اخترشناسی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «اخترشناسي، بيترديد ايرانيان نيز همچون ديگر ملل باستاني به پديدههاي نجومي توجه داشتهاند. اين توجه بويژه در ميان اقوام آريايي كه داراي زندگي شَباني و اقتصادشان در آغاز متكي بر دامپروري بود، نمود بيشتري مييافت. در آئينهاي مهرپرستي*، ز...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
اخترشناسی، بیتردید ایرانیان نیز همچون دیگر ملل باستانی به پدیدههای نجومی توجه داشتهاند. این توجه بویژه در میان اقوام آریایی که دارای زندگی شَبانی و اقتصادشان در آغاز متکی بر دامپروری بود، نمود بیشتری مییافت. در آئینهای مهرپرستی*، زردشتی* ( و زروانی) که از دیرباز در ایران باستان رواج داشت و بویژه در [[مانوی، دین|آیین مانی]]*، خورشید، ماه، ستارگان ثابت (اختران) و ستارگان رونده (اباختران = سیارات) از اهمیت بسیار برخوردار بودند. ایرانیان بیتردید از دیرباز از مرحلة «داشتن آگاهیهای نجومی» فراتر رفته و به «دانش اخترشناسی» دست یافته بودند. ابن ندیم<sup>1</sup> نخستین کتاب شناس دورة اسلامی، و حمزة اصفهانی*،<sup>2</sup> از تاریخ نگاران مشهور، به نقل از کتاب ''اختلاف الزیجات'' ابومعشر بلخی* (که امروزه نشانی از آن در دست نیست) داستانی آوردهاند که به رغم آمیختگی با افسانه، میتواند نشانة توجه ایرانیان باستان به اخترشناسی باشد. قاضی صاعد اندلسی در کتاب ''التعریف بطبقات الأمم'' دربارة ایرانیان باستان آورده است: «آنان در روزگاران کهن به رصد ستارگان پرداختهاند و دربارة حرکات آنها (یعنی دربارة نظام کهکشان) نظرات مختلفی دارند. یکی از این دیدگاهها، روشی است که ابومعشر بلخی در زیج کبیر خود پیش گرفته و گفته است که این شیوه، همان روش دانشمندان باستانی ایران و بسیاری از نواحی دیگر است».<sup>3و4</sup> اخترشناسی ایران باستان بیشتر از نجوم هندی و نیز دانستههای بابلیان تأثیر گرفته بود. در میانة سدة 3م نیز برخی آثار نجومی یونانی به پهلوی ترجمه شد که البته تأثیری اندک برجای گذاشت.<sup>5</sup> بر اساس اشارات صریح بیرونی*<sup>6</sup> و آنچه علی بن سلیمان<sup>7</sup> از ماشاءالله یهودی نقل کرده، از نگارش دست کم 2 زیج به این نام، یکی در زمان انوشیروان در 556 میلادی و دیگری در زمان یزدگرد سوم آگاهی داریم. به گفتة ماشاءالله ، وقتی خسرو انوشیروان به اختلافی که میان زیج هندی اَرْکَنْد و مَجَسْطی بطلمیوس بود توجه کرد صاحب نظران در محاسبه، استخراج احکام نجومی، و رصد را گرد آورد. آنان این دو کتاب را بررسی کردند و ارکند را از لحاظ رصدی و بینش، و استخراج احکام نجومی بسیار دقیقتر یافتند. پس زیجی ترتیب دادند و نامش را «زیج شاه» نهادند و همین کار در ایام یزدگرد سوم نیز تکرار شد. پس دست کم یکی از '''زیجها'''ی ایرانی (که همگی با نام زیج شاه شناخته میشدند) مدتها پیش از روزگار انوشیروان وجود داشته است و چون ابن یونس (ستاره شناس مصری) از رصدِ اوج آفتاب در حدود 450 میلادی توسط ایرانیان خبر داده شاید بتوان گفت که روایت یاد شدة این زیج در همین سالها تهیه شده است.<sup>8و9و10</sup> تقیزاده نیز با استناد به برخی قرائن احتمال داده است که شاید کهن ترین زیج شاه مربوط به روزگار اردشیر و شاپور اول ساسانی، یعنی حدود 250میلادی باشد.<sup>11</sup> | |||
اخترشناسی دورة اسلامی در واقع ترکیبی از سه سنت نجومی ایرانی، هندی، و یونانی بود. همة اخترشناسان سدههای نخست دورة اسلامی چون نوبخت، فزاری، ماشاءالله یهودی و دیگران ایرانی یا دست کم به شدت تحت تأثیر نجوم ایرانی بودند. اینان نخست مسلمانان را با سنت نجومی ایرانی و سپس با آثار کلاسیک اخترشناسی هندی آشنا کردند. آثار نجوم یونانی نیز نخستین بار به همت مترجمان ایرانی و با حمایت خاندان برمکیان به عربی ترجمه شد.<sup>12</sup> افزون بر این بیشتر فعالیتهای نجومی مهم مسلمانان، از جمله اغلب رصدهای مستقل و بویژه دو شاهکار رصدی از میان 3 رصد مهم مسلمانان، اختراع برخی ابزارهای نجومی و جز آن به همت ایرانیان انجام گرفت. مثلا احمد نهاوندی* نخستین کسی است که در دورة اسلامی به رصد پرداخت.<sup>13</sup> یحیی بن ابی منصور* و پس از وی خالد بن عبدالملک مرورودی سرپرست رصدهای مشهور روزگار مأمون بودند.<sup>14</sup> فرغانی* نخستین کتاب جامع دورة اسلامی دربارة نجوم را نوشت که از طریق ترجمة لاتینی بر اروپا تأثیری بسزا گذاشت.<sup>15</sup> بنوموسی* از ترجمة آثار علمی، بویژه آثار ریاضی و نجومی حمایت کرد و خود رصدهای پرشماری در بغداد داشت.<sup>16</sup> نیریزی بهترین رسالة دورة اسلامی دربارة اسطرلاب کروی را نوشت.<sup>17</sup> رصدهای عبدالرحمان صوفی* نخستین شاهکار رصدی دورة اسلامی و دقت نتایج وی دست کم تا میانة سدة 19م در جهان بینظیر بود.<sup>18</sup> بوزجانی* تحقیقات مفصلی در مثلثات داشت که مهمترین ابزار ریاضی اخترشناسان به شمار میآید.<sup>19</sup> خجندی* دقیقترین و بزرگترین دستگاه رصدی دورة اسلامی را ساخت که سدس فخری نام گرفت.<sup>20</sup> ابوسعید سجزی نخستین کسی بود که عملا عقیده به حرکت وضعی کره زمین را به کار بست و اسطرلاب با زورقی را با فرض سکون کره سَماوی و حرکت «ستارگان هفتگانه»(در نجوم قدیم یعنی: ماه، خورشید و 5 سیاره دیگر) و حرکت وضعی زمین ساخت.<sup>21</sup> ابن سینا* ابزار رصدی موسوم به ذالت الشعبتین را با تغییراتی به یک دستگاه رصدی بسیار دقیق تبدیل کرد. تفاوت میان دقت این دو ابزار چندان بود که میتوان دستگاه رصدی ابن سینا را دستگاهی جدید تلقی کرد. آیْلْهارْد ویدِمانْ در 1925 میلادی خلاصهای از این اثر را به زبان آلمانی منتشر ساخت و دو سال بعد با همکاری ت.و. یونْبُل همة آن را به آلمانی ترجمه و به همراه تجزیه و تحلیل علمی منشتر ساخت.<sup>22و23</sup> ابوریحان بیرونی* نخستین کتاب مستقل مثلثات کروی را نوشت و آنرا ''مقالید علم الهیئة'' (=کلیدهای کیهانشناسی) نامید و افزون بر این دربارة نجوم هندی به تحقیق پرداخت.<sup>24</sup> عمر خیام در حدود 467 قمری سرپرستی منجمانی را به عهده گرفت که به فرمان ملکشاه سلجوقی مأمور تصحیح تقویم ایران بودند. نتیجة کار این منجمان در زیج ملکشاهی گرد آمده است.<sup>25</sup> عبدالرحمان خازنی حاصل پژوهشهای 35 سالة خود را در زیج سنجری گرد آورد. وی یکی از 22 اخترشناسی بود که به طور مستقل به رصد پرداخت. ادوارد استوارت کندی دقت رصدهای او را ستوده است.<sup>26</sup> نصیر الدین طوسی* رصدخانة مراغه را تأسیس کرد. او و قطب الدین شیرازی از آثاری در انتقاد از هیأت بطملوسی و پیشنهاد سیستم سیارهای جدید نوشتند. کوششهای این دو، در کنار کوششهای دانشمندان اندلسی (بخش مسلماننشین اسپانیای آن روزگار) در نهایت منجر به ارائة نظریة «خورشیدْ مرکزی» کوپرنیک شد.<sup>27</sup> الغ بیگ فرمانروای ماوراء النهر و پسر شاهرخ تیموری، خود ستارهشناسی برجسته بود. زیج وی را آخرین شاهکار رصدی مسلمانان دانستهاند. اما زحمات دانشمندان دیگری چون غیاث الدین جمشید کاشانی و قاضی زادة رومی را نباید از نظر دور داشت. بویژه آنکه عبدالعلی بیرجندی در شرح زیج الغ بیگ طراحی رصدخانة سمرقند را حاصل زحمات کاشانی دانسته است.<sup>28و29</sup> | |||
'''مآخذ''': | '''مآخذ''': | ||
1. ابن | 1. ابن ندیم، ''الفهرست''، چاپ فلوگل، لایپزیگ، 1872م؛ ص 240-241 | ||
2. حمزة | 2. حمزة اصفهانی، ''تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء''، بیروت، ص 151-153 | ||
3. | 3. قاضی صاعد اندلسی، ''التعریف بطبقات الأمم''، به کوشش غلامرضا جمشید نژاد اول، تهران، 1376ش، ص 160؛ | ||
4. ابن | 4. ابن عبری، ''تاریخ مختصر الدول''، به کوشش آنطون صالحانی، بیروت، 1890م؛ 158-159 | ||
5. | 5. کرامتی، کارنامة ایرانیان، صص 16-17؛ | ||
6. | 6. بیرونی، ''القانون المسعودی''، 1473-1474. | ||
7. | 7. علی بن سلیمان هاشمی، علل الزیجات، (نسخة خطی) برگ 95 | ||
8. [1]. Kennedy, E. S. & B. L. Van Der Waerden, “The world-Year of the Persians”, JAOS, Vol. LXXXIII, 1963; | 8. [1]. Kennedy, E. S. & B. L. Van Der Waerden, “The world-Year of the Persians”, JAOS, Vol. LXXXIII, 1963; | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
10. [1]. Pingree, D., “The Persian Observation of the Solar Apogee in CA. A.D. 450” ,JNES, Vol. XXIV, 1965, pp 334-336 | 10. [1]. Pingree, D., “The Persian Observation of the Solar Apogee in CA. A.D. 450” ,JNES, Vol. XXIV, 1965, pp 334-336 | ||
11. | 11. تقی زاده، گاهشماری در ایران قدیم، ص 79، 267-269 | ||
12. | 12. کرامتی، کارنامة ایرانیان، صص 25، 28-29، 37-40 | ||
13. همان، 49 | 13. همان، 49 | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۵: | ||
20. همان، 85-86 | 20. همان، 85-86 | ||
21. | 21. کرامتی، یونس، «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابو سعید سجزی و شرفالدین مسعودی»، نامة فرهنگستان، تهران، 1376ش، ج 9، صص 124-130 | ||
22. | 22. جعفری نائینی، علی رضا، «ابن سینا»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، صص 33-35 | ||
23. | 23. کرامتی، کارنامة ایرانیان، 104-107 | ||
24. همان، 109-111 | 24. همان، 109-111 | ||
| خط ۵۷: | خط ۵۷: | ||
26. [1]. Kennedy, E. S., “A Survey ...”, 159-161 | 26. [1]. Kennedy, E. S., “A Survey ...”, 159-161 | ||
27. | 27. کرامتی، همان، 129، 133 | ||
28. | 28. کرامتی، همان، 139-140 | ||
29. | 29. بیرجندی، شرح زیج الغ بیگ، نسخة عکسی موجود در مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی. | ||
یونس کرامتی | یونس کرامتی | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۰
اخترشناسی، بیتردید ایرانیان نیز همچون دیگر ملل باستانی به پدیدههای نجومی توجه داشتهاند. این توجه بویژه در میان اقوام آریایی که دارای زندگی شَبانی و اقتصادشان در آغاز متکی بر دامپروری بود، نمود بیشتری مییافت. در آئینهای مهرپرستی*، زردشتی* ( و زروانی) که از دیرباز در ایران باستان رواج داشت و بویژه در آیین مانی*، خورشید، ماه، ستارگان ثابت (اختران) و ستارگان رونده (اباختران = سیارات) از اهمیت بسیار برخوردار بودند. ایرانیان بیتردید از دیرباز از مرحلة «داشتن آگاهیهای نجومی» فراتر رفته و به «دانش اخترشناسی» دست یافته بودند. ابن ندیم1 نخستین کتاب شناس دورة اسلامی، و حمزة اصفهانی*،2 از تاریخ نگاران مشهور، به نقل از کتاب اختلاف الزیجات ابومعشر بلخی* (که امروزه نشانی از آن در دست نیست) داستانی آوردهاند که به رغم آمیختگی با افسانه، میتواند نشانة توجه ایرانیان باستان به اخترشناسی باشد. قاضی صاعد اندلسی در کتاب التعریف بطبقات الأمم دربارة ایرانیان باستان آورده است: «آنان در روزگاران کهن به رصد ستارگان پرداختهاند و دربارة حرکات آنها (یعنی دربارة نظام کهکشان) نظرات مختلفی دارند. یکی از این دیدگاهها، روشی است که ابومعشر بلخی در زیج کبیر خود پیش گرفته و گفته است که این شیوه، همان روش دانشمندان باستانی ایران و بسیاری از نواحی دیگر است».3و4 اخترشناسی ایران باستان بیشتر از نجوم هندی و نیز دانستههای بابلیان تأثیر گرفته بود. در میانة سدة 3م نیز برخی آثار نجومی یونانی به پهلوی ترجمه شد که البته تأثیری اندک برجای گذاشت.5 بر اساس اشارات صریح بیرونی*6 و آنچه علی بن سلیمان7 از ماشاءالله یهودی نقل کرده، از نگارش دست کم 2 زیج به این نام، یکی در زمان انوشیروان در 556 میلادی و دیگری در زمان یزدگرد سوم آگاهی داریم. به گفتة ماشاءالله ، وقتی خسرو انوشیروان به اختلافی که میان زیج هندی اَرْکَنْد و مَجَسْطی بطلمیوس بود توجه کرد صاحب نظران در محاسبه، استخراج احکام نجومی، و رصد را گرد آورد. آنان این دو کتاب را بررسی کردند و ارکند را از لحاظ رصدی و بینش، و استخراج احکام نجومی بسیار دقیقتر یافتند. پس زیجی ترتیب دادند و نامش را «زیج شاه» نهادند و همین کار در ایام یزدگرد سوم نیز تکرار شد. پس دست کم یکی از زیجهای ایرانی (که همگی با نام زیج شاه شناخته میشدند) مدتها پیش از روزگار انوشیروان وجود داشته است و چون ابن یونس (ستاره شناس مصری) از رصدِ اوج آفتاب در حدود 450 میلادی توسط ایرانیان خبر داده شاید بتوان گفت که روایت یاد شدة این زیج در همین سالها تهیه شده است.8و9و10 تقیزاده نیز با استناد به برخی قرائن احتمال داده است که شاید کهن ترین زیج شاه مربوط به روزگار اردشیر و شاپور اول ساسانی، یعنی حدود 250میلادی باشد.11
اخترشناسی دورة اسلامی در واقع ترکیبی از سه سنت نجومی ایرانی، هندی، و یونانی بود. همة اخترشناسان سدههای نخست دورة اسلامی چون نوبخت، فزاری، ماشاءالله یهودی و دیگران ایرانی یا دست کم به شدت تحت تأثیر نجوم ایرانی بودند. اینان نخست مسلمانان را با سنت نجومی ایرانی و سپس با آثار کلاسیک اخترشناسی هندی آشنا کردند. آثار نجوم یونانی نیز نخستین بار به همت مترجمان ایرانی و با حمایت خاندان برمکیان به عربی ترجمه شد.12 افزون بر این بیشتر فعالیتهای نجومی مهم مسلمانان، از جمله اغلب رصدهای مستقل و بویژه دو شاهکار رصدی از میان 3 رصد مهم مسلمانان، اختراع برخی ابزارهای نجومی و جز آن به همت ایرانیان انجام گرفت. مثلا احمد نهاوندی* نخستین کسی است که در دورة اسلامی به رصد پرداخت.13 یحیی بن ابی منصور* و پس از وی خالد بن عبدالملک مرورودی سرپرست رصدهای مشهور روزگار مأمون بودند.14 فرغانی* نخستین کتاب جامع دورة اسلامی دربارة نجوم را نوشت که از طریق ترجمة لاتینی بر اروپا تأثیری بسزا گذاشت.15 بنوموسی* از ترجمة آثار علمی، بویژه آثار ریاضی و نجومی حمایت کرد و خود رصدهای پرشماری در بغداد داشت.16 نیریزی بهترین رسالة دورة اسلامی دربارة اسطرلاب کروی را نوشت.17 رصدهای عبدالرحمان صوفی* نخستین شاهکار رصدی دورة اسلامی و دقت نتایج وی دست کم تا میانة سدة 19م در جهان بینظیر بود.18 بوزجانی* تحقیقات مفصلی در مثلثات داشت که مهمترین ابزار ریاضی اخترشناسان به شمار میآید.19 خجندی* دقیقترین و بزرگترین دستگاه رصدی دورة اسلامی را ساخت که سدس فخری نام گرفت.20 ابوسعید سجزی نخستین کسی بود که عملا عقیده به حرکت وضعی کره زمین را به کار بست و اسطرلاب با زورقی را با فرض سکون کره سَماوی و حرکت «ستارگان هفتگانه»(در نجوم قدیم یعنی: ماه، خورشید و 5 سیاره دیگر) و حرکت وضعی زمین ساخت.21 ابن سینا* ابزار رصدی موسوم به ذالت الشعبتین را با تغییراتی به یک دستگاه رصدی بسیار دقیق تبدیل کرد. تفاوت میان دقت این دو ابزار چندان بود که میتوان دستگاه رصدی ابن سینا را دستگاهی جدید تلقی کرد. آیْلْهارْد ویدِمانْ در 1925 میلادی خلاصهای از این اثر را به زبان آلمانی منتشر ساخت و دو سال بعد با همکاری ت.و. یونْبُل همة آن را به آلمانی ترجمه و به همراه تجزیه و تحلیل علمی منشتر ساخت.22و23 ابوریحان بیرونی* نخستین کتاب مستقل مثلثات کروی را نوشت و آنرا مقالید علم الهیئة (=کلیدهای کیهانشناسی) نامید و افزون بر این دربارة نجوم هندی به تحقیق پرداخت.24 عمر خیام در حدود 467 قمری سرپرستی منجمانی را به عهده گرفت که به فرمان ملکشاه سلجوقی مأمور تصحیح تقویم ایران بودند. نتیجة کار این منجمان در زیج ملکشاهی گرد آمده است.25 عبدالرحمان خازنی حاصل پژوهشهای 35 سالة خود را در زیج سنجری گرد آورد. وی یکی از 22 اخترشناسی بود که به طور مستقل به رصد پرداخت. ادوارد استوارت کندی دقت رصدهای او را ستوده است.26 نصیر الدین طوسی* رصدخانة مراغه را تأسیس کرد. او و قطب الدین شیرازی از آثاری در انتقاد از هیأت بطملوسی و پیشنهاد سیستم سیارهای جدید نوشتند. کوششهای این دو، در کنار کوششهای دانشمندان اندلسی (بخش مسلماننشین اسپانیای آن روزگار) در نهایت منجر به ارائة نظریة «خورشیدْ مرکزی» کوپرنیک شد.27 الغ بیگ فرمانروای ماوراء النهر و پسر شاهرخ تیموری، خود ستارهشناسی برجسته بود. زیج وی را آخرین شاهکار رصدی مسلمانان دانستهاند. اما زحمات دانشمندان دیگری چون غیاث الدین جمشید کاشانی و قاضی زادة رومی را نباید از نظر دور داشت. بویژه آنکه عبدالعلی بیرجندی در شرح زیج الغ بیگ طراحی رصدخانة سمرقند را حاصل زحمات کاشانی دانسته است.28و29
مآخذ:
1. ابن ندیم، الفهرست، چاپ فلوگل، لایپزیگ، 1872م؛ ص 240-241
2. حمزة اصفهانی، تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء، بیروت، ص 151-153
3. قاضی صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الأمم، به کوشش غلامرضا جمشید نژاد اول، تهران، 1376ش، ص 160؛
4. ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، به کوشش آنطون صالحانی، بیروت، 1890م؛ 158-159
5. کرامتی، کارنامة ایرانیان، صص 16-17؛
6. بیرونی، القانون المسعودی، 1473-1474.
7. علی بن سلیمان هاشمی، علل الزیجات، (نسخة خطی) برگ 95
8. [1]. Kennedy, E. S. & B. L. Van Der Waerden, “The world-Year of the Persians”, JAOS, Vol. LXXXIII, 1963;
9. [1]. Kennedy, E. S., “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, Transaction of the American Philosophical Society, New Series, Vol. XLVI(2), 1956, p 173;
10. [1]. Pingree, D., “The Persian Observation of the Solar Apogee in CA. A.D. 450” ,JNES, Vol. XXIV, 1965, pp 334-336
11. تقی زاده، گاهشماری در ایران قدیم، ص 79، 267-269
12. کرامتی، کارنامة ایرانیان، صص 25، 28-29، 37-40
13. همان، 49
14. همان، 50-51
15. همان، 59-60
16. همان، 66
17. همان، 71
18. همان، 74-77
19. همان، 79-82
20. همان، 85-86
21. کرامتی، یونس، «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابو سعید سجزی و شرفالدین مسعودی»، نامة فرهنگستان، تهران، 1376ش، ج 9، صص 124-130
22. جعفری نائینی، علی رضا، «ابن سینا»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، صص 33-35
23. کرامتی، کارنامة ایرانیان، 104-107
24. همان، 109-111
25. همان، 121
26. [1]. Kennedy, E. S., “A Survey ...”, 159-161
27. کرامتی، همان، 129، 133
28. کرامتی، همان، 139-140
29. بیرجندی، شرح زیج الغ بیگ، نسخة عکسی موجود در مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
یونس کرامتی