ایلات خمسه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۷ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۴۴

ایلات خمسه، اتحادی از پنج اینانلو یا اینالّو، بهارلو،^* نَفَر، عرب و باصری.^* ایل با خاستگاه‌های متفاوت ترکو عرب و فارس این اتحاد ایلی بنا بر برخی مقاصد سیاسی، اقتصادی و نظامی در 1278ق/1861م به فرمان ناصرالدین شاه در منطقه فارس تشكیل شد^[۱].

ایلات خمسه دومین گروه ایلی عمده فارس، پس از بزرگ ایل قشقایی در اواخر سده 13ق/19م و نیمه نخست سده 14ق/20م به شمار می‌رفتند^[۲]. قلمرو ایل‌های خمسه منطقه‌ای در شرق قلمرو ایل قشقایی را در بخشی از نواحی شمال و مشرق و جنوب شرقی استان فارس، در سوی خاور راه اصفهان به شیراز و شیراز به جهرم فرا می‌گیرد^[۳].

تمام طایفه‌های این ایلات تا سال‌های پایانی سده 13ق كوچ می‌كردند و از ان پس، به تدریج بخش بزرگی از ان‌‌ها یكجانشین شدند، به طوری كه در 1366ش، فقط 7684 خانوار از ان‌ها كوچ می‌كردند. ییلاقات این گروه كوچنده در شهرستان‌های اباده، اقلید، جهرم، داراب، شیراز، فسا، لار و مرودشت، و قشلاقاتشان نواحی دیگری در همین شهرستان‌ها و شهرستان‌های استهبان، فیروزاباد و نیریز فارس بوده است^[۴].

رهبری هر یکاز ایل‌های خمسه و طایفه‌ها و تیره‌ها و اولادها را یکخان یا كلانتر و یا كدخدا بر عهده داشت كه امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عشایر زیر نظر ان‌ها بود. اصطلاح «خان» در خطاب مؤدبانه برای همه سران ایل و طایفه و تیره به كار می‌رفت. با فروپاشی اتحاد سیاسی ایل، رفته رفته عنوان «كلانتر» در میان ان‌ها منسوخ شد و عنوان خان جای ان را گرفت^[۵].

عشایر كوچنده ایلات خمسه عمدتاً از راه پرورش و تولید گوسفند و بز زندگی می‌گذراندند. برخی خانوارها نیز همراه گله‌داری به زراعتی محدود نیز می‌پرداختند^[۶]. یكجانشینان خمسه، مانند ایل اینانلو كه از اواخر سده 13ق دِه‌نشین شده بودند، اقتصادی یکپایه و متكی به كشاورزی داشتند. دِه‌نشینان در كنار فعالیت‌های زراعی، دامداری نیز می‌كردند^[۷].

نخستین رئیس و ابواب جمعی اتحاد خمسه علی محمدخان قوام، از خاندان با نفوذ قوام‌الملک شیرازی، و اخرین سرپرست ان، ابراهیم‌‌خان قوام، از همان خاندان بود^[۸]. ابراهیم‌خان در 1311ش، پس از شورش‌های ایلی در فارس از حكمرانی و ابواب جمعی مناطق خمسه و لار بركنار شد. با بركناری او حكومت 73 ساله خاندان قوام‌الملک بر ایلات خمسه پایان یافت^[۹]. از ان تاریخ به این سو، اتحاد ایلات خمسه مفهوم سیاسی- نظامی پیشین خود را، كه مقابله با ایل قشقایی و تأمین امنیت راه‌های بازرگانی از بندرعباس و بنادر خارکو بوشهر به شیراز برای حمل كالای تجاری بود، از دست داد^[۱۰]. به دنبال ان همبستگی نیم بند و ساختگی میان ایل‌های پنجگانه به سستی گرائید و از هم فروپاشید و یکوحدت و همبستگی سنتی پایدار جایگزین ان شد.¹¹

تلخیص از «ایلات خمسه»، نوشته علی بلوكباشی

دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380ش، 10/699-700

نیز نگاه کنید به

ماخذ

1. حسینی‌فسایی، حسن. فارسنامه ناصری. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. نامه نور. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309. تهران: 1365، 24.

2. مسعودمیرزا، (ظل السلطان). تاریخ مسعودی. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129.

Sykes, P., A History of Persia, London: 1930, 11/479.

3. بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه». دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.

4. مركز امار ایران. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه. تهران: 1368، ص15.

5. Barth, F. Nomads of South Persia, The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72

6. idem, 103..

7. بلوكباشی. مأخذ شماره 3، 700.

8. حسینی‌فسایی، مأخذ شماره 1، همانجا.

9. هدایت، مهدیقلی. خاطرات و خطرات. تهران: 1363، 283، بیات، مأخذ شماره 1، 53-69.

10. بلوكباشی. 700; Barth, 88,130

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

تلخیص از «ایلات خمسه»، نوشته علی بلوكباشی

دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380ش، 10/699-700

نیز نگاه کنید به

↑ حسینی‌فسایی، حسن. فارسنامه ناصری. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. نامه نور. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309. تهران: 1365، 24.
↑ مسعودمیرزا، (ظل السلطان). تاریخ مسعودی. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129. Sykes, P., A History of Persia, London: 1930, 11/479.
↑ بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه». دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.
↑ مركز امار ایران. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه. تهران: 1368، ص15.
↑ Barth, F. Nomads of South Persia, The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72
↑ idem, 103..
↑ بلوكباشی. مأخذ شماره 3، 700.
↑ حسینی‌فسایی، مأخذ شماره 1، همانجا.
↑ هدایت، مهدیقلی. خاطرات و خطرات. تهران: 1363، 283، بیات، مأخذ شماره 1، 53-69.
↑ بلوكباشی. 700; Barth, 88,130

[1] حسینی‌فسایی، حسن. فارسنامه ناصری. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. نامه نور. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309. تهران: 1365، 24.

[2] مسعودمیرزا، (ظل السلطان). تاریخ مسعودی. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129. Sykes, P., A History of Persia, London: 1930, 11/479.

[3] بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه». دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.

[4] مركز امار ایران. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه. تهران: 1368، ص15.

[5] Barth, F. Nomads of South Persia, The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72

[6] , 103..

[7] بلوكباشی. مأخذ شماره 3، 700.

[8] حسینی‌فسایی، مأخذ شماره 1، همانجا.

[9] هدایت، مهدیقلی. خاطرات و خطرات. تهران: 1363، 283، بیات، مأخذ شماره 1، 53-69.

[10] بلوكباشی. 700; Barth, 88,130

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''ايلات خمسه،''' اتحادي از پنج اينانلو يا اينالّو، بهارلو،<sup>*</sup> نَفَر، عرب و باصري.<sup>*</sup> ايل با خاستگاه‌هاي متفاوت ترك و عرب و فارس اين اتحاد ايلي بنا بر برخي مقاصد سياسي، اقتصادي و نظامي در 1278ق/1861م به فرمان ناصرالدين شاه در منطقة فارس تشكيل شد.<sup>1</sup>
+'''[[ایلات خمسه]]،''' اتحادی از پنج اینانلو یا اینالّو، بهارلو،<sup>*</sup> نَفَر، عرب و باصری.<sup>*</sup> ایل با خاستگاه‌های متفاوت ترکو عرب و فارس این اتحاد ایلی بنا بر برخی مقاصد سیاسی، اقتصادی و نظامی در 1278ق/1861م به فرمان ناصرالدین شاه در منطقه فارس تشكیل شد<ref>  حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.</ref>.
-ايلات خمسه دومين گروه ايلي عمدة فارس، پس از بزرگ ايل قشقايي در اواخر سدة 13ق/19م و نيمة نخست سدة 14ق/20م به شمار مي‌رفتند.<sup>2</sup> قلمرو ايل‌هاي خمسه منطقه‌اي در شرق قلمرو ايل قشقايي را در بخشي از نواحي شمال و مشرق و جنوب شرقي استان فارس، در سوي خاور راه اصفهان به شيراز و شيراز به جهرم فرا مي‌گيرد.<sup>3</sup>
+ایلات خمسه دومین گروه ایلی عمده فارس، پس از بزرگ ایل قشقایی در اواخر سده 13ق/19م و نیمه نخست سده 14ق/20م به شمار می‌رفتند<ref>  مسعودمیرزا، (ظل السلطان). '''''تاریخ مسعودی'''''. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129.
-تمام طايفه‌هاي اين ايلات تا سال‌هاي پاياني سدة 13ق كوچ مي‌كردند و از آن پس، به تدريج بخش بزرگي از آن‌‌ها يكجانشين شدند، به طوري كه در 1366ش، فقط 7684 خانوار از آن‌ها كوچ مي‌كردند. ييلاقات اين گروه كوچنده در شهرستان‌هاي آباده، اقليد، جهرم، داراب، شيراز، فسا، لار و مرودشت، و قشلاقاتشان نواحي ديگري در همين شهرستان‌ها و شهرستان‌هاي استهبان، فيروزآباد و نيريز فارس بوده است.<sup>4</sup>
+Sykes, P.''''', A History of Persia,''''' London: 1930, 11/479'''''.'''''</ref>. قلمرو ایل‌های خمسه منطقه‌ای در شرق قلمرو ایل قشقایی را در بخشی از نواحی شمال و مشرق و جنوب شرقی استان فارس، در سوی خاور راه اصفهان به شیراز و شیراز به جهرم فرا می‌گیرد<ref>بلوكباشی، علی. '''''«ایلات خمسه».''''' دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.</ref>.
-رهبري هر يك از ايل‌هاي خمسه و طايفه‌ها و تيره‌ها و اولادها را يك خان يا كلانتر و يا كدخدا بر عهده داشت كه امور سياسي، اجتماعي و اقتصادي عشاير زير نظر آن‌ها بود. اصطلاح «خان» در خطاب مؤدبانه براي همة سران ايل و طايفه و تيره به كار مي‌رفت. با فروپاشي اتحاد سياسي ايل، رفته رفته عنوان «كلانتر» در ميان آن‌ها منسوخ شد و عنوان خان جاي آن را گرفت.<sup>5</sup>
+تمام طایفه‌های این ایلات تا سال‌های پایانی سده 13ق كوچ می‌كردند و از ان پس، به تدریج بخش بزرگی از ان‌‌ها یكجانشین شدند، به طوری كه در 1366ش، فقط 7684 خانوار از ان‌ها كوچ می‌كردند. ییلاقات این گروه كوچنده در شهرستان‌های اباده، اقلید، جهرم، داراب، شیراز، فسا، لار و مرودشت، و قشلاقاتشان نواحی دیگری در همین شهرستان‌ها و شهرستان‌های استهبان، فیروزاباد و نیریز فارس بوده است<ref>مركز امار ایران'''''. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه'''''. تهران: 1368، ص15.</ref>.
-عشاير كوچندة ايلات خمسه عمدتاً از راه پرورش و توليد گوسفند و بز زندگي مي‌گذراندند. برخي خانوارها نيز همراه گله‌داري به زراعتي محدود نيز مي‌پرداختند.<sup>6</sup> يكجانشينان خمسه، مانند ايل اينانلو كه از اواخر سدة 13ق دِه‌نشين شده بودند، اقتصادي يك پايه و متكي به كشاورزي داشتند. دِه‌نشينان در كنار فعاليت‌هاي زراعي، دامداري نيز مي‌كردند.<sup>7</sup>
+رهبری هر یکاز ایل‌های خمسه و طایفه‌ها و تیره‌ها و اولادها را یکخان یا كلانتر و یا كدخدا بر عهده داشت كه امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عشایر زیر نظر ان‌ها بود. اصطلاح «خان» در خطاب مؤدبانه برای همه سران ایل و طایفه و تیره به كار می‌رفت. با فروپاشی اتحاد سیاسی ایل، رفته رفته عنوان «كلانتر» در میان ان‌ها منسوخ شد و عنوان خان جای ان را گرفت<ref>Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72</ref>.
-نخستين رئيس و ابواب جمعي اتحاد خمسه علي محمدخان قوام، از خاندان با نفوذ قوام‌الملك شيرازي، و آخرين سرپرست آن، ابراهيم‌‌خان قوام، از همان خاندان بود.<sup>8</sup> ابراهيم‌خان در 1311ش، پس از شورش‌هاي ايلي در فارس از حكمراني و ابواب جمعي مناطق خمسه و لار بركنار شد. با بركناري او حكومت 73 سالة خاندان قوام‌الملك بر ايلات خمسه پايان يافت.<sup>9</sup> از آن تاريخ به اين سو، اتحاد ايلات خمسه مفهوم سياسي- نظامي پيشين خود را، كه مقابله با ايل قشقايي و تأمين امنيت راه‌هاي بازرگاني از بندرعباس و بنادر خارك و بوشهر به شيراز براي حمل كالاي تجاري بود، از دست داد.<sup>10</sup> به دنبال آن همبستگي نيم بند و ساختگي ميان ايل‌هاي پنجگانه به سستي گرائيد و از هم فروپاشيد و يك وحدت و همبستگي سنتي پايدار جايگزين آن شد.<sup>11</sup>
+عشایر كوچنده ایلات خمسه عمدتاً از راه پرورش و تولید گوسفند و بز زندگی می‌گذراندند. برخی خانوارها نیز همراه گله‌داری به زراعتی محدود نیز می‌پرداختند<ref>idem, 103..</ref>. یكجانشینان خمسه، مانند ایل اینانلو كه از اواخر سده 13ق دِه‌نشین شده بودند، اقتصادی یکپایه و متكی به كشاورزی داشتند. دِه‌نشینان در كنار فعالیت‌های زراعی، دامداری نیز می‌كردند<ref>  بلوكباشی. مأخذ شماره 3، 700.</ref>.
-تلخيص از «ايلات خمسه»، نوشتة علي بلوكباشي
+نخستین رئیس و ابواب جمعی اتحاد خمسه علی محمدخان قوام، از خاندان با نفوذ قوام‌الملک شیرازی، و اخرین سرپرست ان، ابراهیم‌‌خان قوام، از همان خاندان بود<ref>حسینی‌فسایی، مأخذ شماره 1، همانجا.</ref>. ابراهیم‌خان در 1311ش، پس از شورش‌های ایلی در فارس از حكمرانی و ابواب جمعی مناطق خمسه و لار بركنار شد. با بركناری او حكومت 73 ساله خاندان قوام‌الملک بر ایلات خمسه پایان یافت<ref>هدایت، مهدیقلی. '''''خاطرات و خطرات'''''. تهران: 1363، 283، بیات، مأخذ شماره 1، 53-69.</ref>. از ان تاریخ به این سو، اتحاد ایلات خمسه مفهوم سیاسی- نظامی پیشین خود را، كه مقابله با ایل قشقایی و تأمین امنیت راه‌های بازرگانی از بندرعباس و بنادر خارکو بوشهر به شیراز برای حمل كالای تجاری بود، از دست داد<ref>بلوكباشی. 700; Barth, 88,130</ref>. به دنبال ان همبستگی نیم بند و ساختگی میان ایل‌های پنجگانه به سستی گرائید و از هم فروپاشید و یکوحدت و همبستگی سنتی پایدار جایگزین ان شد.<sup>11</sup>
-'''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''، 1380ش، 10/699-700
+تلخیص از «ایلات خمسه»، نوشته علی بلوكباشی
+'''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''، 1380ش، 10/699-700
-'''مآخذ:'''
+نیز نگاه کنید به
-.     حسيني‌فسايي، حسن. '''''فارسنامة ناصري'''''. به كوشش منصور رستگارفسايي، تهران: 1367، اميركبير، 1/823-824؛ ابرلينگ، پير. «سياست قبيله‌اي انگليس در جنوب ايران»، ترجمة كاوة بيات. '''''نامة نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بيات، كاوه. '''''شورش عشايري فارس: سال‌هاي 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.
+== ماخذ ==
+.     حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.
-.     مسعودميرزا، (ظل السلطان). '''''تاريخ مسعودي'''''. تهران: 1360، دنياي كتاب، 129.
+.     مسعودمیرزا، (ظل السلطان). '''''تاریخ مسعودی'''''. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129.
 Sykes, P.''''', A History of Persia,''''' London: 1930, 11/479'''''.'''''
-.     بلوكباشي، علي. '''''«ايلات خمسه».''''' دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: 1380، مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 10/699.
+.     بلوكباشی، علی. '''''«ایلات خمسه».''''' دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.
-.     مركز آمار ايران'''''. سرشماري اجتماعي- اقتصادي عشاير كوچنده (1366ش)، نتايج تفصيلي، ايل خمسه'''''. تهران: 1368، ص15.
+.     مركز امار ایران'''''. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه'''''. تهران: 1368، ص15.
-.      Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72.
+.      Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72
-.      idem, 103.
+.      idem, 103..
-.     بلوكباشي. مأخذ شمارة 3، 700.
+.     بلوكباشی. مأخذ شماره 3، 700.
-.     حسيني‌فسايي، مأخذ شماره 1، همانجا.
+.     حسینی‌فسایی، مأخذ شماره 1، همانجا.
-.     هدايت، مهديقلي. '''''خاطرات و خطرات'''''. تهران: 1363، 283، بيات، مأخذ شمارة 1، 53-69.
+.     هدایت، مهدیقلی. '''''خاطرات و خطرات'''''. تهران: 1363، 283، بیات، مأخذ شماره 1، 53-69.
-.  بلوكباشي. 700; Barth, 88,130
+.  بلوكباشی. 700; Barth, 88,130
+== منبع اصلی ==
+سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
+== نویسنده مقاله ==
 علی بلوکباشی
+تلخیص از «ایلات خمسه»، نوشته علی بلوكباشی
+'''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''، 1380ش، 10/699-700
+نیز نگاه کنید به