نظر بازی

نظربازی، یا شاهد بازی دیدن زیبایی است با چشم و بهره‌مند شدن از زیبایی ظاهری و جمال صوری است كه در جنب شنیدن زیبایی (= ساز و اواز خوش) عامل تزكیه و تصفیی باطن به شمار می‌اید. به نظر عرفا از ان‌جا كه زیبایی صوری و ظاهری، جلوه‌ای است از زیبایی حقیقی و اسمانی، دل دادن بدان مقدمی بهره‌مندی و دلدادگی به زیبایی حقیقی و جمال الهی است. عرفا معتقدند كه زیباروی كه از او به «شاهد» تعبیر می‌شود جلوی زیبایی حق و گواه (= شاهد) صنع خداست و دل دادن بدو دلداده را به جمال حق رهنمون می‌شود. حافظ، خطاب به زیباروی (= شاهد) می‌گوید كه در اینه بنگرند و صنع خدا را تماشا كنند:

در روی خود تفرّج صنع خدای كن                  كایینی خدای‌نما می‌فرستمت

عرفا با تكیه و تأكید بر اصل «المجازُ قنطریُ الحقیقی: مجاز (= چهری زیبا و اوای خوش ظاهری) پلی است كه رهرو حقیقت را به حقیقت (= زیبایی حقیقی) می‌رساند» تصریح می‌كنند كه چون انسان، در این جهان اسیر ظواهر است بناگزیر باید جمال حق را در زیبایی‌های مجازی بنگرد و از مجاز به حقیقت برسد و قولِ روزبهان بقلی شیرازی «منهاج عشق ربّانی، عشق انسانی است». در كتب صوفیانه حكایت‌ها هست در باب شاهد بازی و نظربازی و زیباپرستی صوفیان و توجیه ان‌ها به عنوان حركتی كه از مجاز اغاز می‌‌شود و به حقیقت می‌پیوندد.

نظربازی (= شاهد بازی) كه با هدف دیدن زیبایی‌ها به قصد تزكیی دل صورت می‌گیرد مكمّل سماع است كه هدف از ان نیز تزكیه و تصفیی دل است با شنیدن ساز و اواز خوش. دو حس مورد استفاده در نظربازی و سماع یعنی چشم و گوش، در زیبایی‌ شناسی و فلسفی هنر دو حس زیبایی‌شناس محسوب می‌شوند و طبقه‌بندی زیبایی‌ها و هنرها به دیداری (= تجسمی) و شنیداری (= تلفّظی) نیز با توجه به این دو حس صورت می‌پذیرد و این حقیقت روشن می‌شود كه عرفان ایرانی اسلامی با هنر پیوندی ناگسستنی دارد. [← سماع]

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

   اصغر دادبه