایران، نیز به اهمیت ان و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر دوره قاجاریه* اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم* اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دكتر محمد مصدق* از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی* اغاز شد (1323ش)[۳]. دكتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود كرد و با هر عاملی كه «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت كرد [۴] و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل ازادی» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همكاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد[۵]. با تشكیل كمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دكتر مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمارا [۶]ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای كه به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاكرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای كشور را میداد، دولت رزمارا را استیضاح كردند و عملیات زیانبار «شركت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش امده اصل ملی شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سیدحسین فاطمی* پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد[۷]. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت ایتالله سیدابوالقاسم كاشانی (به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم اهنگ و یكپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران* به رهبری دكتر مصدق، در مقابل كارشكنیهای دربار و طرفداران انگلیس از یك سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید [۸]و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: [۹] «به نام سعادت ملت ایران و به منظور كمك به تأمین صلح جهانی، امضاءكنندگان ذیل پیشنهاد مینماییم كه صنعت نفت ایران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»[۱۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
ناصر تکمیل همایون
- ↑ فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. تهران: مهر، ص15-20.
- ↑ برای اگاهی بیشتر ← فرمانفرمائیان، منوچهر. ملاحظاتی چند درباره نفت. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.
- ↑ مكی، حسین. نفت و نطق مكی. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.
- ↑ ← كیاستوان، حسین. سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم. تهران: تابان، 1327ش.
- ↑ ← [مجلس شورای ملی]، مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.
- ↑ بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.
- ↑ مصدق، محمد. خاطرات و تألمات مصدق. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.
- ↑ ← مكی، حسین. كتاب سیاه. تهران: علمی، 1356ش.
- ↑ ← روحانی، فؤاد. تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.
- ↑ [مجلس شورای ملی]، مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.