فقر

فقر، در لغت به معنی بی‌چیزی و تنگدستی است و در تصوّف، چهارمین مقام در طریقت به شمار می‌اید و مراد از ان، ان است که سالک، از ماسوی الله بی‌نیاز گردد و خود را تنها به حق (خدا) نیازمند بیند. این نیازمندی، عینِ بی‌نیازی است و این فقر، عینِ فنا^*ست. فقر در تصوّف اسلامی شامل دو مرحله است:

الف) فقر مادّی: در اغاز، صوفیه به فقر مادّی توجه داشتند. زاهد (صوفی) نه تنها از لذت‌ها و نعمت‌های نامشروع پرهیز می‌کرد، بلکه از نِعَم و لذایذ مشروع نیز دوری می‌جُست، چرا که به گفتهشقیق بلخی (در گذشته174ق / ؟م) «سه چیز قرین فقر است: فراغتِ دل و سبکیِ حساب و راحتِ نَفْس؛ و سه چیز لازمهتوانگری است: رنجِ تن و شغلِ دل و سختیِ حساب».  

ب) فقر معنوی: رفته رفته، فقر معنای باطنی یافت و به صورت فقر معنوی درامد؛ به طوری که صوفیانِ دوره‌های بعد، نه بی‌چیزی و تهیدستی، که بی‌میلی و عدم رغبت نسبت به مال را فقر واقعی شمردند و اعلام داشتند که فقیر واقعی ان کس است که هم از دنیا دل برکَنَد، هم از اخرت، و جز معشوق را نخواهد و خود را جز بدو نیازمند نبیند. چنین فقری الزاماً با تهیدستی همراه نیست. چه بسا که فقیر معنوی، صاحب ثروت و جاه و مقام نیز باشد و به گفته لاهیجی این «فقر عبارت از فناء فی الله است و اتحاد قطره با دریا» و این که عطار در روش‌شناسی عاشقانه خود «فقر و فنا» را با هم اورده و اخرین وادی قرار داده است نیز بیانگر همین معناست. صوفیه برانند فقری که پیامبر اکرم(ص) بدان می‌بالید (الفَقْرُ فَخْری) جز فقر معنوی نتواند بود.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اصغر دادبه