برزخ: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۱۷ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۴۸

برزخ، به معنای فاصله و حائل میان دو چیز است. این کلمه در سه آیه از قرآن آمده است^[۱]. برزخ را از دو دیدگاه می‌توان تعریف کرد:

1) از دیدگاه کلامی – اعتقادی،

برزخ در معانی زیر به کار رفته است:

الف) زمان مرگ تا رستاخیز که مراد فاصله زمانی میان دنیا و آخرت است^[۲]^[۳]^[۴]؛

ب) گور یا قبر که مراد فاصله مکانی میان دنیا و آخرت است^[۵]^[۶]؛

ج) مانع بین دوزخ و بهشت^[۷].

2) از دیدگاه فلسفی – عرفانی،

برزخ در معانی مختلفی به کار رفته است:

الف) جسم، در حکمت اشراق [←حکمت اشراق]^[۸]؛

ب) تعین اول، از دیدگاه عرفا که نخستین آفریده را به اعتبارات مختلف به نام‌های گوناگون نامیده‌اند که از جمله به اعتبار آن‌که فاصله (= برزخ) میان خالق و مخلوق است به آن برزخ جامع گویند^[۹]؛

ج) عالم مثال، که، فروتر از عالم مجردات و فراتر از عالم اجسام قرار دارد^[۱۰]^[۱۱]^[۱۲] و چون فاصله بین این دو عالم است، برخی از عرفاً و حکما از آن به برزخ یا عالم برزخ تعبیر کرده‌اند^[۱۳].

مآخذ

برزخ، در لغت، فاصله و حائل و مانع میان دو چیز را گویند. برزخ ظاهراً واژه‌یی‌ست معرب که به‌قول راغب اصفهانی، اصل آن (واژه پارسی) «برزه» بوده است^[۱۴]. این واژه در قرآن در سه آیه ذکر شده است. در یک آیه در سوره فرقان و در آیـه دیگر در سوره الرحمن، برزخ در معنی فاصله و حاجز میان دو دریا (یکی شور و دیگر شیرین) که به هم نمی‌آمیزند، آمده و در آیـه سوم که از سوره مؤمنون است، در معنی عالم برزخ، یا فاصلـه میان مرگ و رستاخیز:

1ـ «او خدایی‌ست که آب دو دریا را به هم آمیخت، دو دریایی که آبِ یکی از آن دو شیرین و گوارا و آبِ دیگری شور و تلخ و میان این دو آب، فاصله و حائلی قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند و به هم نیامیزند» (سوره فرقان، آیـه 53).

2ـ «و میان آن دو دریا فاصله‌یی است که به حدود یک‌دیگر تجاوز نمی‌کنند و به هم نمی‌آمیزند.» (سوره الرحمن، آیـه 20).

3ـ «گناهکاران گویند تا شاید به تدارک و جبران گذشته کردار نیک انجام دهم (و به آنان خطاب شود) که هرگز چنین نخواهد شد و (گناهکاران) کلمـه «ارجعونی» را که از سرِ حسرت بر زبان رانند و نتیجه‌یی نگیرند که از عقب آن‌ها عالم برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند.» (سوره مؤمنون، آیـه 100).

اصطلاح «اعراف» نیز که نام سوره‌یی از قرآن است، در آیات 46 تا 49 آن سوره به‌معنی جایگاهی میان بهشت و دوزخ است.

برزخ در فلسفـه اشراق، دقیقاً معادل جرم و جسم در فلسفـه مشائی‌ست. بنابراین می‌توان برازخ را به علوی و سفلی تقسیم کرد.

مآخذ:

1. راغب اصفهانی. مفردات. ماده برزخ.

2. قرآن مجید. سوره‌های فرقان، الرحمن و مؤمنون.

تلخیص از: دایره‌المعارف تشیّع. مدخل‌های «اعراف»، ج 1، ص 271 و «برزخ»، ج 2، ص 176.

سید حسن امین

↑ قرآن کریم. سوره فرقان، آیه 45؛ سوره الرحمن، آیه 20؛ سوره مومنون، آیه 100.
↑ شیخ‌طوسی، تفسیر تبیان. 7/394.
↑ راغب، مفردات. 41.
↑ لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد. 474.
↑ شیخ‌طوسی، تفسیر تبیان. 7/294.
↑ طبرسی، تفسیر مجمع‌البیان. 7/118.
↑ تهانوی، کشف اصطلاحات. 1/114.
↑ سهروردی، یحیی بن حبش. مجموعه مصنفات. 2/107.
↑ آملی، سیدحیدر. نقدالنقود. 690 – 694.
↑ قطب‌الدین شیرازی، شرح حکمه الاشراق. 511- 512.
↑ لاهیجی، ملاعبدالرزاق. گوهر مراد. 434- 437.
↑ سبزواری، ملاهادی. شرح منظومه. 183.
↑ دادبه، اصغر. «برزخ». دایره المعارف تشیع، 1380، ج 3/176-177.
↑ راغب اصفهانی. مفردات. ماده برزخ.

[1] قرآن کریم. سوره فرقان، آیه 45؛ سوره الرحمن، آیه 20؛ سوره مومنون، آیه 100.

[2] شیخ‌طوسی، تفسیر تبیان. 7/394.

[3] راغب، مفردات. 41.

[4] لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد. 474.

[5] شیخ‌طوسی، تفسیر تبیان. 7/294.

[6] طبرسی، تفسیر مجمع‌البیان. 7/118.

[7] تهانوی، کشف اصطلاحات. 1/114.

[8] سهروردی، یحیی بن حبش. مجموعه مصنفات. 2/107.

[9] آملی، سیدحیدر. نقدالنقود. 690 – 694.

[10] قطب‌الدین شیرازی، شرح حکمه الاشراق. 511- 512.

[11] لاهیجی، ملاعبدالرزاق. گوهر مراد. 434- 437.

[12] سبزواری، ملاهادی. شرح منظومه. 183.

[13] دادبه، اصغر. «برزخ». دایره المعارف تشیع، 1380، ج 3/176-177.

[14] راغب اصفهانی. مفردات. ماده برزخ.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''برزخ،''' به معناي فاصله و حائل ميان دو چيز است. اين كلمه در سه آيه از قرآن آمده است.<sup>1</sup>  برزخ را از دو ديدگاه مي‌توان تعريف كرد: 1) '''از ديدگاه كلامي – اعتقادي،''' برزخ در معاني زير به كار رفته است: '''الف)''' زمان مرگ تا رستاخيز كه مراد فاصلة زماني ميان دنيا و آخرت است،<sup>2</sup> '''ب)''' گور يا قبر كه مراد فاصلة مكاني ميان دنيا و آخرت است.<sup>3</sup> '''ج)''' مانع بين دوزخ و بهشت.<sup>4</sup>
+'''برزخ،''' به معنای فاصله و حائل میان دو چیز است. این کلمه در سه آیه از قرآن آمده است<ref>قرآن کریم. سوره فرقان، آیه 45؛ سوره الرحمن، آیه 20؛ سوره مومنون، آیه 100.</ref>.  برزخ را از دو دیدگاه می‌توان تعریف کرد:
-'''2) از ديدگاه فلسفي – عرفاني'''، برزخ در معاني مختلفي به كار رفته است: '''الف)''' جسم، در حكمت اشراق [←حكمت اشراق].<sup>5</sup> '''ب)''' تعين اول، از ديدگاه عرفا كه نخستين آفريده را به اعتبارات مختلف به نام‌هاي گوناگون ناميده‌اند كه از جمله به اعتبار آن‌كه فاصلة (= برزخ) ميان خالق و مخلوق است به آن '''برزخ جامع''' گويند.<sup>6</sup> '''ج)''' عالم مثال، كه، فروتر از عالم مجردات و فراتر از عالم اجسام قرار دارد<sup>7</sup> و چون فاصلة بين اين دو عالم است، برخي از عرفاً و حكما از آن به برزخ يا عالم برزخ تعبير كرده‌اند.
+) '''از دیدگاه کلامی – اعتقادی،'''
+برزخ در معانی زیر به کار رفته است:
-'''مآخذ:'''
+'''الف)''' زمان مرگ تا رستاخیز که مراد فاصله زمانی میان دنیا و آخرت است<ref>شیخ‌طوسی، '''''تفسیر تبیان'''''. 7/394.</ref><ref>راغب، '''''مفردات'''''. 41.</ref><ref>لاهیجی، عبدالرزاق، '''گوهر مراد'''. 474.</ref>؛
-.   فرقان، 53؛ رحمن، 20؛ مؤمنون، 100.
+'''ب)''' گور یا قبر که مراد فاصله مکانی میان دنیا و آخرت است<ref>شیخ‌طوسی، '''''تفسیر تبیان'''''. 7/294.</ref><ref>طبرسی، '''''تفسیر مجمع‌البیان'''''. 7/118.</ref>؛
-.   شيخ‌طوسي، '''''تفسير تبيان'''''. 7/394؛ راغب، '''''مفردات'''''. 41؛ لاهيجي، عبدالرزاق، '''گوهر مراد'''. 474.
+'''ج)''' مانع بین دوزخ و بهشت<ref>تهانوی، '''''کشف اصطلاحات.''''' 1/114.</ref>.
-.   شيخ‌طوسي، '''''تفسير تبيان'''''. 7/294؛ طبرسي، '''''تفسير مجمع‌البيان'''''. 7/118.
+'''2) از دیدگاه فلسفی – عرفانی'''،
-.   تهانوي، '''''كشف اصطلاحات.''''' 1/114.
+برزخ در معانی مختلفی به کار رفته است:
-.   سهروردي، يحيي بن حبش. '''''مجموعة مصنفات.''''' 2/107.
+'''الف)''' جسم، در حکمت اشراق [←حکمت اشراق]<ref>سهروردی، یحیی بن حبش. '''''مجموعه مصنفات.''''' 2/107.</ref>؛
-.   آملي، سيدحيدر. '''''نقدالنقود.''''' 690 – 694.
+'''ب)''' تعین اول، از دیدگاه عرفا که نخستین آفریده را به اعتبارات مختلف به نام‌های گوناگون نامیده‌اند که از جمله به اعتبار آن‌که فاصله (= برزخ) میان خالق و مخلوق است به آن '''برزخ جامع''' گویند<ref>آملی، سیدحیدر. '''''نقدالنقود.''''' 690 – 694.</ref>؛
-.   قطب‌الدين شيرازي، '''''شرح حكمة الاشراق'''''. 511- 512؛ لاهيجي، ملاعبدالرزاق. '''''گوهر مراد'''''. 434- 437؛ سبزواري، ملاهادي. '''''شرح منظومه'''''. 183.
+'''ج)''' عالم مثال، که، فروتر از عالم مجردات و فراتر از عالم اجسام قرار دارد<ref>قطب‌الدین شیرازی، '''''شرح حکمه الاشراق'''''. 511- 512.</ref><ref>لاهیجی، ملاعبدالرزاق. '''''گوهر مراد'''''. 434- 437.</ref><ref>سبزواری، ملاهادی. '''''شرح منظومه'''''. 183.</ref> و چون فاصله بین این دو عالم است، برخی از عرفاً و حکما از آن به برزخ یا عالم برزخ تعبیر کرده‌اند<ref>دادبه، اصغر. «برزخ». '''''دایره المعارف تشیع'''''، 1380، ج 3/176-177.</ref>.
-نيزنك: دادبه، اصغر. «برزخ». '''''دايرة المعارف تشيع'''''، 1380، ج 3/176-177.
+== مآخذ ==
-اصغر دادبه
+'''برزخ'''، در لغت، فاصله و حائل و مانع میان دو چیز را گویند. برزخ ظاهراً واژه‌یی‌ست معرب که به‌قول راغب اصفهانی، اصل آن (واژه پارسی) «برزه» بوده است<ref>راغب اصفهانی. '''''مفردات'''''. ماده برزخ.</ref>. این واژه در قرآن در سه آیه ذکر شده است. در یک آیه در سوره فرقان و در آیـه دیگر در سوره الرحمن، برزخ در معنی فاصله و حاجز میان دو دریا (یکی شور و دیگر شیرین) که به هم نمی‌آمیزند، آمده و در آیـه سوم که از سوره مؤمنون است، در معنی عالم برزخ، یا فاصلـه میان مرگ و رستاخیز:
-'''برزخ'''، در لغت، فاصله و حائل و مانع ميان دو چيز را گويند. برزخ ظاهراً واژه‌يي‌ست معرب كه به‌قول راغب اصفهاني، اصل آن (واژﺓ پارسي) «برزه» بوده است.<sup>1</sup> اين واژه در قرآن در سه آيه ذكر شده است. در يك آيه در سورﺓ فرقان و در آيـﺔ ديگر در سورﺓ الرحمن، برزخ در معني فاصله و حاجز ميان دو دريا (يكي شور و ديگر شيرين) كه به هم نمي‌آميزند، آمده و در آيـﺔ سوم كه از سورﺓ مؤمنون است، در معني عالم برزخ، يا فاصلـﺔ ميان مرگ و رستاخيز:
+ـ «او خدایی‌ست که آب دو دریا را به هم آمیخت، دو دریایی که آبِ یکی از آن دو شیرین و گوارا و آبِ دیگری شور و تلخ و میان این دو آب، فاصله و حائلی قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند و به هم نیامیزند» (سوره فرقان، آیـه 53).
-ـ «او خدايي‌ست كه آب دو دريا را به هم آميخت، دو دريايي كه آبِ يكي از آن دو شيرين و گوارا و آبِ ديگري شور و تلخ و ميان اين دو آب، فاصله و حائلي قرار داد تا هميشه از هم جدا باشند و به هم نياميزند» (سورﺓ فرقان، آيـﺔ 53).
+ـ «و میان آن دو دریا فاصله‌یی است که به حدود یک‌دیگر تجاوز نمی‌کنند و به هم نمی‌آمیزند.» (سوره الرحمن، آیـه 20).
-ـ «و ميان آن دو دريا فاصله‌يي است كه به حدود يك‌ديگر تجاوز نمي‌كنند و به هم نمي‌آميزند.» (سورﺓ الرحمن، آيـﺔ 20).
+ـ «گناهکاران گویند تا شاید به تدارک و جبران گذشته کردار نیک انجام دهم (و به آنان خطاب شود) که هرگز چنین نخواهد شد و (گناهکاران) کلمـه «ارجعونی» را که از سرِ حسرت بر زبان رانند و نتیجه‌یی نگیرند که از عقب آن‌ها عالم برزخ است تا روزی که برانگیخته شوند.» (سوره مؤمنون، آیـه 100).
-ـ «گناهكاران گويند تا شايد به تدارك و جبران گذشته كردار نيك انجام دهم (و به آنان خطاب شود) كه هرگز چنين نخواهد شد و (گناهكاران) كلمـﺔ «ارجعوني» را كه از سرِ حسرت بر زبان رانند و نتيجه‌يي نگيرند كه از عقب آن‌ها عالم برزخ است تا روزي كه برانگيخته شوند.» (سورﺓ مؤمنون، آيـﺔ 100).
+اصطلاح «اعراف» نیز که نام سوره‌یی از قرآن است، در آیات 46 تا 49 آن سوره به‌معنی جایگاهی میان بهشت و دوزخ است.
-اصطلاح «اعراف» نيز كه نام سوره‌يي از قرآن است، در آيات 46 تا 49 آن سوره به‌معني جايگاهي ميان بهشت و دوزخ است.
+برزخ در فلسفـه اشراق، دقیقاً معادل جرم و جسم در فلسفـه مشائی‌ست. بنابراین می‌توان برازخ را به علوی و سفلی تقسیم کرد.
-برزخ در فلسفـﺔ اشراق، دقيقاً معادل جرم و جسم در فلسفـﺔ مشائي‌ست. بنابراين مي‌توان برازخ را به علوي و سفلي تقسيم كرد.
 '''مآخذ:'''
-.    راغب اصفهاني. '''''مفردات'''''. مادﺓ برزخ.
+.    راغب اصفهانی. '''''مفردات'''''. ماده برزخ.
-.    '''''قرآن مجيد'''''. سوره‌هاي فرقان، الرحمن و مؤمنون.
+.    '''''قرآن مجید'''''. سوره‌های فرقان، الرحمن و مؤمنون.
-تلخيص از: '''''دايرة‌المعارف تشيّع'''''. مدخل‌هاي «اعراف»، ج 1، ص 271 و «برزخ»، ج 2، ص 176.
+تلخیص از: '''''دایره‌المعارف تشیّع'''''. مدخل‌های «اعراف»، ج 1، ص 271 و «برزخ»، ج 2، ص 176.
 سید حسن امین