قشقایی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی « '''قشقايي'''/qæšqayi/، از گويشهاي آذربايجاني<sup>1</sup> گروه اغوز شاخة تركيك از خانواده زبانهاي آلتايي.<sup>2</sup> برخي آن را از گويشهاي تركي افشاري ميدانند<sup>3</sup> و نه آذربايجاني.<sup>4</sup> به نظر ميرسد گويش طايفة قليچ، شاخهاي از ايل قشقايي از ساير...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''قشقایی'''/qæšqayi/، از گویشهای آذربایجانی<sup>1</sup> گروه اغوز شاخه ترکیک از خانواده زبانهای آلتایی.<sup>2</sup> برخی آن را از گویشهای ترکی افشاری میدانند<sup>3</sup> و نه آذربایجانی.<sup>4</sup> به نظر میرسد گویش طایفه قلیچ، شاخهای از ایل قشقایی از سایر گویشهای مرتبط، متفاوت باشد.<sup>5</sup> کلمه «قشقایی» ترکی است<sup>6</sup> و از ریشه «قاشقا» آمده که معانی مختلفی دارد. مثلاً «قاشقا آتلاری» یعنی اسبهایی با لکه سفید در پیشانی.<sup>7</sup> «قاش» به محل نگهداری اسب و گوسفند نیز گفته میشود و «قایی» به معنی غیر قابل فتح و محکم است و «قاشقایی» به معنای غیر قابل فتح است.<sup>8</sup> البته وجوه تسمیه دیگری نیز برای نام قشقایی ذکر شده است.<sup>9</sup> از قدیمیترین متون فارسی که نام قشقایی را به عنوان یک عشیره در بر دارد، کتاب جامع التواریخ حسنی تألیف تاجالدین حسن ابن شهاب یزدی حدود 855 تا 857ق / ؟م است.<sup>10</sup> در فارس علاوه بر قشقایی سه ایل ترک زبان دیگر یعنی اینالّو، بهارلو و نفر وجود دارد که با دو ایل عرب زبان<sup>11</sup> ـ و در برخی منابع با یک ایل فارس زبان به نام باصری و یک ایل عرب زبان<sup>12</sup> ـ ایلات خمسه فارس را تشکیل میدهند. قشقایی و خمسه از مهمترین قبایل ترک زبان در استان فارس و جنوب غربی [[کشور ایران|ایران]] هستند.<sup>13</sup> قشقاییها در مقایسه با گونههایی مانند اینالّو، بهارلو، مقدم، نفر، قجر، قرهگزلو و شاهسونی بخش قابل توجهی از جمعیت ترک زبان ایران را شامل میشود.<sup>14</sup> به عبارت دیگر احتمالاً پس از گویش اصلی آذربایجانی، ترکمنی و ترکی خراسانی بیشترین گویشور ترک زبان را در ایران دارد.<sup>15</sup> قشقاییها اصلاً ترک زبان هستند اما تعدادی از لُرها و لکها نیز مانند تیرههای بیگدلی و گشتاسبی با آنان آمیخته شدهاند.<sup>16</sup> تاریخچه این ایل کاملاً روشن نیست و به درستی معلوم نشده که دقیقاً از چه زمانی و از کجا و بر اثر چه عواملی به فارس کوچ کردهاند.<sup>17</sup> اما تقریباً مسلم است که این ایل به طور یک جا و در یک زمان به صورت ایلی واحد و یکپارچه به فارس نیامده است، بلکه به تدریج از گردهم آمدن تیرهها و طوایف ترک زبان ـ که ضرورتاً منشاء واحد هم نداشتهاند ـ تشکیل شده است.<sup>18</sup> این ایل احتمالاً در سده 11م/ 5ق با سلجوقیان به فارس آمده و البته قبل از آن مدتی هم در آذربایجان به سر بردهاند،<sup>19</sup> زیرا در بین آنها تیرههایی مانند بیگدلی، افشار، بیات و قرهگزلو وجود دارد.<sup>20</sup> امروزه ایل قشقایی از اتحاد حدود 200 تیره از ترک و لُر و کرد و عرب که همگی به ترکی سخن میگویند، تشکیل شده است.<sup>21</sup> در میان گونههای ترکی رایج در ایران، قشقایی و اینالّو به طور قابل ملاحظهای تحت تأثیر فارسی بودهاند.<sup>23</sup> بسیاری از افراد قشقایی دو زبانه فارسی و قشقاییاند و به خوبی به فارسی سخن میگویند.<sup>23</sup> ترکی قشقایی ضمن حفظ ویژگیهای آذربایجانی و شباهت فراوان با آن،<sup>24</sup> دارای بعضی خصوصیات ترکی آناتولی نیز هست؛ بنابراین تا حدی با آذربایجانی متفاوت شده است.<sup>25</sup> این تفاوتها معمولاً در سطح واژگان یا آوایی است.<sup>26</sup> در قشقایی واکه کشیده وجود دارد<sup>27</sup> ولی هماهنگی واکهای ضعیف عمل میکند. مثلاً کاربردِ /varimuš/ «بوده است» به جای / varimiš/.<sup>28</sup> این قوم از خط عربی ـ فارسی رایج در ایران استفاده میکند.<sup>29</sup> در میان قشقاییها از دیرباز ادبیات شفاهی به ویژه اشعار غنایی رونق داشته است و گاه به رشته تحریر درآمده است.<sup>30</sup> اشعار عاشقانه، توصیف دلاوریها و افسانه کوروغلی از مهمترین اشعار این سرزمین است.<sup>31</sup> ابراهیم، حسینعلی بیگبیات، علی شاهلو و یوسف علی بیک از مهمترین شاعران قشقایی هستند.<sup>32</sup> | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
4. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", '''''Encyclopeadia''''' '''''Iranica'''''. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 248. | 4. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", '''''Encyclopeadia''''' '''''Iranica'''''. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 248. | ||
5. | 5. رضایی باغبیدی، حسن. «زبانهای غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص552. | ||
6. دهخدا، | 6. دهخدا، علیاکبر. '''''لغتنامه'''''. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373، ج11، ص15508 و معین، محمد. '''''فرهنگ''''' '''''فارسی'''''. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1382، ج6، ص1465. | ||
7. | 7. هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص321. | ||
8. همانجا. | 8. همانجا. | ||
9. پرهام، | 9. پرهام، سیروس. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟، '''''«ایلات و عشایر'''''». تهران: آگاه، 1362، ص261و 247 و | ||
Sumer, F. "kashkāy". '''''Encyclopeadia of Islam''''', Leiden: Brill, 1978, vol IV, p. 706. | Sumer, F. "kashkāy". '''''Encyclopeadia of Islam''''', Leiden: Brill, 1978, vol IV, p. 706. | ||
10. افشار، | 10. افشار، ایرج. «کُنیه، لقب، نسبت عشایر و ذکر آنها در متون فارسی»، '''''ایلات و عشایر'''''. تهران: آگاه، 1362، ص244. | ||
11. ''''' | 11. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص323. | ||
12. Lambton, A. K. S. "Īlāt", '''''Encyclopeadia of Islam''''', Leiden: Brill. 1971, vol III, p. 1106. | 12. Lambton, A. K. S. "Īlāt", '''''Encyclopeadia of Islam''''', Leiden: Brill. 1971, vol III, p. 1106. | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
15. '''''Atlas of the world’s Languages'''''. p. 205. | 15. '''''Atlas of the world’s Languages'''''. p. 205. | ||
16. | 16. کیانی، منوچهر. '''''کوچ با عشق شقایق'''''. شیراز: کیان نشر، 1377، ص14؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، '''''ایلات و عشایر'''''. ص257. | ||
17. ''''' | 17. '''''کوچ با عشق شقایق'''''. ص13؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، '''''ایلات و عشایر'''''. ص246. | ||
18. | 18. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، '''''ایلات و عشایر'''''. ص261. | ||
19. "Ethnography". '''''Encyclopeadia Iranica'''''. P. 360. | 19. "Ethnography". '''''Encyclopeadia Iranica'''''. P. 360. | ||
20. ''''' | 20. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص320. | ||
21. | 21. فیروزان، ت. «درباره ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»، '''''ایلات و عشایر'''''. تهران: آگاه، 1362، ص27. | ||
22. "Iranian Elements in Azeri Turkish", '''''Encyclopeadia Iranica''''', pp. 248, 249. | 22. "Iranian Elements in Azeri Turkish", '''''Encyclopeadia Iranica''''', pp. 248, 249. | ||
| خط ۶۷: | خط ۶۷: | ||
www.Wikipedia.com | www.Wikipedia.com | ||
24. ''''' | 24. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص321. | ||
www.Ethnologue.com و | www.Ethnologue.com و | ||
25. ''''' | 25. ''''' سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص321. | ||
26. همان. ص322. | 26. همان. ص322. | ||
| خط ۸۱: | خط ۸۱: | ||
29. www.Ethnologue.com و www.Wikipedia.com . | 29. www.Ethnologue.com و www.Wikipedia.com . | ||
30. ''''' | 30. ''''' سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص322. | ||
31. "Kashkāy". '''''Encyclopeadia of Islam'''''. P. 706. | 31. "Kashkāy". '''''Encyclopeadia of Islam'''''. P. 706. | ||
32. ''''' | 32. '''''سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی'''''. ص322. | ||
فرزین فهیم نیا | فرزین فهیم نیا | ||
نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۳
قشقایی/qæšqayi/، از گویشهای آذربایجانی1 گروه اغوز شاخه ترکیک از خانواده زبانهای آلتایی.2 برخی آن را از گویشهای ترکی افشاری میدانند3 و نه آذربایجانی.4 به نظر میرسد گویش طایفه قلیچ، شاخهای از ایل قشقایی از سایر گویشهای مرتبط، متفاوت باشد.5 کلمه «قشقایی» ترکی است6 و از ریشه «قاشقا» آمده که معانی مختلفی دارد. مثلاً «قاشقا آتلاری» یعنی اسبهایی با لکه سفید در پیشانی.7 «قاش» به محل نگهداری اسب و گوسفند نیز گفته میشود و «قایی» به معنی غیر قابل فتح و محکم است و «قاشقایی» به معنای غیر قابل فتح است.8 البته وجوه تسمیه دیگری نیز برای نام قشقایی ذکر شده است.9 از قدیمیترین متون فارسی که نام قشقایی را به عنوان یک عشیره در بر دارد، کتاب جامع التواریخ حسنی تألیف تاجالدین حسن ابن شهاب یزدی حدود 855 تا 857ق / ؟م است.10 در فارس علاوه بر قشقایی سه ایل ترک زبان دیگر یعنی اینالّو، بهارلو و نفر وجود دارد که با دو ایل عرب زبان11 ـ و در برخی منابع با یک ایل فارس زبان به نام باصری و یک ایل عرب زبان12 ـ ایلات خمسه فارس را تشکیل میدهند. قشقایی و خمسه از مهمترین قبایل ترک زبان در استان فارس و جنوب غربی ایران هستند.13 قشقاییها در مقایسه با گونههایی مانند اینالّو، بهارلو، مقدم، نفر، قجر، قرهگزلو و شاهسونی بخش قابل توجهی از جمعیت ترک زبان ایران را شامل میشود.14 به عبارت دیگر احتمالاً پس از گویش اصلی آذربایجانی، ترکمنی و ترکی خراسانی بیشترین گویشور ترک زبان را در ایران دارد.15 قشقاییها اصلاً ترک زبان هستند اما تعدادی از لُرها و لکها نیز مانند تیرههای بیگدلی و گشتاسبی با آنان آمیخته شدهاند.16 تاریخچه این ایل کاملاً روشن نیست و به درستی معلوم نشده که دقیقاً از چه زمانی و از کجا و بر اثر چه عواملی به فارس کوچ کردهاند.17 اما تقریباً مسلم است که این ایل به طور یک جا و در یک زمان به صورت ایلی واحد و یکپارچه به فارس نیامده است، بلکه به تدریج از گردهم آمدن تیرهها و طوایف ترک زبان ـ که ضرورتاً منشاء واحد هم نداشتهاند ـ تشکیل شده است.18 این ایل احتمالاً در سده 11م/ 5ق با سلجوقیان به فارس آمده و البته قبل از آن مدتی هم در آذربایجان به سر بردهاند،19 زیرا در بین آنها تیرههایی مانند بیگدلی، افشار، بیات و قرهگزلو وجود دارد.20 امروزه ایل قشقایی از اتحاد حدود 200 تیره از ترک و لُر و کرد و عرب که همگی به ترکی سخن میگویند، تشکیل شده است.21 در میان گونههای ترکی رایج در ایران، قشقایی و اینالّو به طور قابل ملاحظهای تحت تأثیر فارسی بودهاند.23 بسیاری از افراد قشقایی دو زبانه فارسی و قشقاییاند و به خوبی به فارسی سخن میگویند.23 ترکی قشقایی ضمن حفظ ویژگیهای آذربایجانی و شباهت فراوان با آن،24 دارای بعضی خصوصیات ترکی آناتولی نیز هست؛ بنابراین تا حدی با آذربایجانی متفاوت شده است.25 این تفاوتها معمولاً در سطح واژگان یا آوایی است.26 در قشقایی واکه کشیده وجود دارد27 ولی هماهنگی واکهای ضعیف عمل میکند. مثلاً کاربردِ /varimuš/ «بوده است» به جای / varimiš/.28 این قوم از خط عربی ـ فارسی رایج در ایران استفاده میکند.29 در میان قشقاییها از دیرباز ادبیات شفاهی به ویژه اشعار غنایی رونق داشته است و گاه به رشته تحریر درآمده است.30 اشعار عاشقانه، توصیف دلاوریها و افسانه کوروغلی از مهمترین اشعار این سرزمین است.31 ابراهیم، حسینعلی بیگبیات، علی شاهلو و یوسف علی بیک از مهمترین شاعران قشقایی هستند.32
مآخذ:
1. Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, fascicle 3, p 246; www.Ethnologue.com .
2. Campbell. G. L. "Turkic languages", Compendium of the world’s Languages. London: Routledge. (2000), 2nd ed. Vol II, p 1687.
3. "Azeri Turkish" Encyclopeadia Iranica. p. 245.
4. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 248.
5. رضایی باغبیدی، حسن. «زبانهای غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص552.
6. دهخدا، علیاکبر. لغتنامه. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373، ج11، ص15508 و معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1382، ج6، ص1465.
7. هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص321.
8. همانجا.
9. پرهام، سیروس. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟، «ایلات و عشایر». تهران: آگاه، 1362، ص261و 247 و
Sumer, F. "kashkāy". Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill, 1978, vol IV, p. 706.
10. افشار، ایرج. «کُنیه، لقب، نسبت عشایر و ذکر آنها در متون فارسی»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص244.
11. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص323.
12. Lambton, A. K. S. "Īlāt", Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill. 1971, vol III, p. 1106.
13. Ingham, B, "Iran: Language Situation", The Encyclopeadia of Language and Linguistics. Ed. R. E. Asher, Oxford: pergamon press, 1994, vol 4, p. 1773.
و
Oberling, p. "Ethnography" Encyclopeadia Iranica. New York: Bibliotheca persica press. 1999, vol IX, p. 360.
Asher, R. E. " Languages of South Asia from Iran to Bangladesh. "
Atlas of the world’s Languages. London: Routledge, 1994, p. 216.
14. Kornfilt, J. "Turkish", International Encyclopeadia of Linguistics, ed. W. Bright, New york: OUP, 1992, vol 4, p. 190.
و
www. Ethnologue. Com.
15. Atlas of the world’s Languages. p. 205.
16. کیانی، منوچهر. کوچ با عشق شقایق. شیراز: کیان نشر، 1377، ص14؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص257.
17. کوچ با عشق شقایق. ص13؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص246.
18. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص261.
19. "Ethnography". Encyclopeadia Iranica. P. 360.
20. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص320.
21. فیروزان، ت. «درباره ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص27.
22. "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica, pp. 248, 249.
23. www.Ethnologue.com و
www.Wikipedia.com
24. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص321.
www.Ethnologue.com و
25. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص321.
26. همان. ص322.
27. همانجا.
28. همان. ص323.
29. www.Ethnologue.com و www.Wikipedia.com .
30. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص322.
31. "Kashkāy". Encyclopeadia of Islam. P. 706.
32. سیری در تاریخ زبان و لهجههای ترکی. ص322.
فرزین فهیم نیا