زکریا رازی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « رازي، ابوبكر محمد بن زكريا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترين پزشك باليني دورة اسلامي و سراسر قرون وسطي، فيلسوف و شيميدان بزرگ ايراني. از زندگي وي چيز چنداني نميدانيم. به گفتة بيروني'''*''' در ري زاده شد. در جواني به كيميا پرداخت تا آنكه عوارض كار با...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
رازی، ابوبكر محمد بن زكریا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترین پزشك بالینی دورة اسلامی و سراسر قرون وسطی، فیلسوف و شیمیدان بزرگ ایرانی. از زندگی وی چیز چندانی نمیدانیم. به گفتة [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]'''*''' در ری زاده شد. در جوانی به كیمیا پرداخت تا آنكه عوارض كار با مواد شیمیایی چشمانش را نابینا كرد. پس از درمان چشمانش به پزشكی علاقمند شد و در اندك مدتی چنان در این كار مهارت یافت كه پادشاهان و بزرگان نیازمند او شدند.<sup>1</sup> چندی ریاست بیمارستان ری را بر عهده داشت.<sup>2</sup> در سی و چند سالگی به بغداد رفت.<sup>3</sup> و در آنجا چندان نامدار شد كه انتخاب محلی مناسب برای تأسیس بیمارستان كهن بغداد و سپس ریاست آنجا را بر عهدة وی گذاشتند.<sup>4</sup> در فاصلة 290-296ق / ؟م دیگر بار در ری بود و دو كتاب مشهور خود، ''الطب الروحانی'' و ''كناش المنصوری'' را برای منصور بن اسحاق بن احمد امیر ری نوشت.<sup>5</sup> گویا یك بار دیگر نیز به بغداد رفت اما باز به ری برگشت. در پایان عمر بار دیگر چشمانش آب آورد و نابینا شد، اما این بار از درمان آن خود داری ورزید و سرانجام در 5 شعبان 313ق در این شهر درگذشت.<sup>6</sup> | |||
آثار: رازی آثار بسیاری در زمینة پزشكی، داروشناسی، شاخههای مختلف طبیعیات ( علوم تجربی)، فلسفه، منطق، الهیات، ریاضیات و موضوعات دیگر نوشته كه بسیاری از آنها در نوع خود كم نظیرند. بیرونی* نخستین كسی است كه فهرستی موضوعی از آثار رازی، مشتمل بر نام 184 اثر وی را فراهم آورده است.<sup>7</sup> ابن ندیم، نخستین فهرست نگار جهان اسلام، 137 كتاب، رساله و مقاله از وی برمیشمارد<sup>8</sup> و ابن ابی اصیبعه 238 اثر به وی نسبت میدهد.<sup>9</sup> بسیاری از پژوهشگران غربی در مورد اهمیت آثار وی به بحث و بررسی پرداختهاند.<sup>10</sup> | |||
مهمترین اثر پزشكی وی، ''الحاوی''، بزرگترین دانشنامة پزشكی جهان اسلام است و به جرأت میتوان گفت همة آگاهیهای مسلمانان از پزشكی و داروشناسی یونانی، ایرانی و هندی، تجربیات پزشكان دورة اسلامی تا اواخر سدة 3ق / ؟م و بویژه تجربیات گرانبهای خود رازی در آن گرد آمده است. ''الكناش المنصوری'' را باید چكیدهای بسیار فشرده از ''الحاوی'' دانست.<sup>11</sup> كتاب '''''من''''' ''لایحضره الطبیب'' یا ''طب الفقراء'' ''رازی''، خطاب به اقشار كم درآمد جامعه كه به پزشك دسترسی ندارند نوشته شده است. بسیاری از پزشكان دورة اسلامی به تقلید از رازی كتابهای مختصری با همین هدف نوشتند (مانند كتاب فارسی ''یادگار'' جرجانی'''*)''' و حتی شیخ صدوق، فقیه برجستة شیعی، چنان كه خود گوید، در نام گذاری و شیوة تألیف كتاب فقهی ''من لایحضره الفقیه'' از این كتاب رازی تقلید كرده است.<sup>12</sup> در رسالة ''ما الفارق'' ''أو الفروق'' به شیوة پرسش و پاسخ از چگونگی تشخیص بیماریهای دارای عوارض كلینیكی مشابه از یكدیگر سخن گفته است.<sup>13</sup> رسالة ''الجدری و الحصبة'' (آبله و سرخك) رازی حاوی كهنترین توصیف آبله و شاهكار پزشكی اسلامی است. در این كتاب برای نخستین بار تفاوتهای میان این دو بیماری با دقتی تحسین برانگیز بیان شده است.<sup>14</sup> رسالة رازی دربارة زكام نیز حاوی برخی نو آوریها است كه توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب كرده است.<sup>15</sup> | |||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1. | 1. بیرونی. '''''فهرست كتب الرازی'''''. به كوشش پاول كراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5. | ||
2. ابن جلجل. '''''طبقات الاطباء و الحكماء'''''. به كوشش فؤاد | 2. ابن جلجل. '''''طبقات الاطباء و الحكماء'''''. به كوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77. | ||
3. ابن | 3. ابن ابی اصیبعه. '''''عیون الأنباء'''''. به كوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق،'' '' ج1 ، ص309. | ||
4. '''''همان'''.'' ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77. | 4. '''''همان'''.'' ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77. | ||
5. | 5. بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317. | ||
6. | 6. بیرونی، ص 6. | ||
7. | 7. بیرونی، ص 6-21. | ||
8. ابن ند | 8. ابن ند یم. '''''الفهرست'''''. به كوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359. | ||
9. ابن | 9. ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد. | ||
10. Wustenfeld, F. , '''Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher''', Gottingen, 1840, pp 40-49 ; Leclerc, L., '''Histoire de la médecine Arabe''', Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 ; Browne, E. G. , '''Arabian Medicine''', Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux, '''les Penseurs de l’Islam''', Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390 ; Sarton, G., '''Introduction to the History of Science''', Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609 ; Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. | 10. Wustenfeld, F. , '''Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher''', Gottingen, 1840, pp 40-49 ; Leclerc, L., '''Histoire de la médecine Arabe''', Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 ; Browne, E. G. , '''Arabian Medicine''', Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux, '''les Penseurs de l’Islam''', Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390 ; Sarton, G., '''Introduction to the History of Science''', Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609 ; Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. | ||
11. | 11. كرامتی. «پزشكی»، '''''دائرة المعارف بزرك اسلامی'''''. ج 13، ص 651-652. | ||
12. نجم | 12. نجم آبادی، محمود. '''''مؤلفات و مصنفات ابوبكر محمد بن زكریای رازی'''''. تهران: 1371، ص 68. | ||
13. | 13. رازی. '''''ما الفارق أو الفروق أو كلام فی الفروق بین الأمراض'''''. به كوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ كرامتی، ص 652. | ||
14. | 14. كرامتی. ص 652. | ||
15. | 15. قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزكام»، '''مجلة ''تاریخ العلوم العربیه'''''، حلب: 1977م، ص 63-66. | ||
یونس کرامتی | یونس کرامتی | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۴
رازی، ابوبكر محمد بن زكریا (حدود 253ق-313ق / ؟م)، بزرگترین پزشك بالینی دورة اسلامی و سراسر قرون وسطی، فیلسوف و شیمیدان بزرگ ایرانی. از زندگی وی چیز چندانی نمیدانیم. به گفتة بیرونی* در ری زاده شد. در جوانی به كیمیا پرداخت تا آنكه عوارض كار با مواد شیمیایی چشمانش را نابینا كرد. پس از درمان چشمانش به پزشكی علاقمند شد و در اندك مدتی چنان در این كار مهارت یافت كه پادشاهان و بزرگان نیازمند او شدند.1 چندی ریاست بیمارستان ری را بر عهده داشت.2 در سی و چند سالگی به بغداد رفت.3 و در آنجا چندان نامدار شد كه انتخاب محلی مناسب برای تأسیس بیمارستان كهن بغداد و سپس ریاست آنجا را بر عهدة وی گذاشتند.4 در فاصلة 290-296ق / ؟م دیگر بار در ری بود و دو كتاب مشهور خود، الطب الروحانی و كناش المنصوری را برای منصور بن اسحاق بن احمد امیر ری نوشت.5 گویا یك بار دیگر نیز به بغداد رفت اما باز به ری برگشت. در پایان عمر بار دیگر چشمانش آب آورد و نابینا شد، اما این بار از درمان آن خود داری ورزید و سرانجام در 5 شعبان 313ق در این شهر درگذشت.6
آثار: رازی آثار بسیاری در زمینة پزشكی، داروشناسی، شاخههای مختلف طبیعیات ( علوم تجربی)، فلسفه، منطق، الهیات، ریاضیات و موضوعات دیگر نوشته كه بسیاری از آنها در نوع خود كم نظیرند. بیرونی* نخستین كسی است كه فهرستی موضوعی از آثار رازی، مشتمل بر نام 184 اثر وی را فراهم آورده است.7 ابن ندیم، نخستین فهرست نگار جهان اسلام، 137 كتاب، رساله و مقاله از وی برمیشمارد8 و ابن ابی اصیبعه 238 اثر به وی نسبت میدهد.9 بسیاری از پژوهشگران غربی در مورد اهمیت آثار وی به بحث و بررسی پرداختهاند.10
مهمترین اثر پزشكی وی، الحاوی، بزرگترین دانشنامة پزشكی جهان اسلام است و به جرأت میتوان گفت همة آگاهیهای مسلمانان از پزشكی و داروشناسی یونانی، ایرانی و هندی، تجربیات پزشكان دورة اسلامی تا اواخر سدة 3ق / ؟م و بویژه تجربیات گرانبهای خود رازی در آن گرد آمده است. الكناش المنصوری را باید چكیدهای بسیار فشرده از الحاوی دانست.11 كتاب من لایحضره الطبیب یا طب الفقراء رازی، خطاب به اقشار كم درآمد جامعه كه به پزشك دسترسی ندارند نوشته شده است. بسیاری از پزشكان دورة اسلامی به تقلید از رازی كتابهای مختصری با همین هدف نوشتند (مانند كتاب فارسی یادگار جرجانی*) و حتی شیخ صدوق، فقیه برجستة شیعی، چنان كه خود گوید، در نام گذاری و شیوة تألیف كتاب فقهی من لایحضره الفقیه از این كتاب رازی تقلید كرده است.12 در رسالة ما الفارق أو الفروق به شیوة پرسش و پاسخ از چگونگی تشخیص بیماریهای دارای عوارض كلینیكی مشابه از یكدیگر سخن گفته است.13 رسالة الجدری و الحصبة (آبله و سرخك) رازی حاوی كهنترین توصیف آبله و شاهكار پزشكی اسلامی است. در این كتاب برای نخستین بار تفاوتهای میان این دو بیماری با دقتی تحسین برانگیز بیان شده است.14 رسالة رازی دربارة زكام نیز حاوی برخی نو آوریها است كه توجه پژوهشگران معاصر را به خود جلب كرده است.15
مآخذ:
1. بیرونی. فهرست كتب الرازی. به كوشش پاول كراوس، پاریس: 1936م، ص 4-5.
2. ابن جلجل. طبقات الاطباء و الحكماء. به كوشش فؤاد سید، قاهره: 1955م، ص 77.
3. ابن ابی اصیبعه. عیون الأنباء. به كوشش آگوست مولر، قاهره: 1299ق، ج1 ، ص309.
4. همان. ج1 ، ص 309-310؛ ابن جلجل. ص77.
5. بیرونی. ص 6-7، 19؛ ابن جلجل. ص77؛ ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310، 315، 317.
6. بیرونی، ص 6.
7. بیرونی، ص 6-21.
8. ابن ند یم. الفهرست. به كوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 35-359.
9. ابن ابی اصیبعه. ج 1، ص 310 به بعد.
10. Wustenfeld, F. , Geschichte der Arabischen Artze und Naturforscher, Gottingen, 1840, pp 40-49 ; Leclerc, L., Histoire de la médecine Arabe, Paris, 1876, vol I, pp 259-278, 337-354 ; Browne, E. G. , Arabian Medicine, Cambridge, 1921, pp 44-53; Carra de Vaux, les Penseurs de l’Islam, Paris, 1921, vol II, pp 268, 276, 390 ; Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, 1927, vol I, pp 587, 609 ; Elgood, C. L., A Medical History of Persia, Cambridge, 1951.
11. كرامتی. «پزشكی»، دائرة المعارف بزرك اسلامی. ج 13، ص 651-652.
12. نجم آبادی، محمود. مؤلفات و مصنفات ابوبكر محمد بن زكریای رازی. تهران: 1371، ص 68.
13. رازی. ما الفارق أو الفروق أو كلام فی الفروق بین الأمراض. به كوشش سلمان قطایه، حلب: 1398ق/1978م، 1-2، 14 و صفحات دیگر؛ كرامتی، ص 652.
14. كرامتی. ص 652.
15. قطایه، سلمان. «تعلیق علی رساله الرازی فی الزكام»، مجلة تاریخ العلوم العربیه، حلب: 1977م، ص 63-66.
یونس کرامتی