چاپ سربی

چاپ سربی، نوعی چاپ که از کنار هم نهادن حروف سربی و منعکس ساختن آن بر کاغذ به وجود می‌آید. در آغاز ورود فن چاپ به ایران، چاپ سربی را، به اعتبار واژه لاتینی آن تیپوگرافی (Typography)می‌نامیدند.

در اواسط قرن 11ق/17م، در عهد صفویان، گروهی از بازرگانان ایرانی، که از ارامنه اصفهان وساکن آمستردام بودند، ابتدا حروف زبان ارمنی را تهیه و سپس چاپخانه‌ای را خریداری و وارد جلفای اصفهان کردند. بعضی از دعاها و رسائل و اوراد مذهبی با این دستگاه به چاپ رسیده است.

امّا نخستین مطبعه سربی در ایران که اقدام به چاپ کتاب با حروف الفبای فارسی و عربی کرد به دستور عباس میرزا نایب‌السلطنه و به همّت میرزا زین‌العابدین تبریزی در تبریز دایر شد. رساله جهادیه تألیف میرزا عیسی قائم‌مقام اول به عنوان نخستین کتاب چاپ سربی، در 1233ق/1817م به استادی محمدعلی بن حاجی محمدحسین آشتیانی از شاگردان میرزا زین‌العابدین در مطبعه تبریز به چاپ رسیده است.  

رساله دیگری به نام فتح‌نامه تألیف میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام ‌ثانی (فرزند قائم‌مقام اول) در همان سال، در مطبعه سربی تبریز به چاپ رسید.

در 1240ق/1824م میرزا زین‌العابدین به کمک منوچهرخان معتمدالدوله، اولین چاپخانه سربی دارالخلافه تهران را راه‌اندازی کرد. نخستین کتابی که در مطبعه تهران به طبع رسید حق‌الیقین محمدباقر مجلسی در 1240ق/1825م بود.

اصفهان، بعد از تبریز و طهران، سومین شهری بود که در زمان حکومت منوچهرخان معتمدالدوله صاحب مطبعه سربی شد. بر طبق کتب موجود، اولین کتابی که در اصفهان چاپ سربی شده رساله حسنیه ترجمه ملاّ ابراهیم گرگین استرآبادی به 1246ق/1830م بوده است.

فعالیت چاپخانه‌های تبریز، تهران و اصفهان که با اولین کتاب چاپی در 1233ق/1817م در دارالسلطنه تبریز شروع شده بود، با طبع آخرین کتب چاپی 1269ق/1853م چون طوفان‌البکا از محمد ابراهیم جوهری در دارالخلافه تهران به پایان رسید. پس از آن، کتاب‌های چاپ سربی جای خود را به کتاب‌های چاپ سنگی^* سپرد. از مهم‌ترین عواملِ توقف چاپ سربی را می‌توان علاقه و توجه مردم ایران به هنر خوشنویسی و خطاطی دانست.

از عوامل دیگر می‌توان دشواری کار، بروز اغلاط فراوان چاپی، خراب شدن دستگاه‌ها، و عدم امکان تعمیر آن‌ها را  ذکر کرد و این‌که حروف سربی را می‌بایست از فرنگ می‌خریدند و احتیاج به ارز خارجی داشت، ولی سنگ مرمر، که در چاپ سنگی مصرف داشت، از ایران تهیه می‌شد.

پس از برچیده شدن چاپخانه‌‌های سربی و رواج چاپ سنگی، 22 سال طول کشید تا بار دیگر چاپ سربی در ایران رواج یافت. در 1290ق/1873م، ناصرالدین شاه، در سفر خود به فرنگ، از استانبول یک دستگاه چاپ سربی با حروف عربی و لاتینی خرید و راهی تهران کرد. ولی «در طهران اهمام شده و در بوته تعویق ماند» و «تا بازگشت ناصرالدین شاه از سفر اول اروپا، کسی در صدد احیای صنعت چاپ سربی برنیامد. چاپخانه سربی جدید عهد ناصری را هم که برای چاپ روزنامه ایران آورده بودند به زودی شکست و از کار افتاد...». چاپخانه سربی دیگری در حدود 1296ق/1879م در تهران دایر و پس از مدتی تعطیل شد و آخرین بار در حدود 1314ق/1896م چاپخانه سربی در تهران تأسیس گردید و دنباله آن تا امروز ادامه یافت. به طور کلی به نظر مورخان آن است که دستگاه‌ها عمدتاً خراب بوده، اما نمونه‌های مورد اشاره نشان می‌دهد که قبل از تاریخ 1314ق دستگاه‌های ماشین چاپ سربی دولتی و غیردولتی مشغول فعالیت و طبع کتب بوده‌اند.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

شهلا بابا زاده