سمنان: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''سمنان،''' مركز استان و شهرستاني به همين نام، واقع در نيمة شمالي ايران، در دامنههاي جنوبي كوهستان البرز و در همسايگي دشت كوير، بزرگترين منطقة بياباني و خشك ايران. '''شهرستان سمنان''' از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با شهرستانهاي فيروزكو...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''سمنان،''' | '''سمنان،''' مرکز استان و شهرستانی به همین نام، واقع در نیمه شمالی ایران، در دامنههای جنوبی کوهستان البرز و در همسایگی دشت کویر، بزرگترین منطقه بیابانی و خشک ایران. | ||
'''شهرستان سمنان''' از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با | '''شهرستان سمنان''' از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با شهرستانهای فیروزکوه (در استان تهران) و گرمسار، از جنوب با شهرستانهای اردستان و نائین (در [[استان اصفهان]]) و از شمال با شهرستانهای ساری و پل سفید (در استان مازندران)، همسایه است<sup>1</sup> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 بخش، 4 شهر و 5 دهستان است.<sup>2</sup> | ||
'''شهرستان سمنان''' با مختصات | '''شهرستان سمنان''' با مختصات جغرافیایی ً45 َ23 ْ53 طول شرقی و ً30 َ34 ْ35 عرض شمالی و با ارتفاع 1130 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و میانگین حداکثر دما 24 درجه و میانگین حداقل دما 12 درجه سانتیگراد و میانگین بارندگی سالانه 141 میلیمتر،<sup>3</sup> در فاصله 215 کیلومتری از شهر تهران واقع شده است.<sup>4</sup> شهر سمنان در مسیر خط آهن تهران ـ مشهد قرار دارد و با جادهای درجه یک، از طریق راه فیروزکوه به سواحل دریای خزر متصل میشود. بخش جنوبی سمنان پس از اتصال به چند روستای نزدیک به شهر، مستقیماً و بدون واسطه به کویر میپیوندد. با توجه به این ویژگی جغرافیایی، سمنان دارای چهرهای دوگانه و متضاد در شمال و جنوب خود به لحاظ نوع اقلیم و دیگر ویژگیهای جغرافیای طبیعی است.<sup>5</sup> سمنان به رغم واقع شدن در منطقه خشک و کم باران و نداشتن جریان آبهای سطحی قابل توجه، اما به علت واقع شدن در مسیر ارتباطی مهم شرق به غرب کشور از دامنه جنوبی سلسله جبال البرز و قرار گرفتن در جوار جاده ابریشم، در طول تاریخ، به لحاظ موقعیت جغرافیایی دارای اهمیت و نیز صاحب مدنیّت و فرهنگ شهرنشینی بوده است. مطالبی که در وجه تسمیه شهر آورده شده، گرچه تماماً پذیرفتنی نیست و برخی نظیر بنیاد شهر به دست فرزندان نوح، افسانه مینماید، اما این خود حکایت از اهمیت و سابقه تاریخی شهر دارد.<sup>6</sup> در منابع تاریخی از سمنان با نامهایی چون سکسان، سکنان، سمنک، سمینا، سیمین، کومس، کومهشه، قومس، کومش، سِمن، کوهمس و ... یاد شده و مدتی هم لقب دارالوزاره را داشته است.<sup>7</sup> مؤلف ''حدودالعالم'' در وصف سمنان آورده است: «سمنان شهرکیست خرم و آبادان و از وی میوهها خیزد بهتر است از همه جای»<sup>8</sup> و از کومش به نام ناحیهای یاد میشود که «... میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و با نعمتست و مردمانی جنگی و از وی جامه کنیس خیزد و میوههایی که اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند».<sup>9</sup> در دیگر منابع نیز قومش یا کومس و دیگر نامهای مشابه بر ناحیه و ایالتی (مشتمل بر سمنان، دامغان، بسطام، خوار، خرقان و حتی گرمسار) اطلاق میگردید که کرسی آن دامغان بوده است و بر حسب عادت آن روزگار نه تنها به دامغان، بلکه به سمنان و حتی به بسطام نیز قومس گفته میشده است.<sup>10</sup> در ''نزههالقلوب'' نیز «در ذکر دیار قومس و طبرستان» از سمنان به همین نام ذکر شده است که: «از اقلیم چهارم است ... طهمورث ساخت، هوایش معتدل است. آبش از رود و از میوههاش انار و فستق [پسته] و انجیر بغایت نیکو باشد».<sup>11</sup> سمنان در طول تاریخ با مصائبی چون حمله ترکان غز، یورش مغولان و زلزله مهیبی روبرو بوده که شهر را به ویرانی کشانده است. در ''عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات'' به این زلزله اشاره است: «در 42ق / 662م به زمین قومس زلزله برآمد بناهاء ولایت بیفکند و چندین هزار مرد در زیر هدم بماند و چهل هزار و نود و شش آدمی از زیر گل بدر آوردند...».<sup>12</sup> شهر سمنان تا 1340ش به عنوان شهرستان، تابع استان مازندران بود و نخستین بار در همین سال با تشکیل فرمانداری کل سمنان، به مرکزیت فرمانداری کل مذکور انتخاب شد و در 1355ش با تبدیل فرمانداری کل به استان، شهر سمنان به عنوان مرکز استان، وارد مرحله جدیدی از توسعه اجتماعی و اقتصادی خود گردید.<sup>13</sup> تأسیس مراکز متعدد صنعتی و تولیدی و نیز مراکز آموزش عالی، سمنان را به یکی از مراکز جذب جمعیت در دامنه جنوبی البرز و در حاشیه منطقه بزرگ کویری ایران درآورده است؛ به گونهای که جمعیت این شهر از 29026 تن در 1335ش<sup>14</sup> به 91045 تن در 1375ش و طبق پیشبینیهای آماری در 1384ش به 125536 تن رسیده است.<sup>15</sup> در قسمت شمالی سمنان، آب و هوای مساعد، موجب رونق کشاورزی و دامداری و نیز باغداری به ویژه در شهمیرزاد و مهدیشهر شده است. مناره متعلق به دوره سلجوقی، خانقاه و مزار شیخ علاءالدوله سمنانی، متعلق به دوره مغول، مسجد جمعه از آثار دوره تیموری، مسجد سلطانی و دروازه ارگ سمنان متعلق به دوره قاجار و بازار شهر از جمله آثار برجای مانده تاریخی در این شهر است.<sup>16</sup> | ||
'''مآخذ:''' | '''مآخذ:''' | ||
1. دفتر | 1. دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383. | ||
2. دفتر | 2. دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384. | ||
3. | 3. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 718. | ||
4. سازمان حمل و نقل و | 4. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134. | ||
5. سازمان پژوهش و | 5. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سمنان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 3-7. | ||
6. افشار | 6. افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص405-407. | ||
7. | 7. چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 219. | ||
8. '''''حدودالعالم من المشرق | 8. '''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 147. | ||
9. همان. ص146. | 9. همان. ص146. | ||
10. لسترنج، | 10. لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 389-390. | ||
Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 364-365. | Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 364-365. | ||
11. | 11. مستوفی، حمدالله. '''''نزههالقلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 161. | ||
12. | 12. طوسی، محمد. '''''عجایبالمخلوقات و غرایب الموجودات'''''. چ2، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 299. | ||
13. | 13. امیر احمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98-100. | ||
14. | 14. نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص108. | ||
15. | 15. مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور براساس محدوده 1380'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص125- 126. | ||
16. | 16. بیات، عزیزالله. '''''کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران'''''. چ1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص456. | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۱۹
سمنان، مرکز استان و شهرستانی به همین نام، واقع در نیمه شمالی ایران، در دامنههای جنوبی کوهستان البرز و در همسایگی دشت کویر، بزرگترین منطقه بیابانی و خشک ایران.
شهرستان سمنان از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با شهرستانهای فیروزکوه (در استان تهران) و گرمسار، از جنوب با شهرستانهای اردستان و نائین (در استان اصفهان) و از شمال با شهرستانهای ساری و پل سفید (در استان مازندران)، همسایه است1 و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 بخش، 4 شهر و 5 دهستان است.2
شهرستان سمنان با مختصات جغرافیایی ً45 َ23 ْ53 طول شرقی و ً30 َ34 ْ35 عرض شمالی و با ارتفاع 1130 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و میانگین حداکثر دما 24 درجه و میانگین حداقل دما 12 درجه سانتیگراد و میانگین بارندگی سالانه 141 میلیمتر،3 در فاصله 215 کیلومتری از شهر تهران واقع شده است.4 شهر سمنان در مسیر خط آهن تهران ـ مشهد قرار دارد و با جادهای درجه یک، از طریق راه فیروزکوه به سواحل دریای خزر متصل میشود. بخش جنوبی سمنان پس از اتصال به چند روستای نزدیک به شهر، مستقیماً و بدون واسطه به کویر میپیوندد. با توجه به این ویژگی جغرافیایی، سمنان دارای چهرهای دوگانه و متضاد در شمال و جنوب خود به لحاظ نوع اقلیم و دیگر ویژگیهای جغرافیای طبیعی است.5 سمنان به رغم واقع شدن در منطقه خشک و کم باران و نداشتن جریان آبهای سطحی قابل توجه، اما به علت واقع شدن در مسیر ارتباطی مهم شرق به غرب کشور از دامنه جنوبی سلسله جبال البرز و قرار گرفتن در جوار جاده ابریشم، در طول تاریخ، به لحاظ موقعیت جغرافیایی دارای اهمیت و نیز صاحب مدنیّت و فرهنگ شهرنشینی بوده است. مطالبی که در وجه تسمیه شهر آورده شده، گرچه تماماً پذیرفتنی نیست و برخی نظیر بنیاد شهر به دست فرزندان نوح، افسانه مینماید، اما این خود حکایت از اهمیت و سابقه تاریخی شهر دارد.6 در منابع تاریخی از سمنان با نامهایی چون سکسان، سکنان، سمنک، سمینا، سیمین، کومس، کومهشه، قومس، کومش، سِمن، کوهمس و ... یاد شده و مدتی هم لقب دارالوزاره را داشته است.7 مؤلف حدودالعالم در وصف سمنان آورده است: «سمنان شهرکیست خرم و آبادان و از وی میوهها خیزد بهتر است از همه جای»8 و از کومش به نام ناحیهای یاد میشود که «... میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و با نعمتست و مردمانی جنگی و از وی جامه کنیس خیزد و میوههایی که اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند».9 در دیگر منابع نیز قومش یا کومس و دیگر نامهای مشابه بر ناحیه و ایالتی (مشتمل بر سمنان، دامغان، بسطام، خوار، خرقان و حتی گرمسار) اطلاق میگردید که کرسی آن دامغان بوده است و بر حسب عادت آن روزگار نه تنها به دامغان، بلکه به سمنان و حتی به بسطام نیز قومس گفته میشده است.10 در نزههالقلوب نیز «در ذکر دیار قومس و طبرستان» از سمنان به همین نام ذکر شده است که: «از اقلیم چهارم است ... طهمورث ساخت، هوایش معتدل است. آبش از رود و از میوههاش انار و فستق [پسته] و انجیر بغایت نیکو باشد».11 سمنان در طول تاریخ با مصائبی چون حمله ترکان غز، یورش مغولان و زلزله مهیبی روبرو بوده که شهر را به ویرانی کشانده است. در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات به این زلزله اشاره است: «در 42ق / 662م به زمین قومس زلزله برآمد بناهاء ولایت بیفکند و چندین هزار مرد در زیر هدم بماند و چهل هزار و نود و شش آدمی از زیر گل بدر آوردند...».12 شهر سمنان تا 1340ش به عنوان شهرستان، تابع استان مازندران بود و نخستین بار در همین سال با تشکیل فرمانداری کل سمنان، به مرکزیت فرمانداری کل مذکور انتخاب شد و در 1355ش با تبدیل فرمانداری کل به استان، شهر سمنان به عنوان مرکز استان، وارد مرحله جدیدی از توسعه اجتماعی و اقتصادی خود گردید.13 تأسیس مراکز متعدد صنعتی و تولیدی و نیز مراکز آموزش عالی، سمنان را به یکی از مراکز جذب جمعیت در دامنه جنوبی البرز و در حاشیه منطقه بزرگ کویری ایران درآورده است؛ به گونهای که جمعیت این شهر از 29026 تن در 1335ش14 به 91045 تن در 1375ش و طبق پیشبینیهای آماری در 1384ش به 125536 تن رسیده است.15 در قسمت شمالی سمنان، آب و هوای مساعد، موجب رونق کشاورزی و دامداری و نیز باغداری به ویژه در شهمیرزاد و مهدیشهر شده است. مناره متعلق به دوره سلجوقی، خانقاه و مزار شیخ علاءالدوله سمنانی، متعلق به دوره مغول، مسجد جمعه از آثار دوره تیموری، مسجد سلطانی و دروازه ارگ سمنان متعلق به دوره قاجار و بازار شهر از جمله آثار برجای مانده تاریخی در این شهر است.16
مآخذ:
1. دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
2. دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 718.
4. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
5. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سمنان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 3-7.
6. افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص405-407.
7. چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 219.
8. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 147.
9. همان. ص146.
10. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 389-390.
Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 364-365.
11. مستوفی، حمدالله. نزههالقلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 161.
12. طوسی، محمد. عجایبالمخلوقات و غرایب الموجودات. چ2، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 299.
13. امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98-100.
14. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص108.
15. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور براساس محدوده 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص125- 126.
16. بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص456.
غلامحسین تکمیل همایون