خیشخانه: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''خيشخانه،''' کلیهخانه یا خیمة مخصوص خنک کنندة هوا.''' ''' خشیشانه كهنترين شيوة ابداعي در گرمازدایی و تهوية فضاي خانه در معماري ايران بوده است. واژة خيش صورت ديگر واژة فارسي كيش و به معناي پارچة كتاني ستبر و خشن است. پردهاي از اين پارچه را م...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''[[خیشخانه|خی شخانه]]،''' کلیهخانه یا خیمه مخصوص خنک کننده هوا.''' ''' | ||
خشیشانه | خشیشانه کهنتری ن شی وه ابداعی در گرمازدایی و تهوی ه فضای خانه در معماری ای ران بوده است. واژه خی ش صورت دی گر واژه فارسی کی ش و به معنای پارچه کتانی ستبر و خشن است. پردهای از ای ن پارچه را معمولاً از سقف فضای تابستاننشی ن خانهها می اوی ختند و با ری سمانی که به ان بسته شده بود، ان را به حرکت در میاوردند تا باد برخاسته از ان فضای نشی من را تهوی ه و خنک کنند. گاهی خی ش را خی س میکردند تا هوای خنکتری در هوا بپراکند<ref>طبيبهروي، محمد بن يوسف. '''''بحرالجواهر'''''. تهران: 1288ق، ذيل «خيش»؛ خلفتبريزي، محمدحسين'''''. برهان قاطع'''''. به کوشش محمد معين، تهران: اميرکبير، 1361، ذيل «خيش»؛ نيز مناظراحسن، محمد. '''''زندگي اجتماعي در حکومت عباسيان'''''. ترجمه مسعود رجبنيا، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1369ش، 220.</ref>. خانههای ی که بر سقفشان خی ش نصب کرده بودند و اتاقهای خی شدار را خی شخانه مینامی دند<ref>بلوکباشي، علي. «خيشخانه: ابتدايیترين شکل و وسيله تهويه مطبوع در تاريخ معماري ايران»، '''''فصلنامه معماري و فرهنگ'''''. تابستان 1378ش، س1، ش1، ص80.</ref>. | ||
خی شخانه به شکلهای گوناگون ان احتمالاً از پی ش از دوره اسلامی در ای ران کاربرد داشته است. در سدههای اغازی ن دوره اسلامی ، طبقات بالای اجتماعی در خانههای تابستانی خود فضای ی را به خی شخانه اختصاص میدادند<ref>'''''فصلنامه معماري و فرهنگ'''''، ص82.</ref>. ابنبطلان (د. 455ق/ 1063م) به خی شخانه در خانههای ساخته شده در نشی ب کوه که تابستانهای ی سخت گرم داشت، اشاره میکند<ref>ابنبطلان، مختار. '''''تقويمالصحّه''''' (ترجمه فارسي). به کوشش غلامحسين يوسفي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1350ش، ص168</ref>. خی شخانه انواع مختلف داشت که معروفتری ن انها عبارت بودند از: | |||
1. خَشَنخانه، | 1. خَشَنخانه، کلبه تابستانی ِ برامده و ساخته شده با خارشتر ی ا نی (خَشَن) در کنار نهر ی ا جوی ابی که پی وسته با اب جوی ان را مرطوب نگه میداشتند<ref>خلفتبريزي، تهران، ذيل «خشنخانه».</ref>. در مناطق گرم ای ران، به وی ژه در سی ستان و بلوچستان، کومههای کَپَری را که برای تهوی ه میساختند «خارخانه» و «ادوربند» (ادور: خارشتر) مینامی دند<ref>باستانیپاريزي، ابراهيم. '''''از پاريز تا پاريس'''''. تهران: اميرکبير، 1357ش، ص347.</ref>. پی رنی ا به «کلبه» ی ا «دارافری ن» های ی که پی رامون ان را مانند خارخانه با بوتههای خار ی ا سفال میپوشاندند و با دست به ان اب میپاشی دند اشاره میکند<ref>پيرنيا، محمدکريم. «بادگير و خيشخانه»، '''''باستانشناسي و هنر ايران'''''. تهران: 1348ش، ش4، ص49، حاشيه 3.</ref>. 2. خی شخانه خی مهای ، چادری که دورادور درون ان را شاخه و برگ درخت میچی دند و بالا میاوردند و ان را پی وسته با اب مرطوب نگه میداشتند تا با گذر باد از منافذ چادر به شاخ و برگهای خی س شده هوای برخاسته از انها درون خی مه را خنک کند<ref> خلفتبريزي، ذيل «خيشخانه»؛ پادشاه، محمد. '''''انندراج'''''. به کوشش محمد دبيرسياقي، تهران: 1335- 1336ش، ذيل «خيشخانه»، داعیالاسلام، محمدعلي. '''''فرهنگ نظام'''''. تهران: دانش، 1362ش، 2/626؛ نيز: متز، ادام. '''''تمدن اسلامي در قرون چهارم هجري'''''. ترجمه علي ذکاوتي قزاگزلو، تهران: 1362ش، 2/120.</ref>. 3. گُنبد خی ش، ی ا قُبَّهُالخی ش، خی شی که درون گنبد بامخانه میاوی ختند و ان را با پاشی دن اب خی س میکردند<ref>ثعالبي، عبدالملک. '''''لطائف المعارف'''''. ترجمه اکبر شهابي، مشهد: 1368ش، ص66.</ref>. گُنبَد خی ش شکل تحول ی افته خی ش ی ا بادزن سقفی بود که در خانههای طبقات مرفه به کار میرفت<ref> بلوکباشي،مشهد . ص83.</ref>. در خانه عضدالدوله دی لمی (338- 372ق/ 949- 982م) پی شرفتهتری ن نوع قبهالخی ش را به کار برده بودند. ای ن گنبد خی ش با اب کاری زی که بر پشت بام خانهها روان بود خی س میشد<ref>مقدسی ، محمد. '''''احسنالتقاسی م'''''. ترجمه علینقی منزوی ، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ای ران، 1361ش، 2/669.</ref>. مسعود غزنوی (حک. 421- 432ق/ 1030- 1040م) نی ز در کوشکِ باغ عدنانی خود در هرات از ای ن نوع قبهالخی ش استفاده میکرد<ref>بی هقی ، ابوالفضل. '''''تاری خ بی هقی''''' . به کوشش علیاکبر فی اض و قاسم غنی ، تهران: 1324ش، ص121.</ref>. سلطان محمود نی ز در هوای گرم تابستان خواب نی م روزی قی لوله را ظاهراً در ای ن نوع خی شخانهها میگذراند<ref>نظامالملک. '''''سی رالملوک'''''. به کوشش هی وبرک د، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 13ش، ص113.</ref>. 4. خی ش دی واری ، کلبهای که بر دی وارهای داخل ان نمد میاوی ختند و ی ک لوله اب سوراخ سوراخ مشبک را از بالای نمدها به طور افقی میگذراندند. اب از سوراخهای لوله بر نمدها میری خت و با وزش باد بر نمدها هوای خنک و مطبوع در فضای خانه پخش میشد<ref>Mazahéri, A., '''''La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs'''''. Paris, 1951, 88.</ref>. | ||
''''' | '''''ماخذ:''''' | ||
1. | 1. طبی بهروی ، محمد بن ی وسف. '''''بحرالجواهر'''''. تهران: 1288ق، ذی ل «خی ش»؛ خلفتبری زی ، محمدحسی ن'''''. برهان قاطع'''''. به کوشش محمد معی ن، تهران: امی رکبی ر، 1361، ذی ل «خی ش»؛ نی ز مناظراحسن، محمد. '''''زندگی اجتماعی در حکومت عباسی ان'''''. ترجمه مسعود رجبنی ا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 1369ش، 220. | ||
2. | 2. بلوکباشی ، علی . «خی شخانه: ابتدای یتری ن شکل و وسی له تهوی ه مطبوع در تاری خ معماری ای ران»، '''''فصلنامه معماری و فرهنگ'''''. تابستان 1378ش، س1، ش1، ص80. | ||
3. | 3. '''''فصلنامه معماری و فرهنگ'''''، ص82. | ||
4. ابنبطلان، مختار. ''''' | 4. ابنبطلان، مختار. '''''تقوی مالصحّه''''' (ترجمه فارسی ). به کوشش غلامحسی ن ی وسفی ، تهران: بنی اد فرهنگ ای ران، 1350ش، ص168. | ||
5. | 5. خلفتبری زی ، تهران، ذی ل «خشنخانه». | ||
6. | 6. باستانیپاری زی ، ابراهی م. '''''از پاری ز تا پاری س'''''. تهران: امی رکبی ر، 1357ش، ص347. | ||
7. | 7. پی رنی ا، محمدکری م. «بادگی ر و خی شخانه»، '''''باستانشناسی و هنر ای ران'''''. تهران: 1348ش، ش4، ص49، حاشی ه 3. | ||
8. | 8. خلفتبری زی ، ذی ل «خی شخانه»؛ پادشاه، محمد. '''''انندراج'''''. به کوشش محمد دبی رسی اقی ، تهران: 1335- 1336ش، ذی ل «خی شخانه»، داعیالاسلام، محمدعلی . '''''فرهنگ نظام'''''. تهران: دانش، 1362ش، 2/626؛ نی ز: متز، ادام. '''''تمدن اسلامی در قرون چهارم هجری''''' . ترجمه علی ذکاوتی قزاگزلو، تهران: 1362ش، 2/120. | ||
9. | 9. ثعالبی ، عبدالملک. '''''لطائف المعارف'''''. ترجمه اکبر شهابی ، مشهد: 1368ش، ص66. | ||
10. | 10. بلوکباشی ،مشهد . ص83. | ||
11. | 11. مقدسی ، محمد. '''''احسنالتقاسی م'''''. ترجمه علینقی منزوی ، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ای ران، 1361ش، 2/669. | ||
12. | 12. بی هقی ، ابوالفضل. '''''تاری خ بی هقی''''' . به کوشش علیاکبر فی اض و قاسم غنی ، تهران: 1324ش، ص121. | ||
13. | 13. نظامالملک. '''''سی رالملوک'''''. به کوشش هی وبرک د، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 13ش، ص113. | ||
14. Mazahéri, A., '''''La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs'''''. Paris, 1951, 88. | 14. Mazahéri, A., '''''La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs'''''. Paris, 1951, 88. | ||
علی بلوکباشی | علی بلوکباشی | ||
نسخهٔ ۱۹ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۲۸
خی شخانه، کلیهخانه یا خیمه مخصوص خنک کننده هوا.
خشیشانه کهنتری ن شی وه ابداعی در گرمازدایی و تهوی ه فضای خانه در معماری ای ران بوده است. واژه خی ش صورت دی گر واژه فارسی کی ش و به معنای پارچه کتانی ستبر و خشن است. پردهای از ای ن پارچه را معمولاً از سقف فضای تابستاننشی ن خانهها می اوی ختند و با ری سمانی که به ان بسته شده بود، ان را به حرکت در میاوردند تا باد برخاسته از ان فضای نشی من را تهوی ه و خنک کنند. گاهی خی ش را خی س میکردند تا هوای خنکتری در هوا بپراکند[۱]. خانههای ی که بر سقفشان خی ش نصب کرده بودند و اتاقهای خی شدار را خی شخانه مینامی دند[۲].
خی شخانه به شکلهای گوناگون ان احتمالاً از پی ش از دوره اسلامی در ای ران کاربرد داشته است. در سدههای اغازی ن دوره اسلامی ، طبقات بالای اجتماعی در خانههای تابستانی خود فضای ی را به خی شخانه اختصاص میدادند[۳]. ابنبطلان (د. 455ق/ 1063م) به خی شخانه در خانههای ساخته شده در نشی ب کوه که تابستانهای ی سخت گرم داشت، اشاره میکند[۴]. خی شخانه انواع مختلف داشت که معروفتری ن انها عبارت بودند از:
1. خَشَنخانه، کلبه تابستانی ِ برامده و ساخته شده با خارشتر ی ا نی (خَشَن) در کنار نهر ی ا جوی ابی که پی وسته با اب جوی ان را مرطوب نگه میداشتند[۵]. در مناطق گرم ای ران، به وی ژه در سی ستان و بلوچستان، کومههای کَپَری را که برای تهوی ه میساختند «خارخانه» و «ادوربند» (ادور: خارشتر) مینامی دند[۶]. پی رنی ا به «کلبه» ی ا «دارافری ن» های ی که پی رامون ان را مانند خارخانه با بوتههای خار ی ا سفال میپوشاندند و با دست به ان اب میپاشی دند اشاره میکند[۷]. 2. خی شخانه خی مهای ، چادری که دورادور درون ان را شاخه و برگ درخت میچی دند و بالا میاوردند و ان را پی وسته با اب مرطوب نگه میداشتند تا با گذر باد از منافذ چادر به شاخ و برگهای خی س شده هوای برخاسته از انها درون خی مه را خنک کند[۸]. 3. گُنبد خی ش، ی ا قُبَّهُالخی ش، خی شی که درون گنبد بامخانه میاوی ختند و ان را با پاشی دن اب خی س میکردند[۹]. گُنبَد خی ش شکل تحول ی افته خی ش ی ا بادزن سقفی بود که در خانههای طبقات مرفه به کار میرفت[۱۰]. در خانه عضدالدوله دی لمی (338- 372ق/ 949- 982م) پی شرفتهتری ن نوع قبهالخی ش را به کار برده بودند. ای ن گنبد خی ش با اب کاری زی که بر پشت بام خانهها روان بود خی س میشد[۱۱]. مسعود غزنوی (حک. 421- 432ق/ 1030- 1040م) نی ز در کوشکِ باغ عدنانی خود در هرات از ای ن نوع قبهالخی ش استفاده میکرد[۱۲]. سلطان محمود نی ز در هوای گرم تابستان خواب نی م روزی قی لوله را ظاهراً در ای ن نوع خی شخانهها میگذراند[۱۳]. 4. خی ش دی واری ، کلبهای که بر دی وارهای داخل ان نمد میاوی ختند و ی ک لوله اب سوراخ سوراخ مشبک را از بالای نمدها به طور افقی میگذراندند. اب از سوراخهای لوله بر نمدها میری خت و با وزش باد بر نمدها هوای خنک و مطبوع در فضای خانه پخش میشد[۱۴].
ماخذ:
1. طبی بهروی ، محمد بن ی وسف. بحرالجواهر. تهران: 1288ق، ذی ل «خی ش»؛ خلفتبری زی ، محمدحسی ن. برهان قاطع. به کوشش محمد معی ن، تهران: امی رکبی ر، 1361، ذی ل «خی ش»؛ نی ز مناظراحسن، محمد. زندگی اجتماعی در حکومت عباسی ان. ترجمه مسعود رجبنی ا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 1369ش، 220.
2. بلوکباشی ، علی . «خی شخانه: ابتدای یتری ن شکل و وسی له تهوی ه مطبوع در تاری خ معماری ای ران»، فصلنامه معماری و فرهنگ. تابستان 1378ش، س1، ش1، ص80.
3. فصلنامه معماری و فرهنگ، ص82.
4. ابنبطلان، مختار. تقوی مالصحّه (ترجمه فارسی ). به کوشش غلامحسی ن ی وسفی ، تهران: بنی اد فرهنگ ای ران، 1350ش، ص168.
5. خلفتبری زی ، تهران، ذی ل «خشنخانه».
6. باستانیپاری زی ، ابراهی م. از پاری ز تا پاری س. تهران: امی رکبی ر، 1357ش، ص347.
7. پی رنی ا، محمدکری م. «بادگی ر و خی شخانه»، باستانشناسی و هنر ای ران. تهران: 1348ش، ش4، ص49، حاشی ه 3.
8. خلفتبری زی ، ذی ل «خی شخانه»؛ پادشاه، محمد. انندراج. به کوشش محمد دبی رسی اقی ، تهران: 1335- 1336ش، ذی ل «خی شخانه»، داعیالاسلام، محمدعلی . فرهنگ نظام. تهران: دانش، 1362ش، 2/626؛ نی ز: متز، ادام. تمدن اسلامی در قرون چهارم هجری . ترجمه علی ذکاوتی قزاگزلو، تهران: 1362ش، 2/120.
9. ثعالبی ، عبدالملک. لطائف المعارف. ترجمه اکبر شهابی ، مشهد: 1368ش، ص66.
10. بلوکباشی ،مشهد . ص83.
11. مقدسی ، محمد. احسنالتقاسی م. ترجمه علینقی منزوی ، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ای ران، 1361ش، 2/669.
12. بی هقی ، ابوالفضل. تاری خ بی هقی . به کوشش علیاکبر فی اض و قاسم غنی ، تهران: 1324ش، ص121.
13. نظامالملک. سی رالملوک. به کوشش هی وبرک د، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 13ش، ص113.
14. Mazahéri, A., La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs. Paris, 1951, 88.
علی بلوکباشی
- ↑ طبيبهروي، محمد بن يوسف. بحرالجواهر. تهران: 1288ق، ذيل «خيش»؛ خلفتبريزي، محمدحسين. برهان قاطع. به کوشش محمد معين، تهران: اميرکبير، 1361، ذيل «خيش»؛ نيز مناظراحسن، محمد. زندگي اجتماعي در حکومت عباسيان. ترجمه مسعود رجبنيا، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1369ش، 220.
- ↑ بلوکباشي، علي. «خيشخانه: ابتدايیترين شکل و وسيله تهويه مطبوع در تاريخ معماري ايران»، فصلنامه معماري و فرهنگ. تابستان 1378ش، س1، ش1، ص80.
- ↑ فصلنامه معماري و فرهنگ، ص82.
- ↑ ابنبطلان، مختار. تقويمالصحّه (ترجمه فارسي). به کوشش غلامحسين يوسفي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1350ش، ص168
- ↑ خلفتبريزي، تهران، ذيل «خشنخانه».
- ↑ باستانیپاريزي، ابراهيم. از پاريز تا پاريس. تهران: اميرکبير، 1357ش، ص347.
- ↑ پيرنيا، محمدکريم. «بادگير و خيشخانه»، باستانشناسي و هنر ايران. تهران: 1348ش، ش4، ص49، حاشيه 3.
- ↑ خلفتبريزي، ذيل «خيشخانه»؛ پادشاه، محمد. انندراج. به کوشش محمد دبيرسياقي، تهران: 1335- 1336ش، ذيل «خيشخانه»، داعیالاسلام، محمدعلي. فرهنگ نظام. تهران: دانش، 1362ش، 2/626؛ نيز: متز، ادام. تمدن اسلامي در قرون چهارم هجري. ترجمه علي ذکاوتي قزاگزلو، تهران: 1362ش، 2/120.
- ↑ ثعالبي، عبدالملک. لطائف المعارف. ترجمه اکبر شهابي، مشهد: 1368ش، ص66.
- ↑ بلوکباشي،مشهد . ص83.
- ↑ مقدسی ، محمد. احسنالتقاسی م. ترجمه علینقی منزوی ، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ای ران، 1361ش، 2/669.
- ↑ بی هقی ، ابوالفضل. تاری خ بی هقی . به کوشش علیاکبر فی اض و قاسم غنی ، تهران: 1324ش، ص121.
- ↑ نظامالملک. سی رالملوک. به کوشش هی وبرک د، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی ، 13ش، ص113.
- ↑ Mazahéri, A., La vie quotidience des Musulmans au moyen àgs. Paris, 1951, 88.