عربی

عربی/ æræbi/، از زبان‌های سامی خانواده حامی ـ سامی یا آفریقایی ـ آسیایی.  

عده‌ای آن را عضوی از شاخه شمال غربی و گروهی دیگر آن را عضوی از شاخه جنوب شرقی¹ و برخی آن را به شاخه سامی مركزی ـ جنوبی مرتبط می‌دانند.² عربی با زبان‌های گه‌ئز، عبری، آرامی و اكدی رابطه خواهری دارد.³ زبان عربی دارای دو گویش اصلی است: 1- گویش شرقی در عربستان سعودی، یمن، كویت، عمان، امارات متحده عربی، عراق، سوریه، لبنان، فلسطین، اردن، مصر، سودان، چاد، نیجریه و نیز در میان عده‌ای در افغانستان و ازبكستان؛ 2- گویش غربی در لیبی، تونس، الجزایر، مراكش و موریتانی.⁴

قدیمی‌ترین متنی كه از [قوم] عرب در آن یاد شده است، یك كتیبه آشوری است از زمان شلمنصر[1] III، پادشاه آشور در قرن نهم ق.م.⁵

برخی، قوم عرب را به سه طبقه تقسیم كرده‌اند: عرب بائده (bā'ede) [= از میان رفته]، عرب عاربه (arebe) [= خالص]، و عرب مستعربه (mosta'rebe) [= عرب شده].⁶

قدیمی‌ترین كلمات عربی ثبت شده نزدیك به 40 اسم خاص است كه در كتیبه‌های آشوری مربوط به جنگ‌های آشوری‌ها با عرب‌ها در سال‌های 853-626 ق.م آمده است.⁷ اولین متنی كه به عربی نوشته شده سنگ قبری است كه در 328م در نَمرا در صحرای سوریه كشف شده است.⁸

عربی زبان رسمی 21 كشور در آسیای مركزی و آفریقا⁹ از جمله: الجزیره، مصر، عراق، مراكش، عربستان، سوریه و... است.¹⁰

تعداد گویندگان گونه استاندارد عربی حدود 202 میلیون نفر و تعداد گویندگان گونه شمالی زبان عربی محاوره‌ای (گونه رایج در ایران) 600000 نفر¹¹ و طبق سرشماری سال 1365 (1986) تعداد گویندگان عربی زبان در ایران حدود 620000 نفر گزارش شده است.¹² عربی به عنوان زبان دوم در بعضی كشورهای اسلامی به كار می‌رود. عربی كلاسیك (ادبی) زبان قرآن و اسلام¹³ و زبان نیایش حدود یك میلیارد نفر مسلمان در بیش از 60 كشور است.¹⁴ عربی گفتاری معیار بر مبنای عربی كلاسیك، كه در قرن 3-6م شكل گرفت،¹⁵ استوار است و در نوشتار رسمی و به عنوان زبان میانجی بین گویش‌هایی كه فهم متقابل ندارند، به كار می‌رود.¹⁶

پیش از ورود اسلام به ایران تیره‌هایی از قبیله بنی تمیم در خوزستان می‌زیستند.¹⁷ اما پس از اسلام تیره‌هایی از قبایل عرب در مناطق مختلف ایران (مانند آذربایجان، كردستان، لرستان و...) ساكن شدند. آنان به تدریج زبان مادری خود را از یاد بردند و اكنون به گونه‌ای از زبان‌های تركی، فارسی یا كردی سخن می‌گویند.¹⁸ اكثر عرب زبانان ایران اكنون در استان خوزستان و حاشیه سواحل جنوبی ایران سكونت دارند.¹⁹ عربی خوزستانی را باید گونه‌ای از گویش شرقی زبان عربی به شمار آورد.²⁰

تعداد واژه‌هایی كه از زبان فارسی در زمان هخامنشی و اوائل اشكانی به ادبیات تلمودی و در نتیجه به دیگر زبان‌های سامی راه یافته، بسیار فراوان‌تر از كلمات قرضی در دوره‌های دیگر است.²¹ برای مثال واژه‌های ابزار²² (ابزار در عربی)، فرسنگ²³ (فرسخ در عربی)، گنج²⁴ (كنز در عربی) از فارسی به زبان عربی راه یافته‌اند. از آن‌جا كه عربی زبان دینی مسلمانان است،²⁵ هزاران واژه از این زبان به زبان‌های ایرانی (مانند فارسی، كردی، پشتو)، تركی و... راه یافته است.²⁶ واژه‌هایی مانند جامع (jamiг)، مدرسه (madrasa)، قاعده (qāгida) در زبان‌های مختلف مسلمانان وجود دارد.²⁷ وام واژه‌های عربی مانند الجبرا (algebra)، الكل (alcohol) (همراه با حرف تعریف /zal/) به زبان‌های اروپایی نیز راه یافته است.²⁸ نمونه‌ای از تأثیر زبان فارسی در عربی خوزستان وجود آوای /Č/ (چ) در آن است (مثلاً عساچره به جای عساكره، عچرش به جای عجرش).²⁹

مهم‌ترین ویژگی‌های مشترك زبان‌های سامی، از جمله عربی عبارتند از: 1- وجود ریشه‌های صامتی كه معمولاً ثلاثیند، 2- تغییر معانی ریشه با بردن آن به باب‌های مختلف و 3- وجود دو جنس مذكر و مؤنث و...³⁰

همخوان‌های عربی عبارتند از: / ŧ, đ, s, z, y, j, k, χ, γ, q, ħ, ſ(‘), h, ?(’), b, f, m, w, t, d, n, θ, ð, s, ∫, z, l, r / واكه‌های كوتاه و بلند عبارتند از: / i, a, u /.³¹ تكیه اصلی بر هجای ما قبل آخر قرار می‌گیرد و در صورتی كه دو هجای آخر كوتاه باشد، تكیه بر هجای پیش از ما قبل آخر قرار می‌گیرد.³² عربی دو جنس مذكر و مؤنث و سه شمار (مفرد، مثنی، جمع)³³ و سه حالت فاعلی (كه با -u نشان داده می‌شود)، مفعولی (-a) و اضافی (-i) دارد. حرف تعریف معرفه در عربی پیشوند (-al) است، مثلاً al-maliku (شاه) معرفه و malikun (شاهی) نكره. صفت قبل از موصوف می‌آید مانند: رجالٌ طوالٌ rijālun tiwālun (مردان قد بلند). صفت از نظر شخص، شمار و معرفه و نكره بودن با موصوف خود مطابقه دارد.³⁴ فعل می‌تواند از ریشه ثلاثی مجرد مَرَّ (Marra) (عبور كردن) و ثلاثی مزید زخرفَ (ZaxRaFa) (تزیین كردن) باشد.³⁵ در عربی توالی بی‌نشان كلمات فعل، فاعل، مفعول (VSO) است.³⁶ عربی به خاطر پدیده دو زبان گونگی و صداهایی كه در ناحیه حلق تولید می‌شود از سایر زبان‌ها قابل تشخیص است.³⁷

خط عربی بازمانده گونه نبطی خط آرامی است كه تا زمان انقراض سلسله نبطیان به دست رومیان (106م) در شهر پترا (در اردن كنونی) رواج داشت.³⁸ بعد از پیروزی اسلام، خط عربی با اندكی تغییر جهت نگارش فارسی، تركی، كردی، اردو، پشتو و... به كار رفت.³⁹

ادبیات زبان عرب شامل شعر و نثر است؛ قدیمی‌ترین شكل نثر ادبی در «سجعِ» كاهنان دیده می‌شود. قدیمی‌ترین اوزان شعر عربی را رجز دانسته‌اند. از لحاظ شكل معروف‌ترین شكل شعر عرب قصیده است.⁴⁰ از لحاظ زبان، كلمات و معانی نیز شعر قدیم عرب با زندگی عربی قدیم ـ یعنی چادرنشینی و بیابان‌گردی، مهمان‌نوازی، آزادمنشی و... مناسبت تمام داشت.⁴¹ اشعار پیش از اسلام و صدر اسلام، قرآن و مكاتبات پیامبر اسلام (ص) از مهم‌ترین منابع عربی كلاسیك است.⁴²

مآخذ:

1.    رضایی باغ بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج 10، ص 554، به نقل از:

Faber, A. "Genetic Subgrouping of the Semitic Languages", The Semitic Languages, ed. R. Hetzron, London: 1997, PP.12-13.

2.    همان‌جا. به نقل از:

Lyovin, A.V. An Introduction to the Languages of the world. New York, 1997, P. 186; cf Campbell, George. Concise Compendium of the world's Languages. London: 1995, P. 24; cf Rabin, C. "The Position of Arabic Among Semitic Languages", Encyclopedia of Islam. Leiden: E. J. Brill, 1960, Vol. 1, PP. 36-37; cf Holes, C. "Arabic", The Encyclopedia of Language and Linguistics. (ed.) R. E. Asher, Oxford: Pergamon press, 1994, vol. 1, P. 191.

3.    آرلاتو، آنتونی. درآمدی بر زبان‌شناسی تاریخی. ترجمه یحیی مدرسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373، ص 74؛ و نیز نك: مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیركبیر، 1381، ج 1، ص 1166.

4.    رضایی‌باغ‌بیدی. همان. ص 554؛ به نقل از:

Kay. A. S. and J. Rosenhouse. "Arabic Dialects and Maltese", The Semitic Languages. (ed.) R. Hetzron, London: 1997, P. 265; cf Fleisch, H. "The Eastern Dialects", Encyclopedia of Islam. Leiden: E. J. Brill, 1960, Vol. 1, PP. 574-578; cf Marçais, Ph. "The Western Dialects", Encyclopedia of Islam. Leiden: E. J. Brill, 1960, Vol. 1, PP. 578-583.

و نیز نك: مصاحب. همان. ج2، ص 1712.

5.    مصاحب. همان. ج2، ص 1702.

6.    همان.

7.    همان. ص 1726؛ و نیز نك:

Rabin. Ib. P. 562.

8.    مصاحب. همان. ج 2، ص 1712.

9.             Holes. Ibid. P. 191; cf Fischer, W. "Arabic", International Encyclopedia of Linguistics. (ed.), William Bright, Oxford: Oxford University Press, 1992, Vol. 1, P. 191; cf Campbell. Ibid;

و نیز نك: مصاحب. همان. ج 2، ص 1726.

10.          Crystal, David. "Arabic", An Encyclopedia of Language and Languages. Oxford: Black well Publishers, 1992, P. 25; cf Ibid. P. 348; cf Fischer. Id. PP. 91-92.

11.          Grimes, Barbara. (ed.) Ethnologue: Languages of the world. Texas: Summer Institiue of Linguistics, 1992, PP. 643 & 733; cf Holes, Id. P. 191; cf Crystal. Id. P. 25; cf Campbell. Id. P. 24.

12.          Mosely, Christopher & Asher, R.E. Atlas of the World's Languages. New York: Rout ledge, 1994, P. 205.

13.          Crystal. Id. P. 25; cf Ibid. P. 348; cf Fischer. Id. PP. 91-92; cf Holes. Id. P. 191; cf Campbell. Id. P. 24.

14.          Holes. Id. P. 191; cf Crystal. Id. P. 25.

15.  مصاحب. همان. ج 2، ص 1727؛ و نیز نك:

Rabin. Id. P. 562.

16.          Crystal. Id. P. 25.

17.  رضایی باغ‌بیدی. همان. ص 554، به نقل از: عزیزی بنی‌طرف، یوسف. قبایل و عشایر عرب خوزستان. تهران: 1372، ص 10.

18.  همان‌جا، به نقل از: ایرانیكا. ج 2، ص 216-220.

19.  همان‌جا، به نقل از: ایرانیكا. ج 2، ص 217.

20.  همان‌جا، به نقل از:

Kay. Id. P. 266.

21.  آذرنوش، آذرتاش. راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ زبان عرب جاهلی (همراه با واژه‌های فارسی در شعر جاهلی). ویرایش دوم، تهران: توس، 1374، ص 94.

22.  همان. ص 96.

23.  همان. ص 102.

24.  همان. ص 103.

25.  رضایی باغ‌بیدی. همان. ص 554؛ ونیز نك:

Holes. Id. P. 192.

26.  همان‌جا، به نقل از:

Kay. Id. P. 667; cf Campbell, George. Compendium of the world's Languages. London: 1991, Vol. 1, P. 76.

27.          Holes. Id. P. 91.

28.          Ibid; cf Harvey, L. P. "Arabic and Spanish: Linguistic Contacts", The Encyclopedia of Language & Linguistics. Leiden: Brill, Vol. 1, PP. 204-205.

29.  رضایی باغ‌بیدی. همان. ص 554، به نقل از: عزیزی بنی‌طرف. همان. ص 25، 34، 71.

30.  رضایی باغ‌بیدی. همان. ص 554، به نقل از:

Hetzron, R. "Semitic Languages", International Encyclopedia of Linguistics. (ed.) W. Bright. New York: 1992, Vol. III, PP. 412-416.

31.          Campbell. Id. P. 25.

32.          Ibid.

33.          Ibid. P. 26.

34.          Ibid. P. 27.

35.          Ibid. P. 28-29.

36.          Ibid. P. 31; cf Fischer. Id. PP. 92-97.

37.          Crystal. Id. P. 26.

38.  رضایی باغ‌بیدی. «زبان‌های ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایرهالمعارف اسلامی، 1380، ج 10، ص 553.

39.          Mattock, J. N. "Arabic Script: Adaptation for Other Languages", The Encyclopedia of Languages and Linguistics. (ed.) R. E. Asher, Vol. 1, PP. 203-204.

40.  مصاحب. همان. ج 2، ص 1722.

41.  همان. ج 1، ص 63-64.

42.  همان، ج 2، ص 1727؛ و نیز نك:

Rabin. Id. P. 562.

---

[1].  

احمد رمضانی واسو کلایی