عشق

عشق، در لغت به معنی شدت محبت است و بسیار مهر ورزیدن و دوست داشتن و میل و گرایش داشتن و گفته‌اند که از «عَشَقه» مشتق شده و عشقه به معنی پیچک که بر درخت می‌پیچد و درخت را خشک می‌کند و خود تر و تازه و شاداب می‌ماند. عشق نیز چنین است یعنی پیکر عاشق را زار و نزار می‌کند و روح او را شاداب می‌سازد. عشق در اصطلاح عرفان در دو حوزه به کار می‌رود: در حوزه جهان شناسی، و در حوزه معرفت شناسی، و در هر دو حوزه به معنی نتیجه علم عاشق است به کمالات معشوق و چون حُسن و جمال در رأس کمالات قرار دارد می‌توان گفت: عشق، نتیجه علم عاشق است به حُسن و جمال معشوق؛ در جهان شناسی نتیجه علم خدا به حسن اوست و در انسان شناسی و معرفت شناسی حاصل علم انسان است به جمال معشوق مجازی و سپس معشوق حقیقی:

1) در حوزه جهان‌شناسی: عشق، نخستین افریده و منشأ ظهور کثرت است. بدین ترتیب که در ازل، حُسنِ ازلی خداوند تجلی کرده است و علم ازلی خداوند بدان تعلق گرفته و در نتیجه عشق، به عنوان نخستین افریده در وجود امده است. دیگر موجودات در پرتو این عشق هستی یافته‌اند و به برکت همین عشق پایدار می‌مانند. به زبان فلسفی، عشق هم علت موجده جهان است، هم علت مُبقیه جهان. در این طرح پس از افرینش جهان، خداوند اقدام به افرینش انسان می‌کند تا حامل بار امانت عشق گردد و خلیفه خدا در زمین باشد. در طرح جهان شناسانه ابن عربی، جهان از طریق تجلی یا فیض به ظهور می‌رسد. بدین ترتیب که اولاً، خداوند بر خود تجلی می‌کند و در نتیجه موجودات، در علم (= ذهن) خدا وجود علمی می‌یابند. از وجود علمی موجودات، اصطلاحاً به «اعیان ثابته» تعبیر می‌شود، ثانیاً، بر غیر خود یعنی بر ماسوی الله تجلی می‌کند و موجودات، مرحله به مرحله از علم به عین می‌ایند و صورت عینی پیدا می‌کنند. مرحله اول، موجودات مجرّد؛ مرحله دوم، موجودات نیمه مجرّد یا مثالی؛ مرحله سوم، موجودات مادی یا جسمانی و مرحله چهارم، موجود جامع یعنی انسان. از هر یک از این مراحل و مراتب به عالم (= جهان) تعبیر می‌شود؛ بر روی پنج عالم: یک عالم علمی و چهار عالم عینی. از نخستین تجلی که منجر به ظهور موجودات در علم خدا شد به تجلی اقدس یا فیض اقدس و از دومین تجلی که سبب ظهور موجودات از علم به عین گردید به فیض مقدس یا تجلی مقدس تعبیر شده است، و این همه در پرتو عشق صورت گرفته؛ چرا که بر طبق حدیث کنز مخفی، خداوند دوست داشت که شناخته شود و به همین سبب موجودات را افرید تا شناخته گردد: کُنْتُ کنزاً  مخفّیاً فأَحْیَبْتُ أَنْ أُعْرَفَ، فَخَلَقْتُ الخَلْقَ لکی أُعْرَفَ» و ان شناسنده همانا انسان است که حامل امانت عشق است و در پرتو عشق به معرفت می‌رسد.

2) در حوزه معرفت شناسی: معرفت شناسی، مهم‌ترین بخش انسان شناسی است [← انسان شناسی] و عشق در معرفت شناسی، از علم انسان به معشوق (مجازی و سپس حقیقی) به بار می‌اید. سالک، نخست، به مرتبه «میل» می‌رسد یعنی میل و گرایش به معشوق، سپس گام به مرتبه‌ای بالاتر می‌نهد و به مرتبه «ارادت» می‌رسد. ان‌گاه به مرتبه «محبت» و سرانجام به پایگاه «عشق» که مرتبه نهایی است، می‌رسد و تا سالک بدین مرتبه نرسد روح وی عروج نمی‌کند و چون به مرتبه عشق رسید و روح خود را تزکیه و دل خود را تصفیه کرد انوار حق بر دل وی متجلی می‌شود و حقیقت را شهود می‌کند و با همه وجود درمی‌یابد که افعال، صفات، و ذات (= وجود) واقعی ویژه حق تعالی است و افعال و صفات و ذات ما افعال و صفات و ذاتی عاریتی و غیر اصیل است و پرتو از ذات و صفات و افعال حق به شمار می‌اید. [← شهود]

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

اصغر دادبه